Халықтың жұмыспен қамтылуы

Экономикалық даму деңгейiне қарай елдердiң шаруашылық салаларында жұмыспенқамтылған­дардыңқұрылымында айырмашылықтар болады. Әсiресе материалдық өндiрiс және өндiрiстiк емес, өнеркәсiп пен ауылшаруашылық салалары бойынша жұмыспен қамтылғандар арасындағы алшақтық аса үлкен. Осы арақатынастарға орай жеке елдердiң экономикасының типi: аграрлық, индустриялық немесе постиндустриялық деп жiк­теледi, көбiне олар бiр-бiрiмен шектескен күйде болады. Дамыған елдерде халықтың басым бөлiгi өндiрiстiк емес салаларда қызмет iстесе, дамушы елдерде негiзгi халық материалдық өндiрiсте жұмыс жасайды. Сол сияқты дене және ой еңбегiнiң арасалмағы өзгеруде, ол халықтың әлеуметтiк құрамындағы арақатынасты өзгерiске әкелуде.

Соңғы жылдары халықтың сандық қана емес, сапалық құрамы ерекше мәнге ие болып отыр. Бұған халықтың шұғылданған кәсiбiнен басқа олардың тамақ­тануы, тiршiлiк жағдайлары, денсаулық сақтау және ақпараттарды қабылдау қабiлетi жатады. Сауаттылық пен салауаттылық, жалпы және арнаулы бiлiм дәрежесi де аса маңызды белгiлердiң бiрi.

Дүниежүзiндегi жұмыс күшi қозғалысы мен еңбек нарқын реттеушi мекеме — Халықаралық еңбек ұйымы (ХЕҰ). Жыл сайын ХЕҰ өз конференциясын өткiзiп, онда халықаралық еңбек нормалары нақтыланып, әрi ұйымның жұмыс бағдары белгiленедi. Бүгiнгi таңда ХЕҰ-ға әлемнiң 178 елi мүше.

Қазiргi таңда халықтың жұмыспен қамтылуын өнеркәсiптiк рево­лю­ция құрылымы негiзiнде қарастыру басым. Оның алғашқысы — ауылшаруашы­лықтық, келесiсi — өнеркәсiптiк, ал соңғысында, яғни ғылыми-техникалық революция кезеңiнде ондағы шұғылданушы халықтың алдыңғы екi сферадан үшiншiсiне ауысуы айқын байқалады.

Қазіргі таңда біз, Қазақстандағы аграрлық-индустриялық сипатты, Ресей­дегi индустриялық-аграрлық дамуды, ал АҚШ-тағы үшiншi, яғни халық қажетiн өтеу сферасының басымдылығын көремiз. Егер өндiрiс­тiк емес салаларға материалдық өндiрiстi жалғаушы және қамтамасыз етушi — көлiк, бай­ланыс, сау­да, т.б. қоссақ, онда осы “үшiншi сфера­ның” үлес салмағы бiздiң елде — 54%, Ресейде — 48%, ал АҚШ-та — 73%-ды құрайды. Мамандардың есептеуiнше, адамзат баласы келесi өркениеттiк революция кезеңiне, постиндустриялық немесе ақпа­раттық қоғамға өту үстiнде. Мұнда ой еңбегiне байланысты рухани өндi­­рiс­тiк сферада халықтың 90%-ы жұмыспен қамтылса, ал ауыл шаруашылығымен шұғылданушылар үлесi 1% шамасында болады деп күтiлуде.

Сұрақтар мен тапсырмалар:

Өндiрiстiк емес және онымен шептес, яғни қызмет көрсету сала­ларының экономикадағы үлес салмағының бiршама жоғары болуының, әрi оның одан әрi қарыштап өсуiнiң себептерiн анықтаңдар.

1. Еңбек ресурстары құрылымына халықтың жастық құрамы қалайша ықпал етедi?

2. Ха­лық­тың “экономикалық тұрғыдан белсендi бөлiгi” деген ұғымға анық­тама берiңдер. Оның үлесiнiң әртүрлi елдер арасындағы айырмашылық­тарын анық­таңдар.

3. “Жұмыссыздар” деп кiмдердi айтамыз? Жұмыссыздық пробле­масын шешу­ге бола ма?

№7 ДӘРІС (1 сағат)

Тақырыбы: ХаЛықтың көші-қон (миграциясы)

Мақсаты: халықтың қазіргі таңдағы миграциялық процесінің даму тенденциясы. Сыртқы және ішкі миграцияның туындау себептері. Оралмандар мәселесінің республикамыздың демографиялық саясатындағы алатын орны.

Дәрістің жоспары:

1. Халықтың көші-қоңы, олардың түрлері. Оралмандар мәселелері.

2. Сыртқы және ішкі миграция, олардың басты бағыттары.

Жалпы халықтың орналасуы мен тығыз­дығына, оның саны мен құрамына көшi-қон үлкен әсерiн тигiзедi. Халықтың көшi-қон немесе механикалық қозғалысы өз сипатына қарай: сыртқы және iшкi болуы мүмкiн. Адамдардың өз ата-мекендерiнен шетелге кетуi эмиграция, ал басқа елге келiп тұрақ­тап қалуы иммиграция деп аталынады. Бұл — сыртқы көшi-қон, ал iшкi көшi-қонға халықтың бiр мемлекет шеңберiндегi қоныс аударуы жатады. Көшi-қонның себептерi көп, ең негiзгiлерi: экономикалық, әлеуметтiк, экологиялық, саяси, ұлттық, дiни, әскери болып табылады. Көшi-қон салдарынан қазiр әлемде босқындар саны артуда.

