11. Түбір тілдер мен полисинтетикалық тілдер туралы мәлімет беріңіз.

ДАРАЛАУШЫ ТИП. (ТҮБІР ТІЛДЕР) Даралаушы тілдердің қатарына вьетнам тілі, қытай тілі, бирма тілі, таи тілі, тибет тілі, малайя-полинезей тілдері және Батыс Африканың кейбір тілдері енеді.Даралаушы тілдерде сөздер түрлене бермейді, сөз таптарының формалық жақтан жігі ашық-айқын емес. Сөздік құрамында бір буынды омонимдес сөздер өте мол, олар бір-бірінен музыкальды екпін арқылы ажыратылады. Синтаксистік тәсілдердің ішінде қабысу негізгі тәсіл ретінде қызмет атқарады, қиысу тәсілі ұшырамайды. Синтаксистік қатынастар даралаушы тілдерде сөздердің орын тәртібі, көмекші сөздер және интонация арқылы беріледі. Сөз тудырудың ең басты тәсілі ретінде біріктіру тәсілі қолданылады.

ПОЛИСИНТЕТИКАЛЫҚ ТИП. Полисинтетикалық тілдердің қатарына америкалық индеецтердің тілдері, полеозиат тілдері (ительмен тілі, чукот тілі, коряк тілі, нивх тілі, юкагир тілі) жатады. Полисинтетикалық тілдер кейде инкорпоративті тілдер деп те аталады. Флективті тілдер мен агглютинативті тілдерде немесе түбір (даралаушы) тілдерде сөйлеммен айтылатындар полисинтетикалық тілдерде бір сөзбен де беріледі. Мысалы, чукот тілінде ты-ата-каа-нмы-ркын деген сөз «мен семіз бұғыларды өлтіремін» дегенді білдіреді.Мұның құрамындағы ты-бірінші жақтың көрсеткіші,ркын-етістіктің жұрнағы, ал басқа сыңарлары есім түбірлер.

12. Көне және Орта түркі ескерткіштері туралы ақпарат беріңіз.

Көне дәуір ескерткіштерінің қатарына «Алып Ер Тоңға» дастаны, «Күлтегін», «Тоныкөк»жырлары, «Қорқыт ата кітабын» жатқызуға болады.

«Алып Ер Тоңға» дастаны-түркі халықтарының арғы ата-тегі саналатын сақтар тарихынан сыр шертетін, көне түркі әдебиетінің қаһармандық жыры. Дастанның басты қаһарманы – Алып Ер Тоңға. Аты аңызға айналған тарихи тұлға, Тұран елінің билеушісі, сақтар әскерінің қолбасшысы, ержүрек батыры. Есіміндегі «алып» сөзі – күшті, мықты, қайратты деген мағынаны білдірсе, ал «ер» сөзі – қаһарман, батыр, жаужүрек деген мағынада қолданылады. Оны парсылар Афрасиаб деп атаған. Алып Ер Тоңғаның 4 баласы болған: Барсхан, Қарахан, Шиде, Алақ. Елін , жерін қорғаған Алып Ер Тоңғаға өз балалары әрдайым көмектесіп, ел қорғауға ат салысады. Шайқастардың бәрінде Алып жеңіп, өз қайсырлығын көрсетеді. Ежелгі түркі әдебиетіне тән дәстүрлердің бірі – батыр шешуші шайқасқа келгенде қорқынышты түс көреді. Дастанда жау алдынан шыққан Алып әскері жеңіске жетеді.

«Күлтегін» жазба ескерткішкіші – Моңғолиядағы Қарабаласан қаласының қираған орнынан 40км жерде, Орхон өзенінің бойында орнатылған. VIII ғасырдағы ежелгі жазба ескерткіш. Күлтегін – Ілтеріс қағанның кіші ұлы. Жазбада тарихи оқиға баяндалады. Оны алғаш тауып, ғылым әлеміне мәлімдеуші – орыс ғалымы Н.М.Ядринцев. Ескерткіштің негізгі бетінде 40 жол жазу бар ол «Үлкен жазу» деп аталса, сол жақ бетіндегі 13 жол жазу «Кші жазу» деп аталады.

