Белоктардың функциясы, белок молекуласының формасы. Функциясы мен қасиетін анықтау кезінде белок құрылыстарының рөлі.

Ішек таяқшасы 3мың түрлі белокты молекулалардан, ал адам ағзасы шамамен 5млн белок молекулаларынан тұрады.Ағзада болатын ондаған мың белок молекулаларының әрқайсысының ерекше құрылымы жане белсенді орталығы бар, ол көптеген молекулалардың ішінде бір ғана молекуланы танып, сонымен ғана өзара қарым-қатынаста болу қабілетін қамтамасыз етеді. соның барлығы белок молекуласының қызметі:

-биокаталитикалық

-тасымалдаушы

-қорғаныш

-жиырылу

-құрылымдық

-реттеуші

-трофикалық

Қызметтерді қамтамасыз ететін ерекше, өзіне тән биол-қ қасиеттердің пайда болуына әкеледі.

Белоктар-бір-бірімен молекулаларының формасы арқылы 2ге бөлуге болады:глобулярлы, фибриллярлы.

Белоктар түрлі қызметтер атқарады. Құрылымдық-жануар, өсімдік, вирустардың құрылымдарын қамтамасыз етеді. Катализаторлық қызметі-реакцияларды жылдамдатуға катысады. Қоректік заттар-организмде биол-қ активті заттар түзеді. Тасымалдау қызметі-белок, липид,витаминдерді қан ағымымен тасымалдайды. Қорғаныштық қызметі-иммунологиялық жүйені қорғанысты қызмет атқарады. Механикалық қызметі-жүрек бұлшықетінің жиырылуын, тыныс алу,бұлшықет жиырылып-созылуын қамтамасыз етеді. Реттегіш қызметі-метаболизм реттеуінде үлкен рөл атқарады. Электротрансформациялау- электрлік жане осмостық энергияны хим-қ АТФ энергиясына айналдыра алады.

Белоктар алмасуының өнімдері,олар түзілетін процестер,химиялық табиғаты.Бөлінуі.Белоктар ферменттердің әсерінен артүрлі амин қышқылына дейін ыдырап сіңіріледі, ал күрделі белоктар қортылуы простетикалық топтарының бөлінуі мен жүреді. Белоктардың ыдырамаған кейбір бөліктері тоқ ішектегі микрофлора ферменттерінің қатысуымен ары қарай ыдырайды.Бұл процесс- белоктардың ішектегі шіруі деп аталады. Еөбіне шіру процесине күкірті бар амин қышқылдар ұшырайды.Амин қышқылдарының шіруі- декарбоксилдену ж/е бүйір тізбектің тотығуы арқылы жүзегеасырылады. Амин қышқылы декарбоксилдену кезінде,мысалы, арнитин мен лизин декарбоксилденгенде пурресцин мен кадаверин пайда болады.Бұл аминдер ішекте аз мөлшерде түзіледі ж/е өлік шірігенде пайда болуы мүмкін, сондықтан өлік белоктары деп атайды.Бұл аминдердің улылығы үлкен емес олар қанға сіңіп зар арқылы сол күйде шығарылуы мүмкін.Индоксил, скатоксил зәрмен сыртқа шығарылады. Клиникада жануар индексі анықталады. Ол индоксил күкірт қышқылының натрий ж/е калийлі тұзы. Индикан мөлшерінің зәрде артуы- ішектегі амин қышқылының шіру процесін артуын білдіреді. Сонымен бірге индикан мөлшерін анықтау арқылы бауырдың функциональды жағдайында білуге болады

Белоктардың жалпы қасиеттері, жіктелуі, жануар организміндегі маңызы.

Адам ағзасы шамамен 5млн белокпен құралған. Белоктардың физ-қ, хим-қ, биол-қ қасиеттері белгілі. Биологиялық қасиеті клеткада жане бүкіл ағзада өтетін метаболикалық жане физико-хим-қ процестердің құрылымдық ұйымдастығы, бағыттылығы жане кезектілігі қамтамасыз етіледі.

