5.2. Казақстанның автокөлігінің даму тарихы

Автокөлігінің дамуы қазақстанда белгілі бір кезеңдер бойынша өтті. Алғашқы революцияға дейінгі кезеңдерде көлік қатынасына түйе мен жылқыларды пайдаланды, автомашиналар жоқ болды. Мысалы 1910 жылдарда Қазақстан бойынша 10 – ға жуық машина болды, бұның өзі адамдарды тасмалдауға ғана мүмкіндігі бар машина түрлері еді. Сондықтан темір жолының бар болғанымен белгіленген нысанаға қажетті материалдарды апару үшін жүк машиналар тапшылығы қол байлау болып тұрды, ал атарба, есек арба көліктері қажетті мөлшердегі жүкті дер кезінде жеткізуіне мүмкіндігі болмады.

1920 жылдағы Түркісіб темір жолы мен Қарсақпай комбинатының құрылысын сауда барлығы 87 жүк тасымал машиналары болған, ал 1928 жылдың аяғында 247 жетті. 1938 жылдары автомобиль сандары 10 есеге өстті. 1927 жылдары Алматы қаласында алғашқы «Автотранспорт» акционерлік қоғамы құрылды. 1929 жылы мұнің құрамына 250 – ге жуық автомашина болды.

1933 жылы біздің республикамызда «Каздартранс» автомобиль жүк тасымалы тресті құрылды. Шалғай ауылдардағы ұн тасымалдау үшін автошаруашылықтың жүйесін құру жоспарланды. Сол негізгі автопарктерде ауыр жүк тасымалдайтын 518 – ге жуық машиналар 1190т. жүк тасымалын мүмкіндігі бар деп есептейді. Бұл парк Қазақстан бойынша ең үлкен автопарк болып есептеледі.

Автомашиналарға жүргізушілер дайындау үшін 1927 жылы «Автодор» бүкіл авто жол жүргізуші қоғамы құрылды «Автодар» машина жүргізушілерді толық қамтамасыз етті.

Қазақстан жер байлығын игеру үшін «Каздаготтран» ірі автомобиль шаруашылығы құрылды. «Каздаготтранс» шаруашылығының мақсаты халық шаруашылық өнім салалары түрлерін шалғай адамдарға дер кезінде жеткізу болды. Сол уақытта 1940 жылдар «каздаготтранс» 1085 мың тонна жүк 9 млн /тонна км (шаршы) жер жүріп отырып жан – жаққа тасымалдады. «Каздаготтранс» - тың өзінің қарамағында «жөндеу – техникалық қоры» толығымен бар болды. Сол кездегі автопарктер құралы ГАЗ – АА, ЗИС – 5, ГА – 03, ЗИС – 16 және М – 1 жеңіл мориналы машиналармен толықты.

Автокөліктің қарқынды дамуы, халықтың сұранысы – жаңа жолдарды салуды талап етті. 1967 жылы жолдарға қалың төсеніштер төсеу 27 есеге көбейді. 1950 жылдары біздің елімізде су темір жолдарымен салыстырғанда автомобиль жолдары арқылы жүк тасымалдауы 1,5 есе артық болды.

Жол көлігі қатынасының екінші даму кезеңі 1956 – 65 жылдарда үлесіне тиісті. Бұл кезеңде тың және тыңайған жерлерді игеру, өнеркәсіп өндірісінің даму қарқынымен тұспалдас келді. Егер 1953 жылдардағы 35 – ке жуық автомобиль шаруашылығы болса, 1960 жылда 10 – есеге өсті. Бұл автокөліктер заман талабына сай көліктің жаңа түрлері шыға бастады.

1965 жылдан кейін Қазақстанның көлік түрлерінің дамуының жаңа кезеңінде жаңа міндеттер, жаңа талаптар қойыла бастады. Осы кезеңде авто өнеркісіп өндірісінің бар саласының дамуы (шеберхана,цехтар).

Бұл кезең Қазақстан Республикасының автокөліктерінің техникалық жөндеуден, толықтырудан өткеру кезеңі болды. Автотранспорт саласында бұл кезеңде 14 ірі есептеу орталығы 4 жаңа техникасымен қамтылған машина станция орталығы құрылды. Тұрғындарды 90% жүк тасымалы, жолаушы тасымалы автомобильдер мен қамтылды. Жыл сайын автопарктер жаңа машина маркаларымен толықтырылды.