Кіші жазу – 13жолдан тұрады, мұнда Күлтегіннің туған ағасы Білге қаған жөніде біраз сөз болады. Оның таққа отырғандағы , батыс және шығыс, оңтүстік және солтүстік арасындағы халықтарға, әсіресе тоғыз оғыз бектеріне, өз тумалары мен жақындарына жасаған үндеуі баяндалады.

Үлкен жазу – 40жолдан тұрады. Мұнда түркі қағанатының өткен өмірі, тарихы туралы қыруар мағлұматтар беріледі. Күлтегін 5 жаста, Білге 7жаста еді. Білге де Күлтегін де өте әділетті қолбасшылардың бірі болған.

«Тоныкөк» жазба ескерткіші – Екінші түрік қағағының саяси , қоғамдық және әлеуметтік өмірін ежелгі түркі поэзиясы стилінде зор шеберлікпен бейнелеп көрсеткен, идеялық мазмұны мен көркемдік дәрежесі биік әдеби жәдігерлік. «Тоныкөк» жазба ескерткіштеріндегі афоризмдер, мақал-мәтелдері беретін келе қазақ ақын жазушылары поэзиясында көркемдік дәстүр жалғастығын тапты. «Ер қанаты – ат» екені, шайқасқа нағыз тұлпар таңдауы, елән сыртқы жаудан қорғауы, шайқасы, халық құрметіне бөленуі сөз болады.

«Қорқыт ата кітабы» - VIII ғасырдағы Сырдария бойында мекендеген қыпшақ-оғыз тайпаларынан шыққан атақты жырау, дарынды күйші, ойшыл философ, халық қамқоршысы, ақын, дарынды данышпан, түрік дәстүрін , салтын, әдетін, сенімдеріне, басқа халықтардан айырмашылығын,қоғамдық мінездемесін еңбектерінде айтқан, оны күні бүгінге дейін жеткізген өнерпаз. Туған, қайтыс болған жылдары белгісіз. Кейбір зерттеушілер оның әзірет пайғамбар заманында өмір сүргенін айтады. Осы күнге дейін Дрезден қаласында 12жырдан тұратын және Италияда 6 жырдан тұратын қолжазба күйінде сақталып келеді, қаһармандық эпос үлгісі, оғыз-қыпшақ дәуірінің жазба мұрасы. XIX ғасырда бұл жазба ескерткіштерді зерттеп, аударған академик Бартольд, Ә.Қоңыратбаевтың аударуымен қазақ тіліне тұңғыш рет 1986 жылы аударылды. Дастанда Қорқыт ата мәңгілік өмір іздеуіш мәңгілік өмір үшін қайтпас күрескер ретінде суреттеледі. «Қорқыт Ата кітабы» 12 жырдан тұрады: Дерсе хан ұлы Бұқаш туралы жыр, Салар Қазанның ордасында жау шабу туралы жыр, Хан Бураның баласы Басмы-Бейрек туралы жыр, Қазанбектің баласы Оразбектің тұтқындалуы жыр, Бұқа Қожаның ұлы Домсауыл туралы жыр,Қаңлы Қожаулы Хан-Тұралы туралы жыр, Қазылық қожа ұлы Йгүнек туралы жыр , Бисаттың Дөпе-Гөзді өлтіргені туралы , Бегіл ұлы туралы Әмірен сияқты т.б. жырлар.