Физико-химиялық қасиеті -ионизациялау, гидратация,ерігіштік, жане тұнбаға түсу алынған.

Ионизациялау - жалпы белок молекуласы бірде оң, бірде бірде теріс зарядталып отырады. рН-тың белгілі мөлшерінде оң жане теріс зарядталған топтар саны бірдей. бұл жағдай изоэлектрлік д.а. Қазіргі кезде клиникалық зертханаларда қан сары су белоктарын қағаз бетінде электрофорез арқылы бөліп алу әдісі пайдаланылады.

Гидротация, ерігіштік-клеткаларда кейбір белоктар еріген түрінде цитозольде, кейбіреуі клеткалық мембрананың, микротүтігінің,фибрилланың, рибосоманың, жане т.б. құрамына кіреді. белоктардың ерігіштігі суда басқа да еріген заттардың болуына байланысты. мыс, глобулиндер дистилденген суда ерімейді, бірақ бейтарап тұздың біраз мөлшерін қосқанда ериді. Тұздар концентрациясы көбейгенде тұнбаға түсіп, ерігіштігі төмендейді.

Ерітіндіден тұнбаға түсіру-кейде белгілі бір жағдайларда ренатурация яғни белок молекуласының бастапқы конформациясының қайта қалпына келуі орын алады. ренатурация процесі таза ферменттерді жане т.б. белоктарды төмен температуралы лиофилизация әдісімен бөліп алу үшін. жіктелуі-барлық белоктар жай жане күрделі болып бөлінеді. жай белоктар (протеин) гидролиз кезінде аминқышқылдарға дейін ыдырайды яғни олар суббірлігін тек аминқышқылдар құратын құрамды болып келеді. күрделі белоктар-протеидтер 2компонетті белоктар, олар жай белоктан апопротеиннен жане белокты емес, аминқышқылды емес, басқаша айтқанда простетикалық топтан тұрады.күрделі белоктардың простетикалық тобы әртүрлі-липид, көмірсу, нуклеин, пигмент, фосфор қышқылы тб. Жай белоктар-протамин, гистон,глютемин,проламин,альбумин,глобулин,протеиноид.

Күрделі белоктар-фосфопротеидтер, хромопротеидтер, нуклеопротеидтер, липопротеидтер.

БМҚ тағдыры,тотығуы,энергиялық құндылығы.Клеткаға түскен БМҚ-ның біршама қан тамырларының ішіндегі липолиз арқылы ЛП-пен ХМ-нан бөлінген БМҚ болып табылады.БМҚ-дарда липидтердің синтез процесіне глицеринге жұмсалады.БМҚ негізгі мөлшері В-тотығу нәтижесінде энергия бөледі.Бұл митохондрияда,май тканьінен басқа барлық тканде ,әсіресе бауырда,бүйректе,жүрек бұлшықетінде жүреді. Май қышқылының ыдырауы негізінде B-тотығу жолымен ыдырайды.Май қышқылына ыдырамас бұрын КоА,АТФ және ферменттердің қатысуымен белсенді күйіне ацил-КоА-ға айналады.Бұл процесс цитоплазмада жүреді ,ары қарай митохондрияда оған өздігінен түсе алмайды митохондрия мембранасында арнайы тасымалдағыш-картинин көмектеседі.Бұл үдерістің негізі –бір цикл реакциясының барысында май қышқылы 2 көміртегі атомына қысқарады және оол ацетил-КоА түрінде бөлінеді.Қалған бөліктері осындай жолмен толық ыдырайды.Мұндай май қышқылының ыдырау жолын В-тотығу деп атайды.Өйткені май қышқылы молекуласындағы В-күйдегі көміртегі атомы тотығады,гидрленуге ұшырап ,соңында ацетил-КоА мен екі көміртегі атомына ыдырайды.Түзілген май қышқылы алдын ала белсендірусіз бірденнен В-тотығудың жаңа циклына көшеді.Сонымен ТАГ липолизі кезінде глицерин мен май қышқылы түзіледі.Олар көп энергия болып ыдырайды және басқа үдерістерде қолданылатын заттар түзіледі.

