Белоруссияның салық жүйесі

Белоруссияның салық жүйесі мынадай салықтардан құралады:

- қосылған құнға салынатын салық;

- акциздер;

- пайдаға және табысқа салынатын салық;

- табиғат ресурстарын пайдаланғаны үшін салынатын салық (экологиялық салық);

- жылжымайтын мүлікке салынатын салық;

- экспорттық және импорттық кеден баждары;

- жер салығы;

- азаматтардан алынатын табыс салығы;

- мемлекеттік баж;

- жарнама салығы;

- сыра, арақ-шарап және темекі өнімдерін сату үшін алынатын салық;

- ит ұстаушылардан алынатын алым және т.б.

Қосылған құнға салынатын салық Белоруссияда 1992 жылдан бастап қолданылады. Мемлекеттік бюджет кірісінің басым бөлігін құрайды. Қосылған құнға салынатын салықты төлеушілер ьболып меншіктің ұйымдық-құқықтық нысанынан тәуелсіз ел аумағына тауар экспорттайтын және импорттайтын барлық заңды тұлғалар, жеке тұлғалар және заңды тұлға құрмай кәсіпкерлік қызметпен айналысатын жеке кәсіпкерлер танылады.

Салық салу объектісі болып салық салынатын айналым саналады. Заңды тұлға құрмай кәсіпкерлік қызметпен айналысатын жеке кәсіпкерлер аталмыш аталмыш салықты қаржы қызметі, бағалы қағаздармен жіне жылжымайтын мүліктермен жасалатын операциялары бойынша айналыман ғана төлейді. Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығына мүше елдерден басқа шнт мемлекеттерге экспортталатын тауарларға қоылған құнға салынатын салық салынбайды.

Салық 20 пайыздық ставкамен алынады. Салық төлеу мерзімін Белоруссияның Қаржы министрлігі белгілейді.

Акциз салығын төлеушілер болып меншіктің ұйымдық-құқықтық нысанынан тәуелсіз ел аумағына тауар экспорттайтын және импорттайтын барлық заңды тұлғалар мен жеке тұлғалар танылады.

Акцизделетін тауарларға мына тауар түрлері жатады:

• спирт және спиртті өнімдер;

• алкогольді өнімдер;

• сыра;

• темекі өнімдері;

• дизель отыны;

• автокөлік бензині;

• шикі мұнай;

• бағалы тастар мен металдардан жасалған зергерлік бұйымдар, т.б.

Салық салу объектісі болып мыналар саналады:

- тауар өндірушілер үшін – өндірген өнімін өткізуден алған табысы;

- импортерлер үшін – тауарлардың кеден құнына пайыз түрінде акциз ставкасы бекітілген кеден құны;

Акцизделетін тауарлардың тізімі, ставкалары, акциз маркалары және олардың таңбалану тәртібін Белоруссияның Министрлер Кеңесі анықтап, Жоғарғы Кеңесі бекітеді.

Салық ставкасы тауар өткізуден түскен табысқа пайызбен немесе заттай мағынадағы тауарларға абсолюттік сомада белгіленеді. Акциз салығын төлеу мерзімі салық сомасының мөлшеріне байланысты болып келеді.

Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығына мүше елдерде жасалған акцизделетін тауарларға салық отандық тауарларға қолданылатын тәртіппен салынады.

Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығына мүше елдерден басқа шет мемлекеттерге экспортталатын тауарларға акциз салығы салынбайды.

Пайдаға салынатын салықты меншіктің ұйымдық-құқықтық насанынан тәуелсіз барлық заңды тұлғалар төлейді.

Салық салу объектісі болып кәсіпорынның баланстық пайдасы танылады.Баланстық пайда өнім ( тауар, қызмет, тауарлы – материалдық құндылықтар, материалдық емес активтер, бағалы қағаздар және т.б. құндылықтар) өткізуден түскен пайда, өткізуден түскен тыс операциялар бойынша пайда мен осы осы операцияларға жұмсалған шығындар арасындағы айырма негізінде анықталады. Есептелген баланстық пайдадан төленген табыс салығы мен жылжымайтын мүлікке салынатын салық шегеріліп тасталады.