Орта Түркі халықтарынан шыққан әйгілі ақын, түркі тіліндегі классикалық әдебиеттің негізін салушы- Жүсіп Баласағұн. Х-ХІ ғасырларда шығыс елдерінде, атап айтқанда, арабтар мен парсылардың әйгілі ақындарының шығармашылығынан сусындап, өзі де сол дәстүрде шығарма жазуды алдына мақсат етіп қойған ақын. Ақынның жастайынан өнерге, білімге деген құштарлығы сол тұстағы Қарахан мемлекетінің билеушісі Сатуқ Боғра ханның сарайында білім алып, қызмет етуге деген қызығушылығын туғызған. ХІ ғасырда Қараханидтер мемлекетінің астанасы Баласағұн (Құз-Орда) шаһары мәдениет, ғылым-білім саласында басқа қалаларымен салыстырғанда оқ бойы озық тұрған болатын. Оған дәлел ретінде Махмуд Қашқари Диуани луғат ат- түрк (1072-1074) сөздігі мен Жамал Қашқаридың Мүлхакат ул Сурах (1230-1305) т.б. шығармаларды айтсақ та жеткілікті.

Ж.Баласағұн да осы қалада білім алып, өнерпаз әкесінің тәрбиесінде шыңдалады. Өсе келе әке жолымен «Құсайынның дерті» дейтін күй де шығарады. Кейін өзі өмір сүрген өлкедегі түркі халықтарының салт-дәстүр, әдет-ғұрпымен жете танысады. Ол өзінің әйгілі шығармасы Құдатғу білікті 1069-1070 жылдардың аралығында жазған. Таза дидактикалық, моральдық-этикалық қағидаларды қамтитын бұл шығарма 85 тараудан, 6500 бәйіттен тұрады. Құдатғу , құт , бақыт , құтты , ал екіншісі сөз - білім деген мағынаны білдіреді. Ақын бұл шығармасында өзі өмір сүрген ортадағы түркі халықтарының 500-ге тарта мақал-мәтелін пайдаланады.

Солардың ішінде қазіргі қазақ тілінде қаз-қалпында кездесетіндері де бар. Ақын, сондай-ақ өз тарапынан небір түйінді, тұжырымды, нақылға бергісіз қанатты сөздерді қалыптастырған.

"Құтты білік" поэмасы түрік тіліндегі энциклопедиялық шығарма болып табылады. Оны жазуда автор саяси әуенді басшылыққа алғандығын аңғару қиын емес. Ол қарахандар әулетіне жоғары дамыған Мавераннахр, Шығыс Түркістан тәрізді аудандарды басқарудың жолдарын үйретуге тырысты. Әрине, шығарма тек саяси трактат көлемінде қалып қоймай, орта ғасыр дәуірінің ғылым, мәдениет салаларын да қамтиды. Адам тағдыры, өмірінің мәні, орны мен әлемдегі рөлі жайындағы мәселелер де қаралады. Сонымен бірге, Баласағұн философиялық, шамандық, исламдық дүниетанымда болғандығын білеміз. Философияны поэзия арқылы жеткізу орта ғасырлық шығыстық үрдіс еді. Екінші бір қыры - исламға дейінгі әр түрлі нанымдар. Шығармадан шамандық түсініктер көрінеді. Исламдық идеология да елеулі орын алады. Бұл жайында А. Н. Романов пен С. Н. Иванов: "Жүсіп Баласағұнның "Құтты білік" поэмасы - ең алғаш, ең көне, әзірше жалғыз, мұсылман идеологиясының негізінде, осы идеологияны уағыздаушы ретінде түркі тілінде жазылған шығарма", - деп баға береді. Осы ретте автордың жақсылық пен жамандық жайында айтқан мына бір ойын келтіре кетпесімізге болмайды: "Егер ол мейірімділер күшті, ал қатыгездер әлсіз болса, біз ауыр ойлардан тұнжырамас едік. Егер әлемде әділдік заң болса, тағдырымыздың қатыгездігіне наразы болмас едік".

Дастанның басты мақсаты- бақытты қоғам, құтты ел түзу. Сондықтан да отбасын ұстаудан бастап, мемлекет құру, ел басқару ісіне дейін баяндайды. Кітапта көшпенділер тұрмысы мен аңшылық өнерін көрсететін нақыл сөздер, мақал-мәтелдер, тұрақты сөз тіркестері, дерексіз атаулар көптеп кездеседі. Соның ішінде дерексіз есімдерге толығырақ тоқталып өтсем.

