25. Заманауи аж интеграциялаудың ақпараттық қауіпсіздік негіздері.

Ақпараттық қауіпсіздік – мемлекеттік ақпараттық ресурстардың, сондай-ақ ақпарат саласында жеке адамның қүқықтары мен мүдделері қорғалуының жай-күйі .

Ақпаратты қорғау – ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге бағытталған шаралар кешені. Тәжірибе жүзінде ақпаратты қорғау деп деректерді енгізу, сақтау, өңдеу және тасымалдау үшін қолданылатын ақпарат пен қорлардың тұтастығын, қол жеткізулік оңтайлығын және керек болса жасырындылығын қолдауды түсінеді. Сонымен, ақпаратты қорғау – ақпараттың сыртқа кетуінің, оны ұрлаудың, жоғалтудың, рұқсатсыз жоюдың, өзгертудің, маңызына тимей түрлендірудің, рұқсатсыз көшірмесін алудың, бұғаттаудың алдын алу үшін жүргізілетін шаралар кешені. Қауіпсіздікті қамтамасыз ету кезі қойылатын шектеулерді қанағаттандыруға бағытталған ұйымдастырушылық, бағдарламалық және техникалық әдістер мен құралдардан тұрады.

Ақпараттық қауіпсіздік режімін қалыптастыру кешендік мәселе болып табылады. Оны шешу үшін заңнамалық, ұйымдастырушылық, бағдарламалық, техникалық шаралар қажет.

Ақпарат қауіпсіздігінің жоғарғы дәрежесіне қол жету тек тиісті ұйымдастыру шараларын қолдану негізінде ғана мүмкін болады. Ұйымдастырушылық шаралар кешенінің құрамына ақпараттық қауіпсіздік қызметін құру, жасақтау және оның іс-әрекеттерінің қолдану, ұйымдастыру-әкімгерлік құжаттар жүйесін дайындау жұмыстары, сондай-ақ, қорғаныш жүйесін  құруға және оның жұмысын сүйемелдеуге арналған бірқатар ұйымдастырушылық және ұйымдастыру-техникалық шаралар кіреді.

Автоматтандырылған басқару жүйесінің барлық құру, эксплуатация және дамыту стадияларында жеке ішкі жүйелері арасында және жоғары рангілі автоматтандырылған басқару жүйесінде қатынастың көмегімен оның бүтіндігін қамтамасыз етуші жүйелік біріңғайлау принципі жүзеге асуы жүргізіледі.

Кез келген автоматтандырылған басқару жүйесі үшін орталықтандырылудың болуы өзіндік ерекшелігі болып табылады. Сонымен бірге оның функциолануында кейбір факторлар басым жағдай жасайды. Осы факторлардың сәл ғана өзгеруі автоматтандырылған басқару жүйесінің ішкі жүйелерінің айтарлықтай өзгеруіне алып келеді. Жеке ішкі жүйелер сияқты автоматтандырылған басқару жүйесі де функционалдау процесінде түр өзгертуі де басым жағдай болып табылады

26. Ақпараттарды қорғау және ақпараттық қауіпсіздік жүйелерін құру қағидалары

Ақпараттық қауіпсіздік - тұтастықтың, қолжетімділіктің, сүйеумен жасырындықтың т.б. анықталған барлық аспекттер.

Ақпараттың қауіпсіздігі – өңделуінде пайдаланылатын ақпаратты қауіпсіздікпен қамтамасыз ететін және ол жерде орыдалатын автоматизацияланған ақпараттық жүйенің ақпараттық қауіпсіздігінің күйі.

Автоматизацияланған ақпараттық жүйе қауіпсіздігі – автоматизацияланған жүйенің жасырындық, қолжетімділік, тұтастық және оның ресурстарының шынайылығының қорғалған күйі

Мемлекеттің ақпараттық қауіпсіздігі – мемл-тік ақпараттық ресурс/дың ж/е ақпараттық аймақтағы жеке тұлғаның, қоғамның құқықтық қорғау сақталған күйі.

