3.Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел (атп) Беларусі і яго асаблівасці.

Рэспубліка Беларусь у адпаведнасці мае трохзвёную сістэму тэрытарыяльнага кіравання, на верхнім узроўні якой – 6 абласцей і г.Мінск, на сярэднім – 118 раёнаў, на ніжнім – 1295 сельскіх Саветаў. Да катэгорыі гарадоў адносяцца г.Мінск (яго статус вызначаецца асобным законам) і гарады абласнога падпарадкавання – пасяленні з колькасцю насельніцтва не менш 50 тыс. чалавек, якія з’яўляюцца адміністрацыйнымі і буйнымі эканамічнымі і культурнымі цэнтрамі з развітой вытворчай і сацыяльнай інфраструктурай. Да гарадоў раённага падпарадкавання адносяцца пасяленні з колькасцю насельніцтва звыш 6 тыс. чалавек. Да катэгорыі пасёлкаў гарадскога тыпу адносяцца: гарадскія пасёлкі з колькасцю жыхароў звыш 2 тыс. чалавек; курортныя пасёлкі; рабочыя пасёлкі – населеныя пункты з колькасцю жыхароў не менш 500 чалавек, якія размешчаны пры прамысловых прадпрыемствах, электрастанцыях, будоўлях. Астатнія пасяленні адносяцца да катэгорыі сельскіх населеных пунктаў.

Для абласцей краіны характэрны істотныя адрозненні ў АТП, што абумоўлена памерамі іх тэрыторый, колькасцю насельніцтва і асаблівасцямі яго рассялення, размяшчэннем прамысловасці і сельскай гаспадаркі, развіццём транспартнай інфраструктуры.

Паміж рэгіёнамі назіраюцца істотныя адрозненні ў вытворчасці прамысловай і сельскагаспадарчай прадукцыі. Найбольшую ўдзельную вагу ў вытворчасці прадукцыі прамысловасці ў краіне мае Гомельская вобласць (21%) і г.Мінск (18%), найменшую – Магілёўская, Брэсцкая і Гродзенская (звыш 9% кожная). У вытворчасці сельскагаспадарчай прадукцыі лідыруе сталічная вобласць, на долю якой прыпадае амаль ¼ усёй прадукцыі краіны. Заўважна адстае Магілёўская і Віцебская вобласці.

Яшчэ больш яскрава выглядаюць адрозненні паміж адміністрацыйнымі раёнамі. Пры сярэдняй колькасці насельніцтва адміністрацыйнага раёна Беларусі 80 тыс.чалавек у кожным пятым яна не перавышала 20 тыс. чалавек. Адміністрацыйныя раёны абласцей істотна адрозніваюцца па плошчы. Так, пры сярэдніх памерах аднаго раёна 1,76 тыс. км² 10 раёнаў маюць тэрыторыю да 1 тыс. км²(Бераставіцкі, Зэльвенскі, Нясвіжскі, Крычаўскі, Хоцімскі). Звыш 3 тыс. км² маюць толькі 5 раёнаў Беларусі: Пінскі, Столінскі, Гарадоцкі, Полацкі і Лельчыцкі.

Асобымі тэрыторыямі ў Рэспубліцы Беларусь з’яўляюцца свабодныя эканамічныя зоны (СЭЗ). Іх ствараюць для прыцягнення інвестыцый, укаранення высокіх тэхналогій, нарошчвання экспартнага патэнцыялу. У сучаны момант у краіне функцыянуе 6 СЭЗ: “Брэст”, “Мінск”, “Гомель-Ратон”, “Віцебск”, “Гроднаінвест” і “Магілёў”.

Тэрытарыяльнымі адзінкамі краіны з’яўляюцца таксама тэрыторыі спецыяльнага рэжыму выкарыстання: запаведнікі, тэрыторыі гістарычных помнікаў і помнікаў прыроды, тэрыторыі абароннага прызначэння.

4.Асаблівасці гарадскога і сельскага рассялення насельніцтва Беларусі, накірункі яго удасканалення.

Нацыянальная сістэма рассялення ўяўляе сабой сукупнасць апорных населеных пунктаў, якія звязаны ў адзінае цэлае транспартнымі камунікацыямі, сацыяльна-эканамічнымі і культурнымі сувязямі. У Беларусі гістарычна склалася дастаткова развітая сетка населеных пунктаў, якая налічвае 205 гарадскіх і 23,5 тыс. сельскіх пасяленняў. Шчыльнасць гэтай сеткі - 115 населеных пунктаў на 1000 км², а сярэдняя адлегласць паміж гарадскімі пасяленнямі – каля 30 км, паміж сельскімі – 3 км. Тэрыторыя краіны заселена адносна раўнамерна. Сярэдняя шчыльнасць складае каля 46 чал./ км². Узровень урбанізацыі Беларусі 75%, што з’яўляецца самым высокім паказчыкам у СНД. Па абласцях доля гарадскога насельніцтва змяняецца ад 76,5% у Магілёўскай да 56% у Мінскай. Па раёнах: ад 13% у Мінскім да 88% у Гомельскім.

Адметнымі рысамі гарадскога рассялення Беларусі з'яўляюцца, па-першае, - канцэнтрацыя насельніцтва ў пасяленнях, якія размешчаны на гістарычна сфарміраваных транспартных магістралях і ўтвараюць так званы ўрбанізацыйна-камунікацыйны каркас (90% усяго гарадскога насельніцтва), па-другое, - высокая канцэнтрацыя насельніцтва ў невялікай колькасці гарадоў. У буйных і вялікіх гарадах з насельніцтвам звыш 100 тыс. чалавек пражывае 65% гарадскіх жыхароў.

Зусім іншы малюнак характэрны для сельскага рассялення, якое знаходзіцца пад уплывам прыродных і гістарычных умоў і характарызуецца змяншэннем шчыльнасці пасяленняў з поўначы на поўдзень. Менавіта на поўначы знаходзяцца самыя маленькія вёскі (да 100 чалавек), а на Палессі – вялікія. Не можа не хваляваць агульная тэндэнцыя змяншэння колькасці сельскіх пасяленняў і іх люднасці.

У Дзяржаўнай схеме комплекснай тэрытарыяльнай арганізацыі Рэспублікі Беларусь па свайму значэнню ў сістэме рассялення вызначаны наступныя класы населеных пунктаў:

- еўрапейскага значэння (гэта г.Мінск);

- нацыянальнага значэння (гэта шматфункцыянальныя, прамыслова развітыя гарады, адміністрацыйныя цэнтры абласцей з насельніцтвам 250 – 500 тыс. чалавек і іншыя гарады рознай велічыні, якія адлюстроўваюць нацыянальныя інтарэсы краіны ў працэсе міжнароднай інтэграцыі);

- рэгіянальнага значэння (прамыслова развітыя гарады, якія маюць асаблівае прамысловае, інфраструктурнае, рэкрэацыйнае і іншае значэнне і не абавязкова з’яўляюцца цэнтрамі раёнаў і адміністрацыйныя цэнтры раёнаў з насельніцтвам менш 100 тыс. чалавек);

- мясцовага значэння (гэта прамысловыя, аграрнапрамысловыя, аграрныя ці турысцка-рэкрэацыйныя, прыродаахоўныя гарадскія населеныя пункты (з насельніцтвам менш 20 тыс. чалавек) ці нават сельскія пасяленні (аграгарадкі), якія маюць развітую сацыяльную і арганізацыйна-гаспадарчую інфраструктуру).