. Автомобиль жолының басты ерекшелігі:

• жоғарғы деңгейдегі жан-жақты қолдануға икемділігі және басқа көлік түрлеріне қолайсыз аймақтарға көлік ретінде пайдалану;

• қосымша шығынсыз кез-келген жүкті өндірушіден тұтынушыға дейін жеткізу мүмкіндігі;

• жүкті тез және дәл уақытында жеткізу;

• жүк және жолаушы тасымалдауының салыстырмалы тұрғыда қолайлылығы және оңайлығы.

Дегенмен автомобиль көлігін алыс қашықтыққа пайдалану қымбатқа түседі, сондықтан бұл көлікті қала ішінде, қала аралық және облыс аралық қысқа қашықтықта тасымалдауға пайдалану тиімді. Сонымен бірге басқа көлік түрін пайдалануға қолайсыз аймақтарда жүк және жолаушы тасымалдауға пайдаланылады. Автомобиль көлігі жүкпен жолаушылар тасымалдауда Қазақстанда үлкен роль атқарады. Автомобиль көлігінде жүк тасымалдауда көлемі темір жол көлігінен асып түседі, яғни оның үлесіне 77% жүк және 85% жолаушы тасымалдау тиеді. Бірақ тасымалдау қашықтығы темір жолдан 13 есе төмен болғандықтан барлық көліктің жүк айналымдағы үлесі онша үлкен емес (15,6%). Автомобиль жолы еліміздің өндірістік инфрақұрылымының негізгі бөлігінің бірі деуге болады. Қазақстанның байтақ территориясы және халықтың тығыздығының төмендігі жағдайында бұл көліктің аса маңызды роль атқаратындығын айту керек. Қазақстанның кейбір аймақтарында жүк және жолаушы тасымалдау тек қана автомобиль көлігі арқылы ғана мүмкін.

ҚР статистика агентігінің мәліметі бойынша ( 2002 ж.) елімізде 1,5 млн.автомобиль, оның ішінде 300 мың жүк, 50 автобус және 1 млн. астам жеңіл машина бар, оның 75% жекеменшік болып келеді.

Ортақ пайдаланудағы автомобиль жолдарының ұзындығы 89 000. Қазақстанның жекелеген аймақтары бойынша бұл көрсеткіштерді мына кестеден көруге болады (3-кесте)./16/

Автокөлік жолдарының жамылғысының көрсеткіші

Кесте

Аймақтар	Автомобиль жолдары, шақырым (1 000 ш.ш.территорияға шаққанда)
	барлығы	Оның ішінде
		Қатты жамылғысы бар жолдар	Жетілдірілген жолдар (жақсартылған)
Солтүстік	55	52	32
Орталық	21	20	12
Шығыс және Солтүстік –Шығыс	36	35	23
Оңтүстік	41	40	36
Батыс	23	20	12

Кестеге талдау жасасақ, басқа аймақтарға қарағанда оңтүстік және солтүстік аймақтарда ( Ақмола, Қостанай, Солтүстік Қазақстан, Алматы, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан облыстары) жалпы пайдалануға арналған, оның ішінде сапасы жағынан тәуір жолдармен қамтамасыз етілген. Мұнда Алматы – Бішкек- Жамбыл – Шымкент – Ташкент, Алматы – Шілікті – Нарынқол, Алматы – Жаркент – Текелі – Талдықорған – Семей, Алматы – Балқаш – Қарағанды – Астана автодәліздерін атауға болады. Сондай-ақ солтүстік аймақта Қарағанды – Астана –Көкшетау – Петропавл, Қарағанды – Қостанай – Челябинскі жолдар көзге түседі. Шығыс және Солтүстік – Шығыс аймақтарда автомобиль жолдары орташа деңгейде дамыған деуге негіз бар. Мұнда Семей – Павлодар – Омск автодәліздер жұмыс жасайды.

Қазақстан аймақтары бойынша автожолдардың тығыздығы Солтүстік Қазақстан облысында 71,6 шақырым. Салыстыра келсек, Ресейдің Мәскеу облысында 349 , Чукотка автономиялық округында 0,8 шақырым.

Еліміздің барлық автожолдардың 25,9 % республикалық, 74,1% жергілікті маңызы бар жолдарға жатады. Қатты жамылғысы жақсартылған жолдар бойынша Оңтүстік Қазақстан (91,2%), Жамбыл (89,9%), Алматы (87,3%), Қызылорда (72,9%), Маңғыстау (71,1%) облыстары көзге түседі. Ал мұндай жолдардың үлесі төмен облыстарға Батыс Қазақстан (35,4%), Ақтөбе (49,3%) жатады.

