2. Калькуляция баптары бойынша өнім өндіруге кеткен шығындар есебі.

өнiмнiң өзiндiк құны – өндiрiске және өнiмдi сатуға кеткен ақшалай түрiндегi шығындарды айтамыз.

Калькуляциялау дегенiмiз - өнiмнiң (атқарылған жұмыстар, көрсетiлген қызметтер) өзiндiк құнын есептеу немесе өнiмнiң бiр өлшемiнiң өзiндiк құнын есептеу болып табылады.

Калькуляциялау кезiнде төмендегiлердi дұрыс белгiлеу өте үлкен роль атқарады:

 шығындардың есеп объектiсi;

 калькуляциялаудың объектiсi;

 калькуляциялық бiрлiк.

Шығындардың есеп объектiсi болып сол шығындардың аналитикалық есеп объектiсi болып табылады.

Калькуляциялаудың объектiсi болып кәсiпорында калькуляцияланатын өнiм түрлерi, жұмыстар, қызметтер жатады.

Шығындар есеп объектiсi мен калькуляциялау объектiсi әрқашанда сәйкес келе бермейдi. Мысалға, мал шаруашылығында шығындардың есеп объектiсi болып сүттi табын болып табылады, ал калькуляциялау объектiсi- сол табынның сүтi, төлi, қиы.

Әдетте, калькуляциялық бiрлiк тиiстi өнiмнiң техникалық немесе стандарттық құжаттарда белгiленген өлшем бiрлiгiне сәйкес келуi тиiс. lс-жүзiндегi тәжiрибеде пайдаланатын калькуляциялық өлшем бiрлiктерiн келесi топқа бiрiктiруге болады:

 натуральды бiрлiктерi – дана, литр, килограмм, тонна, метр және т.б.

 iрiлендiрiлген (иесiздендiрiлген) бiрлiгi- тiгiн бұйымының прейскуранттақ нөмiрi, белгiлi бiр артикульдағы жүз жҮп аяқ киiмi және т.б.

 өнiмнiң өзiндiк құнын калькуляциялау үшiн пайдаланылатын шартты – натуралды бiрлiк, ондағы пайдалы заттың құрамы әртүрлi тербелiсте болуы мүмкiн. (мысалға, спирт –100%~ ^

 құндық бiрлiгi ;

 еңбек бiрлiгi( норма-сағат);

 орындалған жұмыс бiрлiгi(тонна-километр, машина-күнi, ай-күнi) ;

 пайдалы нәтиженiң бiрлiгi- қуаты, өнiмдiлiгi және т.б.

өнiмнiң өзiндiк құнын калькуляциялау және шығындар есебiнiң әдiсi деп, кәсiпорын өнiмiнiң нақты өзiндiк құнын және шығындар есебiн жүргiзу үшiн ақпараттарды топтастыру және жинақтау тәсiлдерiнiң жиынтығын атайды.

өнiмнiң өзiндiк құнын қолданудағы әдiсiне әсер ететiн негiзгi факторлар ретiнде мыналарды атауға болады:

 өндiрiс типi;

 өндiрiстiң күрделiлiгi

 шығарылатын өнiмнiң номенклатурасы мен сипаты;

 өндiрiс циклының ұзақтылығы

 аяқталмаған өнiдiрiстiң қолда бары, құрамы және көлемi

3. Қазақстанда қолданылатын өндiрiс шығындарын есепке алу әдiстерi

және өзiндiк құнның калькуляциялары

Бөлiстiк әдiс

Шығындар есебiнiң және өнiмнiң өзiндiк құнын калькуляциялаудың бөлiстiк әдiсi өнiмдi жаппай өндiретiн кәсiпорында қолданылады, онда бастапқы шикiзат дайын өнiмге дейiн рет-ретiмен технологиялық өңдеуден өтедi, яғни дайын өнiм немесе шалафабрикат шығарумен аяқталатын технологиялық процестi бөлiс деп атайды. Бұл әдiс металлургиялық, химиялық, мұнай өңдеу және басқа да салаларда қолданылады.

Әрбiр бөлiстен кейiн шалафабрикат шығарылады, ал түптеп келгенде – дайын өнiм алынады. Мысалы, текстельдiк кәсiпорында 4 бөлiсi болады: шикiзатты дайындау, үйiру, тоқу, әрлеу.

Шығындардың есеп объектiсi әрбiр бөлiс болады,ал калькуляциялаудың объектiсi – әрбiр бөлiстiң өнiмi.

Бұл әдiсте шығындар есебiнiң карточкалары жүргiзiледi, ол карточка әрбiр бөлiске ашылады. Мұнда тiкелей шығыстар (негiзгi материалдар, шалафабрикат, өндiрiстiк жұмысшылардың еңбек ақысы және т.б.) бөлiстер бойынша, ал әрбiр бөлiстiң iшiнде – дайын өнiм немесе шалафабрикат түрлерi бойынша есепке алынады. Үстеме шығыстар бөлiстердiң арасында, ал әрбiр бөлiстiң iшiнде - шығарылатын өнiм түрлерiнiң арасында қабылданған база негiзiнде бөлiп таратылады.

өнiмнiң өзiндiк құнын калькуляциялаудың және шығынды есепке алудың бөлiстiк әдiсiнiң 2 нұсқасы пайдаланылады: шалафабрикаттық және шалафабрикатсыз.

Шалафабрикаттық нұсқада әрбiр бөлiс бойынша калькуляциялау жасанылады, сондай-ақ үстеме шығысын қоса есептелiнедi. Шалафабрикатсыз нұсқасында бiрiншi қайта жасауға жұмсалған материалдық және еңбек шығындарына одан кейiнгi бөлiстерде туындаған өңдеу шығындарын қосып, содан соң өнiмнiң өзiндiк құны анықталады.