Заманауи социумда ақпараттық аймақ екі құрылымнан тұрады:

Ақпараттық техникалық(адам баласымен жасалған техника,технология және т.б жасанды жасалған әлем )

ақпараттық-психологиялық(тірі шынайытабиғи әлем,сонымен қатар адам).

Осыған сәйкес қоғамнық ақпараттық қауіпсіздігін екіге бөліп қарауға болады. Яғни олар: Ақпараттық техникалық және ақпараттық-психологиялық қауіпсіздік.

Әдетте қауіпсіздік модель стандартын 3 модель категориясы ретінде көрсетеді:

-Жасырындық(ағл. confidentiality) – ақпаратқа тек оған құқығы бар субъект ғана рұқсатты болатын ақпараттың жағдайы.

-тұтастық(ағл. integrity)- ақпараттың түрөзгертушілік санкциялы еместіктен қашқалақтау.

-қолжетімділік(ағл. Availability)- қолжетімділікке құқұығы бар қолданушыларға уақытша немесе ылғи ақпараттың жасырушылығынан қашқалақтау.

Ақпараттарды қорғау және ақпараттық қауіпсіздік жүйе/ін құру қағида/ы

Бастапқыға aқпараттарды қорғау негізгі принциптерінде Кларк пен Вилсонның жинақтамаларын қарастырамыз:

1. Транзакцияның дұрыстығы.

Принциптің талабы қолданушы деректерінің туынды модификациясы болмауын қамтамасыз етеді. Деректер тек мына тәсілмен модифицирлену керек, олардың біртұтастығы сақталғанын қамтамасыз етуі керек.

2. Пайдаланушының аутентификациясы.

Пайдаланушының сәйкескелетін іс-әрекет/ін орындау үшін дерек/ң өзгеруі тек қана аутентифициялаумен орындалу мүмкін. Дерек/дің өзгертілуі тек қолданушы/ң әрекетіне сәйкес келетіндей орындалып, аутентифицирлегенде іске асады.

3. Минимизация артықшылықтары ( привилегий).

Процесстер тақырыптарға бөлінуі керек және АС тақырыбына қатысты, олардың орындалуына минималды жеткілікті болады.

4. Жауапкершілікті бөлісу.

Критикалық немесе қаратылмайтын операцияларды орындау үшін бірнеше тәуелсіз қолданушылар қатысуы керек.

Жауапкершілікті бөлісу практикасында тек организациялық тәсіл немесе тек құпияны бөлісу криптографикалық схемасы қолданылуы мүмкін.

5. Болған оқиғалардың аудиті.

Берілген принцип қолданушылардың есеп беру механизмін құруды талап етеді, ақпатар біртұтастығының бұзылу моментін анықтауға мүмкіндік береді.

6. Объективті басқару .

Деректерді оперативті ерекшелеуді шындықтау қажет, біртұтастылықты басқаруда өте маңызды болып табылады.

Ақпараттық қауіпсіздік жүйелерін құру қағидалары:

-Жүйелілік.Жүйелердің қауіпсіздігі үшін барлық байланысқан және бірлесіп іске асатын және уақыт өте өзгеретін элементтерді,факторларды ескеру қажет.

-Кешенділік.Қауіпсіздікті қамтамасыз ететін амал,әдістердің кешенділігі жүйенің қауіпсіздігінің бүтіндігін қамтамасыз етеді.

-Қауіпсіздіктің үздіксіздігі.Көптеген физикалық және техникалық құралдар өз функцияларды дұрыс орындалуы үшін тұрақты ұйымдастырушылық, қолдау,сақтаудың дұрыстығын қамтамасыз ету және пароль,шифр кілтін үздіксіз қадағалап етіп отыру керек.

-Алгоритмдердің және қауіпсіздік механизмдерінің ашықтылығы.Бұл принцип негізі қауіпсіздікті тек құпиялылық арқылы ғана басқарылмауы тиіс дегенге келеді.Қауіпсіздік жүйесінің алгоритмдерінің жұмысы белгілі болған күнде де оны ашу мүмкіндігінің болмауы.