Салық салынатын пайдаға 30 пайыздық ставкамен пайда салығы салынады.

Жылдық баланстық пайдасы 5000 мәрте минималды жалақы сомасын құрайтын шағын кәсіпорындар аталмыш салықты 15 пайыздық ставкамен төлейді.

Ғылыми-өндірістік бірлестіктер, ауылшаруашылығындағы кәсіпорындар, жолаушы тасымалымен айналысатын кәсіпорындар пайдаға салынатын салықты 10 пайыздық ставкамен төлейді.

Пайдаға салынатын салық бойынша жеңілдік негізінен үш нысанда беріледі:

1. салық салынатын пайданы ішінара кеміту;

2. салықтан толығымен босату;

3. төмендетілген салық ставкасын бекіту;

Бұдан басқа да салық жеңілдіктері берілуі мүмкін. Бірақ олар жыл сайын кезекті жылдың бюджетін бекіткен кезде қайтадан қаралып, белгіленеді. Бұл салықтың төлену мерзімі мен тәртібін Министрлер Кеңесі анықтайды.

Заң бойынша табысқа салынатын салықты меншіктің ұйымдық-құқықтық нысанынан тәуелсіз барлық заңды тұлғалар төлейді. Салық дивидент және оған теңестірілген басқа да табыстардан 15 пайыздық ставкамен алынады.

Жылжымайтын мүлікке салынатын салықта шаруашылық жүргізу немесе жедел басқару құқығында салық салу объектілері бар заңды тұлғалар және жеке тұлғалар төлейді.

Мемлекеттік бюджеттен қаржыланатын ұйымдар мен мекемелер жылжымайтын мүлікке салынатын салықты төлеуден босатылады.

Салық салу объектісі болып негізгі өндірістік және өндірістік емес қорлардың, аяқталмаған құрылыс объектілерінің құны, сондай-ақ жеке тұлғалардың жылжымайтын мүліктерінің құны танылады. Салық салу барысында негізгі өндірістік және өндірістік емес қорлардың қалдық құны алынады. Ол өз кезегінде негізгі құрал-жабдықтың баланстық құнынан тозу сомасының айырмасы негізінде анықталады.

Заңды тұлғалар үшін салық ставкасы 1 пайыз мөлшерінде өндірістік кооперативтер, саяжай серіктестіктері үшін 0,1 пайыз мөлшерінде бекітілген. Салық жыл бойы аванстық төлем түрінде әр тоқсанның бас кезінде төленеді.

Жеке тұлғалар үшін салық ставкасын Министрлер Кеңесі анықтайды.

Азаматтардың табысына салынатын салықты Белоруссияда тұрақты немесе уақытша тұратын Белоруссия азаматтары, шетел азаматтары, азаматтығы жоқ тұлғалар төлейді.

Белоруссияда тұрақты тұратын азаматтар үшін салық салу оюъектісі болып азаматтардың ел аумағында және елден тысқары жерде ақшалай және заттай нысанда алған барлық табыстары танылады.

Белоруссияда уақытша тұратын азаматтар үшін салық салу объектісі болып азаматтардың ел аумағында ақшалай және заттай нысанда алған барлық табыстары танылады.

Салық салу мақсатында азаматтардың табысы бірнеше топқа жіктеледі:

1. еңбекақы және сыйақы түріндегі табыстар;

2. кәсіпкерлік қызметтен алынған табыстар;

3. шетелдік жеке тұлғалардан және азаматтығы жоқ тұлғалардың Белоруссия аумағында алған табыстары;

4. авторлық марапат түріндегі табыстар және т.б.

Салық салу мақсатында ай сайын еңбекақы түріндегі табыстан айлық минималды жалақы сомасы шегеріліп тасталып, қалған сомаға салық есептеледі. Салық 9-50 пайыз аралығындағы прогрессивтік шкаламен алынады. Есептелген салық сомасын кәсіпорындар мен ұйымдар төлем көзінен ұстап қалып, 5 жұмыс күн ішінде бюджетке аударады.

