6.1.Ми қыртысының анатомиялық-гистологиялық құрылымы

Үлкен ми жарты шарын 14 миллиардтай нерв клеткаларынан тұратын сұр затты қыртыс жауып тұрады. Ми қыртысы алты қабатты құрылымнан тұрады

1) сыртқы молекулярлық қабат;

2) сыртқы түйіршікті қабат;

3) шағын жәнс орташа пирамидалык клеткалардан тұратын қабат;

4) ішкі түйіршікті қабат;

5) Бец үлкен пирамидалық клеткаларынан тұратын қабат;

6) әр түрлі клеткалардан тұратын қабат. ,-.

Ми қыртысы түрлі салалар мен ирелендері бар бүктесінге ұқсайды. Мидың жарты шарының сыртқы бетіндегі негізгі салалар мен ирелендер: ролланд, сильвий және қарақұсаралық салалар, алдыңғы және төменгі маңдай ирелеңдері; жоғарғы, ортаңғы және төменгі самай ирелендері; жоғарғы самай ирелеңі маңайындағы Гешль ирелеңі; жоғарғы және ортаңғы қарақұс бөлігіндегі шеткі және бұрышты ирелеңдер; сильвий саңылауында алдыңғы орталық ирелеңнің сыртқы орталық ирелеңге ауысатын тұсы — жамылғы .

Ми жарты шарының ішкі бетіндегі негізгі салалар: қарақұс-шүйде (желке) саласы; құс аяғының тепкісі тәрізді сала; Ролланд саласының жоғарғы ұшы; белдеуленген сала.

Ми жарты шарының ішкі бетіндегі негізгі ирелеңдер: парацен-тральдық бөлек; самай бөлігіндегі ат басты теңіз балығы тәрізді ирелең мен аммонов мүйізі, желке бөлігіндегі сына және тіл ире-лендері, мандай бөлігінің астындағы иіс сезу саласы, иіс сезу жуашығы, иіс сезу жолы, иіс сезу үш бұрышы және алдыңғы тесіктелген кеңістік.

6.2. Ми қыртысының қызметі

Ми қыртысы көңіл-күй, таным, мақсатты қимыл-әрекеттері, сөйлеу, жазу, оқу, санау және ойлау қабілеттерінің негізі болып саналады.

Ми қыртысы өзінің атқаратын қызметіне байланысты проекциялық және ассоциативтік алаңдарға бөлінеді.

Проекциялық алаңдар қоршаған ортамен өткізгіш жолдар арқылы байланысады. Олар — түрлі анализаторлардың қыртыстық ұшы болып есептеледі.

Алдыңғы орталық ирелең пирамида жолы арқылы ерікті қимыл-дарды реттейді; дененің қарама-қарсы жағымен айқаса байланыса-ды. Мұнда дененің қарама-қарсы жағы төңкерілген сипатта көрініс береді.

Артқы орталық ирелең - жалпы сезімділік анализаторының қыртыстық ұшы, онда осы ирелеңді дененің қарама-қарсы жағымен байланыстыратын барлық жалпы сезімділік жолдары аяқталады.

Дененің қарама-қарсы жағы артқы орталық ирелеңде де төңкерілген сипатта қабылданады.

Гешль ирелеңі — есту анализаторының қыртыстық ұшы, ол құлақ ішімен өз жағы және қарама-қарсы жағы арқылы байланысады.

Ат басты теңіз балығы тәрізді ирелең мен аммонов мүйізі — иіс сезу анализаторының қыртыстық ұшы. Олар мұрынның жартысы-мен өз жағы және қарама-қарсы жағымен байланысады.

Құс аяғының тепкіші тәрізді, сына және тіл ирелендері аймағы – көру анализаторының қыртыстық ұшы. Олар көздің торлы қабықшасымен екі жақты байланысады. Оң жақтағы көру орта-лығы екі көздің торлы қабықшасының оң жақ жартыларымен бай-ланыста болады, сол жақ көру аясын қамтамасыз етеді, ал сол жак-тағы көру орталығының әсері керісінше.

Ассоциативтік алаңдар сыртқы ортамен тікелей байланыспайды, бірақ олардың проекциялық аландармен және қыртыс асты орталықтарымен байланысы көп. Бұл алаңдар қарапай-ым әрекеттерді ойластырылған күрделі әрекеттерге айналдыруды жүзеге асырады және олардың (мысалы көру, есту, түйсіну) әсерін сақтайды. Мұнда миға келіп жеткен мағлұматтар қорытылады.

Ми жарты шарларының әрқайсысы өзіне арналған бағытта алған күрделі әрекеттердің іске асырылуына ықпал жасайтындығын ескерте кету керек. Сол жақ жарты шар сөйлеу қабілеті мен ауызша

ойлануды қамтамасыз етеді. Оң жақ жарты шар сыртқы дүние әсерін бейнелеуге, көркем сурет және музыкалық қабілеттерге негіз болып табылады.