Республикадағы автомобиль жолдары сапасы жағынан 5 категорияға бөлінеді: қатты жамылғысы бар ортақ пайдалануға арналған жолдар ең сапалы, I категориясы, жолының ұзындығы 790 шақырым (0,9%), II- 4 475 (5,4 %), III- 32 344 (38,7%), IV- 472 342 (50,6%), V категория 3683 шақырым (4,4%), яғни еліміздегі автожолдпардың 89,3% III және IV категорияларға жатады. Бұдан шығатын қорытынды республикалық автомобиль жолдарының стратегиялық даму бағыты жаңа жолдар салумен бірге салынған жолдардың сапасын жақсарту.

Дүниежүзілік банктің зерттеулері бойынша 2000 ж. Қазақстан автомобиль жолдарының 37% жақсы, 26% қанағаттанарлық деңгейде болды. Елді-мекендер арасында және қалада жолаушы тасымалдауда автобус көлігінің рөлі зор. 2003ж. оның үлесі 69,6% болды. Яғни маршруттық автобустарымен 6189,7млн.жолаушы тасымалданса, темір жол көлігімен 17,3 млн., әуе жолымен 1,3 млн. жолаушы тасымалданады. Автобуспен жолаушы тасымалдауға қала маңы аралық қатынастар үлесіне 92,6%, қалааралық қатынастар – 1,7%, халықаралық қатынастар 0,6% болды. Қала ішінде электрленген көлік жұмыс жасайды, оның үлесіне 20% тасымалданған жолаушының үлесі тиеді. Дегенмен, бұл көліктің түрін әрі қарай дамытуды керек етеді. Троллейбуспен жолаушы тасымалдау – Астана, Ақтөбе, Алматы, Тараз,Қарағанды, Қостанай, Петропавл, Шымкент қалаларында, ал трамвай жолдары тек бес қалада – Алматы, Қарағанды, Павлодар, Теміртау және Өскеменде жұмыс жасайды.

Автокөлік саласында жолаушы айналымында жалпы республикада және оның облыстарында автобус көлігі басым. Республикада автомобиль жүк айналымы көлемі, млд.т/ш бойынша Қостанай, Қрағанды, Шығыс Қазақстан, Ақмола облыстары және Алматы қаласы алдынғы қатардан орын алады. Бұған әртүрлі территориялық ерекшеліктер: ішкі жалпы өнім көлемі, көлік жүйесінің дамуы, халықтың тұтыну деңгейі және т.б.әсер етеді. Сондықтан әр көліктің территориялық даму ерекшеліктері зерттеу арқылы экономикалық тиімділікті арттырудың мәселелерін шешуге болады .

Нарықтық экономикаға көшуге байланысты Қазақстан шаруашылығын дамытудың басты мақсаттарының бірі – батыс және орталық аймақтарда автомобиль жолдарын жылдам қарқынмен дамыту. Мұнда Қарағанды – Қарқаралы, Қарағанды – Екібастұз – Павлодар, Қарағанды- Жезқазған, Қарағанды – Балқаш, Орал – Атырау, Ақтау – Жетібай - Өзен жолдарын атауға болады.

Республикада Мәскеуге шығатын халықаралық Алматы – Шымкент – Ақтөбе – Орал, Орал экономикалық ауданымен байланыстыратын Алматы – Қарағанды – Астана – Қостанай – Челябинск автожолдар бар. Соңғы кезеңде бұл жолдарға реконструкция жүргізіліп, сапасы жақсартылып жатыр. Автомобиль жолдарының сапасын жақсартудың бағыттары: жаңа автомагистральдар салу, елді-мекендер арасындағы жолдарды жақсарту, халықаралық жолдарды дүниежүзілік стандартқа сәйкес келтіру. Сондықтан Қазақстанның транзиттік потенциалын игеру үшін, біріншіден, халықаралық маңызы бар автокөлік жолдарын дамытудың маңызы зор. Қазақстан территориясы арқылы өтетін халықаралық автокөліктің төрт транзиттік дәлізін атауға болады:

1. Хоргос – Алматы – Шымкент – Ташкент;

2. Шымкент – Қызылорда – Ақтөбе – Орал – Самара;

3. Алматы – Балқаш – Қарағанды – Астана – Атбасар – Қостанай – Екатеринбург;

4. Георгиевка – Семей – Павлодар – Омск;

Болашақта бұл магистралдар трансеуропалық Еуропа – Екатеринбург және Европа – Астрахань дәліздерімен байланыстыру жоспарланып отыр. Автокөліктің ішкі экономикалық дамуға зор ықпал жасаумен бірге геосаясаттық маңызы бар. Соңғы кездері Қытайдың солтүстік – батыс аймақтарының экономикасының жылдам қарқынмен дамуына орай Алматы – Хоргос желісіне қызығушылық ұлғайып отыр. Себебі, бұл жол Орталық Азия елдерін Қытаймен байланыстырады.