Алимент, шәкіртақы, жұмыссыздық, еңбекке уақытша жарамсыздық бойынша жәрдемақыларға салық салынбайды.

Кәсіпкерлік қызметтен алынған табыстан салықты заңды тұлға құрмай кәсіпкерлік қызметпен айналысатын жеке тұлғалар төлейді. Бұл жерде салық салынатын табыс жалпы табыс пен осы табысты алуға кеткен, тиісті құжатпен расталған шығындар арасындағы айырма негізінде анықталады. Салық бірінші топқа қолданылатын ставкалармен салынады.

Шетелдік жеке тұлғалардың және азаматтығы жоқ тұлғалардыың Белоруссия аумағында алған табыстарына салық бірінші топқа бекітілген тәртіппен салынады. Белоруссиядағы төлем көздерінен алынған табыстарға 20 пайыздық ставкамен салық салынады.

Авторлық марапат түріндегі табыстарға салық бірінші топқа бекітілген тәртіппен және ставкамен салынады.

Табиғат ресурстарын пайдаланғаны үшін салынатын салықты (экологиялық салық) төлеушілер болып меншіктің ұйымдық-құқықтық нысанынан тәуелсіз барлық заңды тұлғалар және жеке кәсіпкерлер танылады. Мемлекеттік мекемелер бұл салықты төлемейді.

Салық салу объетісі болып мыналар танылады:

- өндірілген табиғат ресурстарының көлемі;

- қайта өңделген мұнай өнімдерінің көлемі;

- қоршаған ортаға шығарылған ластайтын заттардың көлемі;

Салық салу объектілеріне сәйкес экологиялық салық үш бөлімнен тұрады:

а) белгіленген лимит, сондай-ақ үстем лимит шегінде табиғат ресурстарын пайдаланғаны үшін төленетін төлем;

Ә) мұнай және мұнай өнімдерін қайта өңдеу үшін төленетін төлем;

Б) белгіленген лимит, сондай-ақ үстем лимит шегінде қоршаған ортаға ластайтын заттар шығарғаны үшін төленетін төлем;

Табиғат ресустарын пайдаланудың лимитін, үстем лимитін, ставкасын Экономика және табиғат ресурстары мен қоршаған ортаны қорғау министрліктерінің ұсынысымен Министрлер Кеңесі бекітеді. Қоршаған ортаға шығарылатын ластайтын заттардың лимитін, үстем лимитін әрбір салық төлеуші үшін депутаттардың жергілікті Кеңесі бекітеді.

Қоршаған ортаға белгіленген лимиттен, үстем лимиттен артық мөлшерде ластайтын заттар шығарған жағдайда 15 пайыз мөлшерінде, табиғат ресурстарын лимиттен, үстем лимиттен артық мөлшерде өндірген жағдайда 10 пайыз мөлшерінде салық салынады.

Ауыл шаруашылығы мақсатында қолданылатын сулар, жер асты сулары салықтан босатылған.

Калий және ас тұзын өндіру үшін алынатын экологиялық салықтар республикалық және жергілікті бюджеттер арасында бірдей үлеспен бөлінеді. Мұнай және мұнай өнімдерін өндіру үшін алынатын экологиялық салықтардың 85 пайызы республикалық, 15 пайызы жергілікті бюджет кірісіне есептеледі. Бұлардан басқалары бойынша есептелген салық сомасы толығымен жергілікті бюджет кірісіне есептеледі.

Жер салығы жерді ұтымды пайдалану, жер сапасын сақтау, аумақтың әлеуметтік дамуын көтеру, бюджеттің кіріс көзін толтыру мақсатында енгізілді. Салықты барлық меншік иелері – заңды және жеке тұлғалар (немесе жалға алушылар) төлейді.

