8. Қазіргі қазақ тіліне кіріспе пәнінің тарихи арнасы мен дереккөздері.

Қазақтың тарихи арнасы мен дереккөздеріне б.з.д. VІІ–ХVІғасрлада әр қилы мазмұнда, әртүрлі сипатта жазылған ескерткіштер жатады: Орхон-Енисей (көне түркі жазбасы), ескі ұйғыр жазбалары, Талас-Мойыншу ескерткіштері,қазақ фольклористика тарихының іргесін ұстап тұрған аңыз-әңгімелер , Орта ғасырдың басында жазылған «Диуани лұғат ат-түрк», «Құтты білік», «Даналық кітабы»,«Кодекс Куманикус», «Таризи Рашиди», «Жылнамалар жинағы», «Махаббатнама», «Хұсрау-Шырын» көне және орта ғасыр поэзиясымен жалғаса келе ата-баба мұрамыз- жыраулар поэзиясына келіп саяды.

Кодекс Куманикус (лат.Codex Cumanіcus), «Қыпшақ тілінің сөздігі» – қыпшақ тілінде жазылған діни мәтіндер мен сөздіктерден тұратын кітап 82 парақтан (164 бет) құралған қолжазба. Бірінші бетінде «1303» деген жазу бар. Еңбектің авторы мен жазылған жері белгісіз. Түркітану ғылымындағы жаңа деректер бойынша, бұл еңбек түпнұсқасы 1294 жылы жазылған да, оның бірінші көшірмесі 1303 жылы жасалған, ол 1330 жылы толығымен көшіріліп біткен (Л.Лигети). «Кодекс Куманикус» Дешті қыпшақта немесе Қырымда (Солхат қаласында)жинастырылып, бір ізге түсірілген. Осы өңірді қоныстанған қыпшақтарды Батыс Еуропа жұртшылығы кумандар деп атаған. 1303 жылы«Кодекс Куманикус» түпнұсқадан Алтын Орда мемлекетінің астанасы Сарай қаласының жанындағы Джан әулиенің ғибадатханасында көшірілген. «Кодекс Куманикус» готикалық көне қарпімен жазылған. Екі бөлімнен тұрады.

Бірінші бөлімі (1–10 б.) – үш бағана етіп жазылған латынша-парсыша-куманша сөздік. Қалған жартысындағы сөздер лексикикалық мағыналарына қарай топтастырылған. Мысалы, адамның дене мүшелерінің аттары, егіншілікке байланысты сөздер, т.б.

Екінші бөлімі (111–164 б.) – діни уағыздар. Осы бөлімдегі мәтіндер мен жұмбақтарды көрнекті неміс түркітанушысы А. фон Габен «кумандар әдебиетінің үлгісі» деп таниды. Көптеген қыпшақ сөздері көне неміс тіліне, кейде латын тіліне де аударылып берілген. Жеке сөйлемдер мен сөз тізбектері, жеке сөз тізімдері мен аудармасыз берілген жұмбақтар, қыпшақ тілінің латынша жазылған қысқаша грамматикалық очеркі де бар. Ол кезде (13–14 ғ-лар) Дунай өзенінен Жоңғар қақпасына дейінгі елдің бәрі де қыпшақ тілін түсінген. Батыс Еуропаның Шығысқа жорыққа шыққан адамдары Алдыңғы Азия, Таяу Азия, Кіші Азия, Орта Азия және Орта Азия елдерін аралау үшін куман (қыпшақ) тілін халықаралық тіл ретінде пайдалануға болады деп ұққан. Сол кездегі еуропалықтар үшін латын тілі қандай рөл атқарса, бірсыпыра Азия халықтары үшін куман (қыпшақ) тілі де сондай қызмет атқарған. «Кодекс Куманикус» Венециядағы Марк әулие шіркеуінің кітапханасында сақтаулы. Аударылымдары. Осы уақытқа дейін «Кодекс Куманикустің» қыпшақ тіліндегі бөлімі үш тілге аударылып, төрт рет басылып шықты: 1828 жылы француз тіліне, 1880 жылы латын тіліне, 1884 жылы неміс тіліне, 1936 жылы түпнұсқа түрінде бір рет жарық көрді, 1942 жылы қолжазба қазіргі Тіл білімі институтында бірінші рет орыс тіліне аударылып, түгелдей баспаға (1972) дайындалды, ал парсыша бөлімі 1972 жылы Иранда басылып шықты.Ерекшелігі. Қазіргі түркі халықтарының, олардың ішінде қыпшақ тобына жататын халықтардың қоғамдық, этнографиялық, саяси-әлеуметтік, әдеби-мәдениеттік, тілдік тарихын зерттеуге «Кодекс Куманикус» материалдарының тигізер пайдасы мол. Тіл ерекшелігі жағына ол қазіргі түркі тілдерінің, солардың ішінде қазақ тілінің орта ғасырдағы табиғи қалпын көрсетеді. «Кодекс Куманикустен» қазіргі қазақ тілінің өзіндік ерекшелігі болып табылатын кейбір грамматикалық құбылыстар байқалады. Мысалы, ондағы сөздерде «ш» – аш (ач емес), «с» – тас (таш емес), «ж» – жол (йол емес), «т» – тізе (дізе емес), «к» – кел (гел емес), «у» дыбыстары – тау (тағ емес) айтылады. Көне түркі тіліндегі қатаң дыбыстардың орнына қыпшақ тілінде ұяң дыбыстар: кішік (кічік емес), еріндік дыбыстардың орнына езулік дыбыстар жұмсалады: келгіл (келгүл емес), т.б

«Кодекс Куманикус» ескерткішінен табиғат атауына қатысты сөздіктер төмендегіше:

Бақам – қарағай ағашының бір түрі

Бақами – пиния ағашына тән

Йаз – жаз

Йамгур – жаңбыр

Күзүн – күзде

Күтов – жайылым

Қайа – жартас

Қам – өрдің қасы

Қом – толқын

Қыслов – қыстау

Орман – орман

Орленс – орленс(жердің аты)

Өкүз – өзен

Тав/у/л – дауыл

Таг – тау

Тарлов – егіс егілетін жер

Боллақ – бұлақ

Бурчақ – бұршақ

Йазы – жазық дала

Бұл сөздіктің арасынан фузиялық ерекшеліктер мен метатезалық өзгешеліктер кездеседі. Түркі тілдерінің тарихын зерттеушілердің көбі сөз ортасында айтылатын ң дыбысын нг (кейде мг) дыбыс тіркесінің жаңа көрінісі, соның фонетикалық ықпалдасуының нәтижесі деп қарайды. Бұл өзгешелікке сөздіктердің арасынан йамгур – жаңбыр сөзі келеді.