6.7.2. "Отбасы суреті" проективтік тесті

(орта сынып оқушыларына арналған)

Мақсаты: баланың отбасындағы ата-аналарымен жоне туған-туысқандарымен қарым-қатынас ерекшеліктерін анықтау.

Қажетті атериалдар: 15x20 см немесе 21x29 см бір парақ ақ қағаз, қалам, рушке, өшіргіш.

Орнындау ережесі: суретті салғызу барысында оны орындау тәртібі бойынша балаға бірнеше тапсырма беріледі.

1-тапсырма: "Өз отбасыңнын суретін сал". Тапсырма берілудін бірінші кезеңінде "Отбасы" туралы басқа анықтама берілмейді. Егер бала "не салу керек?" деп қайта сүраса, тапсырманы қайталап айту керек. Тапсырманы жеке орындауға берілстін уақыт 30 минут. Топпен орындағанда 15—30 минут.

Бүл тесті орындату барысында қосымша тапсырмалар беруге болады. Олар:

2-тапсырма: "Отбасы мүшелерінің барлығы күнделікті орындайтын тірліктерін жасап жатқанын сал".

З-тапсырма: "Оз отбасынды оз ойывда қалай бейнелейтінінді корсет".

4-тапсырма: "Отбасы мүшелерінің барлығын табиғатта жоқ фантастикалық нәрсе сияқты бейнеле".

5-тапсырма: "Отбасьщның ерекшеліктерін бейнелейтін бір метафоралық, символикалық суретпен көрсет".

Тесті жеке баламен жургізгенде хаттамада келесі мөселелерді талдау қажет:

а) суреттегі адамдарды және суреттің барлық бөліктерін түсіру реті;

б) 15 секуңдтан артық иаузалардьщ орыи алғандығы;

в) өшіріп салуы және қандай суреттерді бірнеше рет өшіріп салғаны;

г) сурет салу барысында баланың күбірлеп өзіне түсіндіріп отыруы;

д) эмоционалеқ реакциялар және оның сурет мазмүнымен байланыстылығы.

Суретті салғызып болганнан соң баламен өңгімслесу арқылы оның тапсырманы орындауы туралы барынша толық молімет алу қажет. Әңгімелесу барысында келесі сүрақтарды беруге болады:

1. Мына жерде кімнің суретін салдың?

2. Олар қай жерде жур?

3. Суреттегі адам не істеп жатыр? Ол тапсырманы кім берді?

4. Олра кеңілді ме жоқ кеңілсіз бе? Неге?

5. Суретке салынғандардың ішінде кім бақытты? Неліктен?

6. Суретке салынгандардың ішінде кім бақытсыз? Неліктен? Соңгы екі сүрақтын көмегімен баланың сезімін оятып, оз

ойларын ашып айтуға арналған. Сондықтан, егер бала бүл сүрақтарга жауап бергісі келмесе оны кинаудың қажеті жоқ.

Әңгімелесу барысында психолог баланың салган суретінің мазмүнына түсінуі қажет: отбасы мүшелеріне деген баланың сезімі, суретте салынбаған адам болса оны неге түсірмегенін, алыста түргаи отбасы мүшесін неге боліп тастағанын т.с.с.

Тесті талдау келесі нүсқа бойынша жүргізіледі:

1. Суретгің размсрі және қағаз бетін пайдалануы. Барлық қағаз бетін толық пайдалану бала жағдайының жақсы екенін корсетеді. ГГарақтың бір шетіне тығылыстырып салса ол бала озін қудаланған адам деп есептеп жүргені.

2. Отбасы мүшелерінің саны. Қазір бірге түрмайтын адамдарды салса баланың сол адаммен эмоционалдық жақын боғысы келгеиі, бірге түратыидарды салмаса оларды жақтырмайды немесе балаыын талаптарына сай өмір сурмейді немесе әйтеуір бір қылығымен оны қанағаттандырмайды.

3. Суреггегі адамдардьгң размерлері: ата-анасы, әпкесі (сінлісі), ағасы (інісі), атасы мен әжесі т.б. озін оте кішкентай етіп және шетте түрғанын салса, отбасындағы озінің роліне, отбасындағы орнына қанағаттанбайды, басқаларға көңіл кеп аударылады деп сезінеді.