Салық салу мақсатында жер бірнеше категорияға бөлінеді:

• Ауылшаруашылығы мақсатындағы жерлер;

• Елді мекен жерлері;

• Орман және су қоры жерлері;

• Өнеркәсіп мақсатындағы жерлер;

• Көлік, байланыс, қорғаныс мақсатындағы жерлер.

Салық салу обьектісі болып тұлғаның меншігіндегі, иеленуіндегі және пайдалануындағы жер учаскесі танылады.

Салық мөлшері жер учаскесінің сапасына, орналасқан жеріне байланысты анықталады.

Жер салығын төлеуден:

1. Радиоактивті ластанған жерлер;

2. Ауылшаруашылығы мақсатныда,ы жерлер;

3. Запастағы жерлер

4. Әкімшілің ғимараттары орналасқан жерлер т.б босатылады.

Жер салығының ставкасы әр жердің категориясы бойынша бөлек-бөлек анықталған. Жергілікті билік органдары ол ставканы заңмен бекітілген мөлшерде өзгерте (жоғарылатады немесе түсіреді) алады. Бір ерекшелігі – салық ставкасы өткен жылдың желтоқсан айындағы инфляция деңгейін көрсететін коэффициент негізніде жыл сайын қайтадан қаралып отырады. Жер салығы жылына бір рет төленеді.

Қалалардығ жерлері бойынша есептелген жер салығының 40 пайызы республикалық, 60 пайызы жергілікті бюджетке түседі, қалалар жерлерінен басқа жерлер бойынша есептелген жер салығының 25 пайызы республикалық, 75 пайызы жергілікті бюджетке түседі.

ХАЛЫҚАРАЛЫҚ САЛЫҚТЫҚ ЖОСПАРЛАУ

Салықтық жоспарлау дегеніміз салық төлемдерін минимизациялау мақсатымен заңды және жеке тұлғалардың коммерциялық және инвестициялық қызметін жоспарлауы. Салықтық жоспарлаудың мақсаты – салық төлемдерін минимизациялау жолдарын іздестіру және таңдау; халықаралық инвестициялық қаржы операцияларын жүргізу барысында туындайтын салық төлемдерін төмендету. Бұл мақсатқа негізінен мынадай екі жол арқылы жетуге болады:

1. Заңды негізде барлық мүмкіндіктерді пайдалана отырып, салық төлемдерін төмендету;

2. Салық органдарынан қызметінің түрі мен табыстарын жасырып, жалған ақпар беру, яғнм салықтан жалтару.

Салықтық жоспарлаудың қажеттігінің негізі қандай да болмасын елдің салық қатынастарын реттейтін салық заңнамаларында қаланған. Яғни, онда нақты бір салық түрін есептеудің және алудың механизмі, жеңілдіктері беріледі, сәйкесінше салық төлеуші өз тұрғысынан мұны жоспарлайды. Демек, салықтық жоспарлаудың ұтымды жұмыс жасауы елдегі салық заңнамасының тұрақтылығына байланысты болып келеді.

Салықтық жоспарлаудың қажеттігі елдің салық ауыртпашылығының деңгейіне байланысты болып келеді. Дамыған елдер тәжірибесінен мынаны байқауға болады:

1. Егер елдегі салық ауыртпалығы жалпы ұлттық өнімнің (салық төлеуші тұрғысынан, бұл жалпы таза табыс) 10-15 пайыз аралығын құраса, онда салықтық жоспарлауға қажеттік минималды деңгейде; салықтық жоспарлауды бухгалтердің өзі жүргізе алады.

2. Егер елдегі салық ауыртпалығы жалпы ұлттық өнімнің 20-35 пайыз аралығын құраса, онда салықтық жосппалауға қажеттік орташа деңгейде. Салықтық жоспарлау қаржы диреторының немесе бас бухгалтердің басшылығымен жүргізіледі, қажет болған жағдайда салықтық жоспралау бойынша сырттан кеңесші шақырылады;

3. Егер елдегі салық ауыртпалығы жалпы ұлттық өнімнің 40-50 пайыз аралығын құраса, онда салықтық жоспралауға қажеттік жоғарғы деңгейде. Салықтық жоспарлау салық төлеушінің қаржы-жоспралау жұмысының маңызды элементі болып табылады.