Азия автокөлік дәлізі халықаралық жүк және жолаушы тасымалдаумен бірге Еуропа мен Африка автожолдары жүйесімен байланысу арқылы автотуризмді дамытуға себепші болады. Бұл халықаралық автокөлік жобасын реконструкциялау және жаңа жолдар салу 1,4 млрд.долл.қаражатты қажет етеді. Қазақстан мен Орта Азия елдері 40 млн.доллр.ақша бөледі.

Ішкі облысаралық, ауданаралық, қалааралық экономикалық байланыстарды күшейту үшін өнеркәсіп, ауылшаруашылығын жабдықтау, мекемелер арасында жүк, темір жол станциялары мен өзен пристаньдарына жүк пен жолаушыларды, елді-мекендер арасында жолаушы тасымалдаудың біздің елімізде автомобиль көлігіне басқа көліктер бәсекелесе алмайды. Сондықтан ауыл жолдары жүйесін қалыпқа келтіру, жаңа жолдар салу, ауылдық елді-мекендер арасындағы жүк және жолаушы қатынастарын жақсарту ауыл экономикасын дамытуға зор ықпал жасайтын факторлар болып есептеледі.

5.3. Қазақстанның темір жол көлігі Қазақстанда жетекші роль атқарады. Темір жол басқа көліктермен салыстырғанда біршама арзандығымен, жүк ағымын өткізудің жоғарғы деңгейімен және бірқалыптылығымен, сонымен қатар темір жол салуға кететін шығынның біршама жоғары екенін, оны қайтару үшін салынған темір жолды интенсивті тұрғыда пайдалануды айту керек. Қазіргі кезде темір жолмен тасымалданатын негізгі тауарлық өнімдер: көмір, әртүрлі рудалар, астық, мұнай.

Ең алғашқы темір жол 1896 жылы Покровская Слободка- Орал қаласы арасында салынған. 1906 жылы транзиттік маңызы бар Орынбор – Ташкент жолы іске қосылды. Сонымен бірге Петропавл қаласы арқылы Транссібір магистралы өтетін болды. 1913 жылы темір жол көлігінің ұзындығы 2081 шақырым болды, яғни 1000 ш.ш. территорияға бар болғаны 0,97 шақырым темір жолы келсе, Ресейде бұл көрсеткіш 11,3 шақырымға дейін болды. Қазіргі темір жолдың 85% Кеңес Үкіметі кезінде салынды. 1920-1938 ж.ж. арасында Петропавл – Көкшетау (624 шақырым, 1928 ж.) Түркістан – Сібір (1445 шақырым, 1931 ж.) темір жолдары салынды. Біріншісі астық аудандарын жалғастырса , екіншісі табиғат ресурстарына бай Ресейдің Сібірін Оңтүстік Қазақстан және Орта Азия елдерімен жалғастырды. 1940 жылы темір жол көлігінің ұзындығы 7000 шақырымға жетті. Ал қалған 7000 шақырымнан астам жол 1950-1965 ж.ж. арасында салынды. Қазіргі уақытта темір жолдың ұзындығы 14193 шақырымға ұлғайды, яғни 1 ш.ш. территорияға 4,3 шақырым жол келеді.

Алғашқы жақсы бастамалар XIX ғасырдың бас кезінде болды. Темір рельстер салынып, бұл әдіс кейін барлық жерлерде жаппай қолданыла бастады. Енді осы жоддар арқылы салмағы бес-алты есе ауыр жүктерді тасымалдай беруге болатын мүмкіндік туды.

Стефенсон теміржол көлігінің негізін қалаған алғашқы ағылшын өнертапқышы 1814 жылы өзінің алғашқы паравозын жасап шығарды. паравоздың көптеген үлгілерін ұсынды, оның ішінде "Ракета" бар болатын (1829 жыл).