4. Адамдар арасы.

5. Заттар салынса олардың бала омірінде атқаратын ролі болғаиының белгісі.

6. Жануарлар барлығы (табиғатқа деген көзқарасын білдіреді).

7. Кейіпкерлёр түрлері: нусқасын келтірген; реалистік сурет; сурет салу эстетикасы; интерьер немесе пейзаж фонында салганы; метафоралық сурет; кейіпкерлердің іс-әрекет жасап жатқанын корсеткен.

8. Эмоцйяны корсетуі.

Суретті талдау кестесі

р/с	Суретгс көрсетілген ерекшеліктер	Көрсеткіштің барлығы туралы белгілер
1.	Суреггің размері (оиың көлемі)
2.	Отбасы адамдарының жалпы саны
3.	Суреттегі отбасы мүшелерінің түскендігі және
	олардың размерлері:
	Анасы
	Әкесі
	Әіхкесі немесе сіңдісі
	Ағасы немесе інісі
	Атасы
	Әжесі және т.б.
4.	Отбасы мушелерінің бір-бірінің арасы
5.	Жануарлардың барлығы
6.	Бсннелеу түрі:
	Схема тәрізді бейнеленген
	Реалистік бейнелеу
	Эстетикалық бейнелеу
	Бөлмеде, пейзаж фонында жопе т.с.с.
	Метафоралық бейнелеу
	Қаймыл немесе іс-эре кет үстінде
7.	Оң эмоцияньщ коріиіс беруі (1,2,3 ... балл)
	Негативнтік эмоцияның көрініс беруі (1,2,3
	... балл)
1	Орыңдаудағы үқыитылық (1,2,3)

1

Орыңдаудағы үқыитылық (1,2,3)

6.7.3. "Табиғатта кездеснейтін жануар" әдістемесі

Әдістеме типі: психодиагностикалық, проективтік. Авторлары - Г.Т.Хоменстаускас, А.И.Захаров, Р.Берне, С.Кауфман т.б.

Мақсаты: отбасында қалыптасқан қарым-қатынас ерекшеліктерін анықтау.

Жүргізуге қажетті матсриалдар: ақ қағаз, ручка, түрлі-тусті қаламдар, өшіргіш.

Жургізу тортібі: Балаларға табиғатта кездеспейтіп жануардың суретін салып, оны атау керек екендігі түсіндіріледі.

Тестіні талдау ережесі

I. Суреттің парақта орналасуы:

Сурет Вертикалды жағынан парақтьщ ортасында болса немесе парақтың жоғары жағында орналасса — оз-өзін бағалауы оте жоғары, өзінің қазірғі жағдайына разы емес, барлық жағынан баеқалардан жоғары болғысы келеді.

Сурет парақтыңтөменгі жағында орпаласса — озім-озі бағалауы төмен, өз-өзіне сенімі жоқ, шешім қабылдауы баяу, үрейленіп жүреді.

2 Суреттің орталык магналық бөлігі — бас:

Оцга қараған бас - іскер адам; жоспарлаған, ойлаған іс-әрекеттсрін іске асырады. Солға қараган бас - ойланғыш адам, "іс адамы емес", жоспарланған нәрселсрдің кейбіреулері ғана орындалады. Іске кірісер алдында ойланып-толғанып, қорқақтық көрсетеді, шешіхМ қабылдауы қиын. Тік орналасқан бас -эгоцентризм белгісі.

3. Бас мушелері:

Көз - қорқыныш белгісі, ол барльгқ детальдарымен, көз қарашығына дейін анық салынса — зерттелінушінін мазасыздануы және қорқынышы анық байқалғаны.

Кірпік — үстамалы мінез көрсетуі, озінің келбетіне, модаға сай киінуіне өте үлкен мән беретіндігі, жүртты таң қалдыруға қүмарлығы.

Қүлақ - мағлүматтарга қызығуы, осекке күмарлығы, "мен туралы басқалар не ойлайды екен, не дейді екен" деп қүлақ түріп жүреді.

Ауыз - ышық, ішінен тілі корініп түрса - ол сөзшең, басқалардыц сөзіне оніиа кеңіл бөлмейді.