Салықтық жоспарлауды жүзеге асыру барысында мынадай мәселелерге назар аударған жөн:

• Қандай да бір шетелде көп табыс алған жағдайда, салықты «резидент» ретінде емес, «төлем көзінен» төлеген тиімдірек.

• Активтерді табыс (пайда) түрінде орналастырғанға қарағанда, капитал түрінде орналастырған тиімдірек;

• Әр түрлі елдің салық режимдерін салыстырған кезде, салық ставкасына қарағанда салықты есептеу тәртібіне басым көңіл бөлген жөн, т.б.

Түрлеріне қарай салықтық жоспарлау былай жіктеледі:

• Корпоративтік(заңды тұлғалар деңгейіндегі салықтық жоспарлау);

• Жеке немесе отбасылық (жеке тұлғалар деңгейіндегі салықтық жоспарлау);

Салықтық жоспарлау үш нысанда жүзеге асырылады:

• Салық мәселелері бойынша мониторинг;

• Салықтық жоспарлау және салық міндеттемелерін ағымдағы қаржылық бақылау;

• Кәсіпорынның ағымдағы салық төлемдерін немесе жаңа инвестициялық жобаларды салықтық сраптамадан өткізу үшін сырттан кеңесшілерді тарту;

Алдына қойылған мақсаттарына байланысты салықтық жоспарлау мынадай әдістер арқылы жүзеге асырылады:

• Ағымдағы қаржылық бақылау;

• Алдын ала салықтық сараптама;

• Вариациялық-салыстырмалы талдау;

Салықтық жоспарлауды жүзеге асыру барысында кәсіпорынның төлейтін салықтарын мынадай топқа топтастыруға болады:

• Шығындар шоттары бойынша төленетін салықтар;

• Пайда (залал) шотына есептелетін салықтар.

Дамыған мемлекеттер тәжірибесінен байқалып отырғандай, салықтық жоспарлау мәселесі кез келген салық төлеушінің қаржы-шаруашылық қызметінің ажырамас бөлігі ретінде қарастырылады және салықтық жоспарлаудың мәні салық төлеушінің салық міндеттмелерін мүмкіндігінше кеміту барысында заңмен рұқсат етілген барлық әдіс-тәсілдерді қолдану құқығының болуымен сипатталады.

Салықтық жоспарлау процесін төрт кезеңге бөліп қарауға болады:

• Салық төлеушінің орналасқан мекенінің, негізгі өндірістіе және коммерциялық бөлімшелерінің, т.б. мәселелерін салық тұрғысынан барысынша тиімді шешуді қарастыру;

• Бірінші кезеңмен тығыз байланысты болып келеді және компанияның заңдық мәртебесі, құрылымы, өызметінің сипаты мен мақсаттарына байланысты мәселелерді қамтиды;

• Салық салынатын табысты анықтау, салық міндеттемелерін есептеу барысында салық жеңілдіктерінің толық және дұрыс қолданылуын қамтитын мәселелерден тұрады;

• Алынған пайданы ұтымды орналастыру, жұмсау мәселелерін салық тұрғысынан барыншы тиімді шешуді қарастыру;

Айталық, салықтық жоспарлаудың бірінші кезеңінде қандай да бір компания өзінің қызметін жүзеге асыру үшін салық режимі тиімді әрі қолайлы елді таңдайды. Осы тұста жекелеген шет мемлекеттер де шетел инвесторларын тарту мақсатымен оларға салық жеңілдіктерін беруге маманданады. Әдетте, мұндай ел салық баспанасы ретінде қоладнылады. Салық баспанасы ретінде кеңінен танымал елдерге мынадай мемлекеттер жатады:

1. Бағам аралдары, мұнда табысқа (пайдаға) салынатын салықтар, мұра мен сыйға салынатын салықтар қолданылмайды.

2. Кайманов аралдары, мұнда салықтар мұлдем қолданылмайды.

