14. Қазақ тілі тарихындағы ауызша және жазба тілдің даму тарихы.

Ауызша тіл. Әрбір халықтың әдеби тілінде айтылудың жалпыға бірдей ортақ және қалыптасқан бірыңғай нормалары бар. Солар жайындағы ережелердің жиынтығы орфоэпия деп аталады. Сөз құрамындағы дыбыстар немесе сөздердің аралығындағы дыбыстар бір-бірімен өзара үндесіп, үйлесе айтылады. Тіл-тілдің әрқайсысында жазылуы мен айтылуында айырмашылықтар болатыны рас. Бірақ әрқашан бұлай бола бермейді. Мысалы, қанқұрт, сөнбеді деген сөздердің жазылуына қарап, орфоэпиялық жақтан дәл осылай оқу дұрыс емес болғандықтан, оларды қанғұрт, сөмбеді деп айтуға тура келеді. Бұлай болатындығы мынадан: қанқұрт деген біріккен сөздің бірінші сыңарының соңғы үнді дыбысы (н) өзінен кейін келген қатаң дауыссызға әсер етеді де, ол дыбыс (қ) ұяң дауыссызға (ғ) айналады. Ал сөнбеді деген сөздің сөмбеді болып айтылуы дауыссыздардың бірыңғай еріндік болып үндесуіне байланысты келеді.

Қазақ тілінің ауызша тілі бойынша сөздердің аралығында қатар келген екі дауысты дыбыстың алдыңғысы сөйлеуде түсіп қалады. Мысалы, торы ала ат, бара алмады, келе алмады, бала ісі, бері отыр деген тізбектер торалат, баралмады, келалмады, балісі, беротыр түрінде айтылады. Міне, осылайша біздің ауызекі тіліміз орфоэпия ұғымымен тығыз байланысып келеді.

Жазба тіл. Жазу – адамдардың кеңістік пен уақытқа тәуелді болмай, өмірдің барлық саласында кең түрде қарым-қатынас жасауға мүмкіндік беретің құрал. Жазу өте ерте заманда пайда болып, мыңдаған жылдар бойы дамып келеді. Жазу жүйесіндегі таңбалардың не бүтіндей хабарды, не жеке сөзді, не буынды, не дыбысты белгілеуіне қарай, жазуды мынадай 4 түрге бөледі: 1)пиктографиялық жазу, 2)идеографиялық жазу, 3)буын жазуы, 4)әріптік немесе дыбыстық жазу.

Пиктографиялық жазу – жазудың ең алғашқы түрі, суретке негізделген жазу. Пиктографиялық жазудың таңбалары пиктограммалар деп аталады. Пиктографиялық жазуға таңба ретінде адамның, малдың, қайықтың, тоғайдың суреттері қолданылған. Пиктографиялық жазуды аң аулайтын, балық аулайтын халықтар көп қолданылады. Пиктографиялық жазудың түрін қазір де кездестіруге болады. Мысалы, көшеде жүрудің тәртібін аңғартатын әр түрлі белгілердің, дүкендер мен шеберханалардың жарнамасындағы аяқ-киімнің, бас киімнің түрлерінің суреттері, сағаттың, примустың пиктографиялық сипаты бар.

Идеографиялық жазу – таңбалары идеограммалар. Идеографияның пиктографиядан басты айырмашылығы – таңбалардың формасында емес, олардың мағынасында. Идеографиялық таңба не жеке сөзді немесе оның атауыш бөлшегін (мысалы, қытай тілінде бір буынды сөздерден құралған күрделі түбір морфемаларды немесе жапон және корей тілдеріндегі грамматикалық жақтан өзгеретін сөздердің негіздерін) белгілейді. Жазудың идеографиялық түрін қазіргі тілдегі сандардың таңбаларынан көруге болады. Мысалы: «5» деген цифрді алайық. Бұл цифрдың сандық мағынасынан орыс та, қазақ та, неміс те, ағылшын да бірдей ұғынады. Бірақ бұл цифрдың атының дыбысталуы әр елде әр түрлі: орысша – пять, қазақша – бес, ағылшынша – five.

Буын жазуы. Жазудың буын жүйесі шығу тегі жағынан 3 топқа бөлінеді:

1.Логографиялық жазудың даму барысында жасалған крит, майя, кипр буын жазулары

2.Эфиопия, индия (брахма, кхарошти) буын жазулары

3.Жапон буын жазуы мен лигатуралы дыбыстық жүйе.

Әріп жазуы. Әріп жазуының пайда болуы бүкіл дүниежүзілік мәдениеттіңн дамуы үшін үлкен маңызы болды. Әріп жазуы – ең оңай жазу. Әріп жазуы – сөздерді ғана емес, сонымен бірге , олардың дыбыстық жағы мен грамматикалық формаларын дәлме-дәл береді. Ертедегі әріп жазуы (финский, ежелгі еврей, арамей жазулары) консонатты-дыбыстық жазу болды. Ондағы таңбалар тек дауыссыз дыбыстарды ғана белгілейтін болған. Жазудың бұл жүйесі дауыстыларға қарағанда дауыссыздардың қызметі мен мәні басым тілдерде болып қалыптасқан. Мысалы, семит тілдерінде сөздің түбірі дауыссыз дыбыстардың тіркесінен құралады да, оларға дауыстылар қабаттасқанда , ол дауыстылар түрлене отырып туынды сөздің әр түрлі грамматикалық формаларын береді.

Тіл дыбыстары жазуда графикалық таңба-әріптермен таңбаланады,біріне кейін бірі орналасып, алфавитті құрайды. Қазақ халқы 1929 жылы латын графикасының негізіндегі жаңа алфавитті қабылдады. Бұл алфавиттің құрамында 29 әріп бар. Латын графикасы арқылы орыс не өзге тілдерден енген кірме сөздерді, неологизмдерді, көптеген сөздер мен терминдерді дұрыс айтуға мүмкіндік береді. Қазақ халқы орыс графикасына негізделген жаңа алфавитті 1940 жылы қабылдады. Орыс графикасында 32 әріп түгелдей қабылданып, оған қоса орыс тіліндң жоқ дыбыстарды таңбайлайтын 9 әріп алынып , саны 41-ге жетті. Осының нәтижесінде халық дұрыс жазу мен дұрыс оқуға бейімделді. Орфография дұрыс жазудың нормасы мен қағидаларын нақты белгілегейді.