Ерін - ерекше коңіл аударылса - сезімталдық; ауыз ашық, тіл көрініп түрған жоқ - үндемес; қаралап бояған ауыз — қорқақтық, сенімсіздіісгі білдіреді; тістері көрініп түрса - озін-озі қорғауға вербалдық агрессияны аайдалануы.

Өте үлкен бас - ақылдың белгісі (эрудиция).

Мүйіз, тырнык, инелер - қоғану, физикалық аірессия белгісі.

Қауырсын — өз-әзін сөндеуге және ақтауға қүмарлык, козге түсуге ынталылық.

Жал, түк, кекіл, шаш - ссксуалдылык белгісі.

4. Аяқ:

Аяк ауыр, үлкен, жуан, бір сызықтың бойыпда орналасқан, орнықты болса - адам орнықты, байсатды, шешімді жан-жақты ойланып қабылдайды; тоуекелшш емес, нақты фактілерғе сүйенеді.

Керісінше болса - жңілтек, ойы қысқа.

Аяқ мүлдем жоқ болса - ойланбай шешім қабылдайды.

Аяктың денемен жалғасуы — әдемілеп, нақты қосылса адамның өзініц ойын, шешімін кадағалап жүруі; әйтеір жалғасса - керісінше, срме, жеңигтек, ойшыл емес.

Біркелкі аяктар - дәстүршіл, жаңашыл, шығармашылыкқа қүмар емес. Түрлі аяқтар, жалғаулар болса - десбестік, тәуелсіз, өз ойы бар, жаңашыл, енерге жақын адам болуы мүмкін.

5. Фигураның үстінде түрған болшектер:

Олар пайдалы немесе тек сөн элементі болуы мүмкін: Қанат, қосымша аяқтар, қармалауыштар, сауыт, қауырсындар

- энергия, жан-жақты даму, озіне деген сенімділік, белсенділік

белгісі.

Бүйралар, гүлдер — озіне бақалардың көңілін аударуға қүмарлық, демонстративтік.

Қүйрық — өзіпің іс-әрекетіне, шешіміне, ойыиа, істегеи жүмысына козкарасын білдіреді: қүйрық оңға бүрылган болса -(+), солға қараған болса - (-), жоғарыға қараған - (+) сенімді, жақсы, томен қараган (-) озіне озі риза емес, түндыраңқы.

6. Фигурапың нүсқасы:

Инелер, сауыт салынған, караланған - қоршаған ортадан қорғану.

Бүрыш-бүрыш сурет - агрессиялық корғанысты білдіреді. Жогары қараған қалқан — өсек, келеке, беделдің жоқтығынан қорғану.

Дененің басқа жерлеріндегі қалқаншалар - қорғаныска даярлық.

Шсңбср тәрізді фигура — түйық, сырын ешкімге айтпайтьш адам.

7. Жалпы энегия:

Егер сурепке тек қана жануарларды сипаттайтып элементтердсн түратыи болса — энегия үнемделгсн; суреттің сызықтары әрең көрінеді — созылмалы аурудың белгісі.

Қосалқы элементтерге бай (дітрих, бояуы қою, детальдары көп болса — энергия өте жоғары.

8. Тақырыпқа байланыстылыгы: салынган жаруар салушының бейиесі болып табылады.

9. Адамга үқсастыгы; тік жүретін (екі аяқты), Адам киімін киетін, түрі адамдарға үқсас болса - инфантилизм, эмоциошшдык дамуы жетілмеген.

10. Дененің жанды жерлерін көрсетуі: көзге лампочка бүрап, күйрыкка электрошнур, басына пропеллер қадап, аяқ орнына трактордыц немесе танктің шынжыр табаны болса — психологиялық дамуында ауытқу бар екеиі анық байқалады.

77. Шыгармашылық мумкіпдіктері:

дайын, табиғатта бар жануарға үқсастык ~ нәрсіз, ешқандай жаңалык жоқ;

срекше фигура — шығармашылық белгісі;

12. Атаулары: үшқыш қоян, бергемот — рационалдылық, шаншылдық белгісі;

латыншаға үқсас келгсн атаулар — эрудиция белгісі;

мағнасыз атаулар — жеңілтектік белгісі;әзіл атаулар — коршаған ортаға деген козқарасы;

қайталану (тру-тру) - инфаитилизм;оте үзак атаулар -фантазиясы жақсы дамыған.