3. Монако, мұнда жеке тұлғалар салық жауапкершілігіне тартылмайды. Шетелдік заңды тұлғалар пайдасынан 8 пайыз мөлшерінде салық төлейді.

4. Сейшель аралдары, мұнда шетелдік тұлғалар салықтан толығымен босатылған және т.б.

Мысалы, кеме компанияларына Панама, Либерия, Греция тәрізді елдерге, ал халықаралыө банктерге Люксембург, Багам аралдарында; холдингтік компанияларға Нидерландияда; сауда-делдалдық компанияларға Швейцария мен Лихтенштейнде орналасқан тиімді болып келеді.

Салықтық жоспарлаудың екінші кезеңі бірінші кезеңімен тығыз байланысты болып келеді. Мұнда компания бөлімшелерін қандай нысанда қанша және қай мемлекетке орналастыратынын анықтайды.

Үшінші кезеңде орналсқан елдің салық заңнамасы мен практикасы терең игеріліп, жүзеге асырылатын міндеттері нақтыланады. Төртінші кезеңде салық салынатын табыс анықталып, төленуге тиіс салық сомасы есептеледі. Таза пайданы ұтымды орналастыру жүзеге асырылады.

Халықаралыө салықтық жоспарлаудың механизмі капиталдың оффшорлық баспанасын құрумен, тиімді салық маршруттары арқылы капитал және табыстарды аударумен, трансферттік бағаларды фирмаішілік жабдықтаулар мен жеткізілімдерді қоланумен сипатталады. Халықаралық салықтық жоспарлаудағы басты құрал болып салық төлемдерін минимизациялау үшін шетелде оффшорлық маманданған компаниялар құру болып табылады. Құқықтық тұрғыдан шетелде құрылған компаниялар кез келген мәмілелерге қатынаса алатын тең құқылы заңды тұлға болып табылады. Басты орган «шетелдік» фирма арасындағы операция алдын ала келісілегн шарттар негізінде жүзеге асырылады. Мәні жағынан фирмаішілік операция болғанымен де, халықаралық практикада бұл трансферттік операциялар деп аталады. Осы жерде есере кететін жайт, ол экономикасы дамыған елдерде, әсіресе АҚШ-та, Ұлыбританияда, Еуропалық Одаққа мүше елдерде қолданылатын «трансфертке қарсы», «оффшорлыққа қарсы», «демпингке қарсы» заңнамалар трансферттік бағалардың қолданылуын, салықтық жоспарлаудың жүргізілуін шектейді, бірақ тыйым салмайды. АҚШ-тың «оффшорлыққ қарсы» заңнамасы оффшорлық комаанияларда салық несиесін қолдануға рұқсат етпейді. Бұл дегеніміз – салық зонасындағы еншілес фирмалардың табысы АҚШ аумағында толығымен салық салуға қамтылады.

Салықтық жоспарлаудың қажетті оффшорлық компанияларға қолайлы жағдай жасаумен шектелмейді, нақты іскерлік операциялардың өткізілу барысын жүйелі талдаумен, компанияны ұтымды орналастырумен, фирмасы үшін салық төлемдерін минимизациялаудың жоодарын таңдау мүмкіндігінің болуымен нақтылана түседі. Халықаралық салықтық жоспарлаудағы негізгі элементтерге мыналар жатады:

• Шетелдік фирманының құрылуы жоспраланып отырған елдердің салық жүйелерін талдау және салыстыру;

• Капиталды кіргізу және шығару жағдайларын бағалау;

• Тура және портфельді инвестиция, фирмаішілік несиелеу, дивиденд түрінде капиталды аударудың мүмкіндігін талдау;

• Салық төлемдерін минимизациялауға мүмкіндік беретін халықаралық іскерлік операцияларының схемасын жасау, т.б.

АҚШ-та және көптеген дамыған елдерде “arm is length basis” қағидасы немесе «қолдың ұзындығы» ережесі қолданылады. Бұл тұста салық салу мақсатында фирмаішілік мәмілелер нақты жағдаймен бағаланады.