Бұлшықеттердің жиырылу және босаңсу механизмдері.Көлденең жолақты бұлшықеттердің жиырылу сырын білу үшін ет жиырылған кезде миофибрилдердің неліктен қысқаратынын,ал созылған кезде не себептен ұзарып,қалпына келетінін,сондай ақ бұлшықеттің қозуы мен қысқаруы арасында қандай тәуелділік бар екенін білу керек.Бұлшықеттің жиырылып қысқаруы мен қайта босауы саркоплазмадағы миофибрилдердің ұзындығының өзгеруіне байланысты.Олар талшықтың бір ұшынан екінші ұшына дейін созылатын қатар-қатар орналасқан жіпшелер будасы.Миофибрилдерді әрбір 2,5 мкм-ден соң Z мембрана көлденең 2000-дай бөлікке –саркомераға бөледі.Әр саркомераның қақ ортасында 2500-дей жуандығы 10 нм миозин және Z мембрананың екі жағына тіркелген миозиннен екі есе жіңішке-диаметрі 5 нм актин орналасады.Бұлшықеттің жиырылу күші тітіркендіргіштің күшіне,жиілігіне және бұлшықеттің құрылыс ерекшелігіне,функциялық жағдайына байланысты.Бұлшықет мыңдаған ет талшықтары будағынан тұрады.

Бүйрек үсті безі.Екі қабаты бар:сыртқы қыртысты қабаты және ми сияқты зат.Бұл екеуі дара без сияқты және екі түрлі гармон шығарады.Бүйрек үсті безінің милы затының хромаффинді клкткаларында дофамин түзелу кезеңі арқылы тирозиннен норадреналин және адреналин гормондары синтезделеді.Оларда пирокатехин ядросы бар,сондықтан оларды катехоламиндер д.а.Биохимиктер мен эндекринологтардың Харьков мектебінің зерттеулерінен бастап ғылыми әдебиеттерде гармональді және нейромедиаторлы қызмет атқаратын катехоламиндер физиологиясы мен биохимиясына арналған мәліметтер,монографиялар өте көп.Катехоламиндер физиологиялық әсер етуде кейбір өзгешілікпен сипатталады,жүйке жүйесінің симпатикалық бөлігінің қызметіне әсер етеді және горманальді әсері бар.

В6 В12B6-витамині антидерматитті витамин,3химиялық түрде кездеседі:пиридоксаль,пиридоксин,пиридоксамин.B6-витамині ет өнімдері,балық,дәнді бұрыш тұқымдастар және ішек бактериялары болып табылады.B6-витаминінің тәуліктік қажеттілігі 2-3мг.B6-витаминінің биологиялық белсенді түрі 5 фосфорлы эфирлер,олар коферменттік қызмет атқаратын пирдоксаль 5 фосфат түрінде болды.B6-витаминінің биологиялық қызмеі фосфопиридоксаль және фосфпиридоксамин коферменті ретінде пайдаланылған пиридоксаль тәуелді фермнттерінің қызметңмен байланысты.

B6-витамині жетіспегенде тропоэз бұзылады.өсу баяулайды.тері қабынады.дерматит,гипохромдық анемия сияқты ауруға алып келеді

В12 кобаламинВ12 кобаламин. Бұл витамин метилкобаламин мен дезоксиденозилкобаламин түрінде ферменттердің құрамына кіреді:метилтрансфераза,глутаматмутаза,және т.б сонымен қатар изомерлену реацияларына қатысады.В12 витамині адам ағзасында ішек бактерияларында кездеседі. В12 бауырда,бүйректе өте көп. Тәуліктік мөлшері 2 3 мг