1825 жылдың қыркүйегінде Дарлингтон-Стоктон бағыты бойынша алғашқы қоғамдық теміржолын салды. Тек Георг Стефенсон ғана паравоздың әкесі деген атаққа лайық. 1830 жылдың қыркүйегінде Ливерпуль — Манчестер темір жолы ашылды. Темір жол көлігінің өркендеуіне жүк тартар күштің жоқтығы бөгет болып тұрған еді. Стефенсонның паравозы 6 аттың күшіне тең, сағатына 6 шақырым жылдамдықпен 30,5 тоннаның жүгін алып жүре алатын. Адам баласының " темір" ат болса деген атам заманнан келе жатқан арманын маханиктер - әкелі- балалы Черепановтар жүзеге асырды. 1834 жылы олар Нижний Тагильдегі Демидов зауытында алғашқы орыс паровозын жасады.

XIX ғасырдың 60-шы жылдарында қазақ халқының әлеуметтік-экономикалық өмірінде және оның орыс және баска ұлттармен мәдени байланыс орнатуында, аймақтың жалпы дамуында үлкен маңызға ие болды.

Қазақстандағы ең алғашқы теміржол желісі Каспий теңізі мен Арал теңізін Үстірт арқылы қосу жобасы тіпті, XIX ғасырдың 50-ші жылдарында-ақ пайда болған. XIX ғасырдың 70-ші жылдарында Казақстан теміржол кұрылысы саласындағы 1877 жылы қаңтарында іске қосылған Самар-Орынбор (уақытша Чкалов) жолы жалғыз қомакты нәтиже болды. Теміржол құрылысының аумағын кеңейтуді талап еткен Орта Азия және Казақстан шикізат көздері мен тұтыну нарығын иелену қажеттігі туды. Бұл Түркістан және Сібірді рельс жолы арқылы қосу жобасымен түсіндіріледі.

Қазақстандағы теміржол жүйесінің алғашқы құрылысы 1893 жылы басталған еді. Бұл ұзындығы 369 шақырымдық Покровская Слобода — Орал тар табанды жуйесі болатын.Оның 13-і Қазақстан территориясымен өтетін. Бұл теміржол торабының кұрылысы Батыс Қазақстаннан ауылшаруашылық жүктерін көп, әрі жылдам жіберуге мүмкіндік туғызды. Өз кезегінде, бұл аймаққа өнеркәсіп жүктері де (мұнай, керосин, шай, қант, қағаз, т.б.) тасылды. Бұған Орал теміржол жиегі бойынша 1895-1899 жж (пұт есебімен) әкелу және әкету жөніндегі төменгі көрсеткіш дәлел болады.

Он тоғызыншы ғасырдың соңғы шенінде Қазақстан мен Орта Азияның сирек қоныстанған, мүле зерттелмеген аймақтарында темір жол магистралін салу туролы ой, шын мәнінде адамзат баласының ақылымен, талантының ең батыл да, айқын қадамы екені дәлелденді. Қазақстан мен Орат Азия теміржолдары аймақтық шаруашылығы мен мәдениетінің және қоғамдық өмірінің амуына кеі жол ашты. Ол Тянь-шань, Алатау, жоталарын көктей өтіп, Жоңғар Қақпасынан бірақ шықты, Қарақұммен Қызылқұмның батпағы мен құиын баса көктеп, бой берместен кқмір мен темір кеніштнріне,и мақталы далаларға, адам аяғы баспаған романды алқаптарға, қлы дария, үлкен көлердің жағалауына келіп жетті.Темір жолсыз Қазақстан мен Орта Азияның индустриясын дамыту табиғат байлықтарын шаруашылық айналымына тарту, шалғай аудандардағы жаңа ашылған пайалы кен қазбаларын игеру мүмкін емес еді.

Алғашқы жақсы бастамалар ХIХ ғасырдың бас кезінне болды. Темір рельстер салынып, бл әдіс кейін барлық жерде жаппай қолдана бастаы.Енді осындай жолдар арқылы салмағы бес есе ауыр жүктерді тасмалауға мүмкіндік туы. Стефенсон темір жолының алғашқы негізін қалаған ағылшын өнер тепқашы 1814жыл өзінің алғашқы паравозын жасап шығарды. Ол паравозың көптеген үлгісін жасап шығары, соның ішінде «Ракета» бар болатын ( 1829ж).

1825 жылдың қыркүйегінде Дарлинг- Стоктон бағыты бойынша алғашқы қоғамдық темір жол салынды. Тек Георг Стефенсон ғана паравоз әкесі еген атқа лайық болды. 1830 жылдың қыркүйегіде Ливерпуль- Манчестер темір жолы ашылы.1834 жылы Нижний Тагилье әкелі балалы Черепановтар алғашқы орыс паравозын жасады.