Жалпы дерексіз атаулар дегеніміз – көзбен көруге, қолмен ұстауға келмейтін ұғымдар. Еңбекте жиі кездесетін осындай дерексіз атаулар мыналар: Ақыл, білім, ғылым, ой, сана, ес, әділет, имандылық, адамгершілік, бақ, дәулет, қанағат, береке, атақ, даңқ, намыс, парыз, ерлік, батырлық, адалдық, жамандық, жақсылық, өнер, сабыр, өкініш, бейнет, қайғы, бақыт, ашу, көңіл, мейірім, ажал, өлім, өмір, қайрат, бірлік.

Енді осы дерексіз атаулардың дастандағы үзінділіерінен мысал келтірсек:

1. Кітап атын «Құтадғу біліг» қойдым,

Құтын тұтсын оқушым білікті ойдың.

2. Адалдықтың арты қалды, көзі жоқ,

Қарақшы- арам, әттең тоқтау тезі жоқ.

3.Кім білікті аты даңққа бөленер

Кім өнерсіз, ат- атақсыз көнерер

4. Жұрт алдында аузыңды бақ лепірме,

Кісі үйінде сөз қадірін кетірме

5.Ақыл- шырақ қара түнді ашатын,

Білім- жарық, нұрын саған шашатын.

6.Жамандық от ол күйдірір болар

7. Ашуда- сақ, сабырлы бол сасқанда.

8. Жамандық- у, уды жеуге болмайды.

Дастанда сонымен бірге, кез-келген жұмыр басты пендеге қажетті асыл қасиеттер, иманды мінез-құлықтар жиынтығы дидактикалық мәнерде, былайша жырланады:

«Дүние қума, тірлігіңді тәрк етпе,

Баянсыз ол, қор етеді әл кетсе.

Сыннан өткен кісілермен жолдас бол,

Пайдасы-мол, ал араммен оңбас жол.

Жақсы-жаман келсе- қарсы ал, қарама,

Аузыңды бақ, бойыңды бер қазаға!»

Біздің ойымызша, «жақсы-жаман» дегенде, автордың айтпағы өмірдің ащысы мен тұщысы, қайғысы мен қуанышы болса керек.

Кей сөздердің этимологиясы.

Қайғы. Дүние жүзі еңбекшілерін қамықтырған ұлы қазаға бүкіл қазақ баласы да қайғы- қасірет шекті.(Қаратаев). Тува тілінде хай бооп- уайымдау деген сөз, хай- бәлә- бақытсыздық, моңғол тілінде гай- бәле, сор деген сөз. Сонымен тіліміздегі қайғы сөзі моңғол,тува тілдеріндегі осы мағынадағы хай, гай сөзімен түбірлес болуы тиіс. Қайғы сөзікөптеген түркі тілдерінде (Ұйғыр, қырғыз, өзбек, түрікмен) бар.Қайғы зат есімі- қазақ тіліндегі -ғы жұрнағынсыз(қай емес)

қолданылмайды.

Ес: Ес көру, ес тұту. Қазіргі қазақ тіліндегі ес сөзі өз алдына жеке тұрып айтылмайды. Ол бірліжарым етістік сөздердің шылауында жүріп қана, немесе түрленген күйінде қолданылады..(Көңіл қойма, ол опасыз, ессіз ол). Басқа түркі тілдерінде бұл сөз еш (Түрік лоонар), эш (өзбек), ши (көне түркі, башқұрт), ес (қарақалпақ ) деген формада келіп, мынадай мағыналар беру үшін жеке- дара тұрып айтыла береді. Мысалы: үлкен, ересек адам( есі бар).

Құтты білік:

1. Түркі тіліндегі сөзөнерінің, ой өнерінің сөлін бойына жиған, бірігей бітімді поэзия шығармасы.

2. Дастанның бүкіл мазмұны ел бірілгін сақтап, елді құтайтуға , қорғауға, өнер ,ғылым, білімді дамытуға шақырады.

3. Заманның, уақыттың, озмыштығына ойшылдықпен мән берген дүниенің асыл мәнін байсалды түсіндірген ақылман дастан.