Қазақстанды ең алғашқы темір жол желісі Каспий теңізі мен Арал теңізін Үстіріт арқылы қосу жобасы ХIХ ғасырдың 50-ші жыларына пайда бола бастады. ХIХ ғасырдың 70- ші жылдарына Қазақстан темір жол құрлысы саласына 1877 жылы қаңтарда іске қосылған Самара-Орынбор(уақытша Чкалов) жолы жалғыз жол болды.Темір жол құрлысыныі аумағын кеңейтуді талап еткен Орта Азия және Қазақстан шикізат көзері мен тұтыну нарығын илену қажеттігі туы. Бұл түркістан және Сібірді рельс жолы арқылы қосу жобасымен түсіндірілді.Қазақстанның темір жол жүйесінің алғашқы құрлысы1893жылы басталған еді.Бұл 369 шақырымдық Пакровская Слобода-орал тар табанды жүйесі болатын.

Қазақстан территориясы бойынша өтетін темір жолдардың қатарына мыналарды атап өтуге болады:

Жетісу теміржолы, акционерлік қоғамға қарасты болды, 1914-1917 жылдары салынды. Ұзындығы 806 шақырым, Қазақстан территориясы бойынша237 шақырым. Жақын жатқан ауданардың біршама ірі станциялар: Шымкент, Бурный, Әулие-Ата.1916 жылы салынған,210 километрге созылған Арыс-Абис бағыты бар.

Сібір теміржолы (1893-1895жылдары салынған) мемлекеттік жол,18899 жылы батыс- Сібір және Орта Сібір теміржолдары қосылғанна кейінгі Транссібір магистралінің батыс бөлігі. Ұзындығы 3160 шақырым (соның ішінде 2302 шақырым екі релісті жол) Қазақстан территориясы бойынша ұзындығы-178 шақырым Сібірдің өндіргіш күшінің өсуіне, қалалардың, тұрғындардың көбейюіне (Қорған, Петропавл, Омбы, Ачим, Красноярск) өлкелері әсерін тигізді.Жол бойынша 717 көпір (Тобыл, Есіл, Ертіс, Том, Чулым, Енисей) өзендері арқылы өтеді.

Орта Азия теміржолы .Оның құрамына Красноярск-Самаркан(1896ж) Самарканд-Ташкент(1899ж,354), Черняево-Андижан(337км), Мерв-Кушка (1900ж,315км), Қоқанд-Джалалабад(1915ж,224км) енді.Маңызы теміржол жүйесінің бірі 1972 жылы Орта Азия Еуропа елдеріне шығу мүмкіндігін туғызған Қоңырат- Бейнеу (408 км) желісі болып табылды.1971 Шеңгеді- Келес – Ташкент және тағы басқа аймақтар электрленді.

Ташкент теміржолы. Ол екі:1877 жылы салынған Кинель-Орынбор және 1906 жылы салынған,1852 шақырымдық Орынбор-Ташкент бағытында болды. Жақын аудандарағы ірі станциялар: Новосергиевка(Ақбұлақ), Келес, Арыс. Қақастан территориясынағы ұзынығы1818 шақырым болды.

Батыс Сібір теміржолы 1892-1896 жылдары тұрғызылған Транссібір магистіралінің бір бөлігі, қоғамық жол. Негізгі жүйелері: Челябинск-Қорған(1893жыл ашылды), Қорған-Омбы(1894ж)Омбы-Обь өзені-1895ж. Орынбор, Тобол,Ақмола,Томск, Иркутск губернияларынан өтті.18899 жылы жалпы ұзындығы 1328 шақырымы құрады.

Акционерлік құрамына енетін Алтай теміржолы1913-1915жылдары салынған. Қазақстанда ең ірі станциялар: Ауыл,Семей болды. Бұл жолдар1915жылы іске қосылған қзынығы654 шаұырымдыұ Новоникольск-Семей жәнеБарнауыл- Бийск(1915жылғы162км) бағыттары болды. Бүкіл Қазақстан территориясы бойынша жолдың ұзынығы 106 шақырым.А

Акционерлік қоғамға енетін Ленгір темір жолы 1916 жылы алынды. Ұзындығғғы19 шақырым. Қазақстандағы ең ірі станциялары Шымкен ,Ленгір.