Көшi-қон өз кезегiнде ерiктi және ерiксiз түрде болуы мүмкiн. Адамзат тарихынан белгiлi құлдар саудасы кезiнде Африкадан ХVI—ХIХ ғасырлар аралығында миллиондаған негрлер күшпен Америкаға жеткiзiлген. Кеңес Одағында Ұлы Отан соғысы уақытында, оның қарсаңында және соңында бүтiндей халықтар депортацияға ұшырап, өз атамекендерiнен ерiксiз түрде жер аударылды. Қазақстан халқының көпұлтты болуына осы көшi-қонның ықпалы зор. Ал ерiктi көшi-қонға келсек, ол негiзiнен экономикалық себептерден туын­дайды әрi әлемде бұл жағынан әжептәуiр халықаралық тәжiрибе жинақталған. Көптеген елдерде ол жоспарлы жүргiзiледi және онымен түрлi мекемелер айналысады. Бiздiң елiмiзде, “Көшi-қон және демография жөнiндегi агенттiк” құрылған. 1997 жылдың желтоқсан айында “Халықтың көшi-қоны туралы” Қазақстан Республикасының заңы қабылданды.

Соңғы статистикалық деректер бойынша, респуб­лика аумағына тәуелсiздiк жылдары 450 мыңнан астам қандас­тары­мыз оралған. Олардың негiзiн: Өзбекстаннан, Моңғолиядан, Түрiк­менстан­нан, Тәжiкстан мен Ресейден және басқа да алыс-жақын шетелдерден елiмiзге еңбек шарты және квоталар бойынша, өз атамекенiне оралған ағайындар құрайды. 2005 жылдың өзiнде Қазақстан квота бойынша 15000 оралман отбасын қабылдады. Осы жылы бұдан басқа 30000-нан аса отбасы өз ықыласымен тарихи отанына қоныс аударды. Оларға “оралман” мәртебесi берiлгеннен кейiн — әлеуметтiк төлемдер берiлдi. Жер телiмдерiн иелену, балаларын оқу орындарына түсiрудегi жеңiлдiктер, мүлiктерiн тасымалдау кезiнде кедендiк алым-салықтан босатылу, азаматтық алудағы рәсiмдердiң қысқартылуы, жұмысқа тұру, қайта оқыту, т.б. мәселелерде мемле­кеттiк қолдауға ие болады. Сондай-ақ қоныс аударушылардың бейiм­делуi үшiн елiмiзде типтiк орталық құрылыстарын қолға алу мәселесi өз шешiмiн табуда.

Республикамыздағы 1991—2000 жылдар аралығындағы халық­аралық көшi-қонға келсек, елiмiзге 788,2 мың адам келiп, керiсiнше, 2757,8 мың адам кеткен. Нәтижесiнде, осы уақыт арасында бұл көшi-қоннан 1969,6 мың адам терiс сальдо есебiн құрады. Ал 2000 жылдан бастап ел экономикасының өрлеуiне байланысты республикамызда осынау терiс сальдо құбылысы бiрнеше есеге кемiп, бiршама сыртқы көшi-қон елiмiзде тұрақталды.

Сыртқы көшi-қон — жеке елдер ғана емес, бүкiл материктер халқының саны мен құрамына үлкен әсерiн тигiзуде. Мысалы, Жаңа Дүние аталатын Аустралия, Солтүстiк және Оңтүстiк Америка мате­рик­терiнде халық санының кейiнгi ғасырларда (ХVIII—ХХ ғғ.) күрт өсуi де осы себептi. Олардың халқының нәсiлдiк, дiни, ұлттық, тiптен тiлдiк құрамын да өзгерттi. Осы себептi Аустралияда — ағыл­шын, Канадада — қостiлдiлiк, ал Латын Америкасында испан тiлiнiң және католик дiнiнiң үстемдiлiк жасауы да сыртқы көшi-қонға байланысты. Қазiр көшi-қонның жаңа өңiрi арзан жұмыс күшiн тартатын негiзгi ауданға айналуда. Өткен ғасырдың екiншi жарты­сынан сыртқы көшi-қонның жаңа түрi — “ақыл-ойдың сатылуы” пайда болды. Оның мәнi — бiлiктiлiгi жоғары мамандарды (ғалым­дарды, инженерлердi, дәрiгер­лердi және басқа сирек мамандық иелерiн) жан-жақты қызықтырып, өз елдерiне тарту саясаты. Бұл дамыған елдерге тән құбылыс, ол керiсiнше, интеллигенция қауымы аз санды дамушы елдердiң ғылыми-техникалық әлеуетiн әлсiретуде.

Халықтың iшкi көшi-қоны барлық мемлекеттерде болады, бұл әсiресе қазiргi кезде дамушы елдерде кең өрiс алған. Мұнда, негiзiнен, халықтың күнкөрiс қамымен немесе жастардың оқуға байланысты ауылдық жерден қалаларға ағылуы әлi толастамай отыр. “Ауыл — қала” көшi-қоны ТМД елдерiнде де қала халқының өсуiнiң басты себебi болып табылады. Ал Батыстың дамыған елдерiнде бұл процесс аяқталған, мұнда, керiсiнше, түтiнге тұншыққан әрi шулы iрi қалалардан қала маңына немесе оның төңiрегiндегi ауылдық жерге көшу процесi белең алуда. Сонымен қатар игерiлiп жатқан жерге қоныстану да, негiзiнен, халықтың iшкi көшi-қон қозғалысы есебiнен жүзеге асырылуда. Мысалы, Кеңес Одағы кезеңiнде елдiң шығыс аудандарын, ал Қазақстан­да тың және тыңайған жердi игеру мәселелерi.

Көшi-қонның басқа түрлерiнен: реэмиграцияны, яғни өз атамекенiне оралуды; репатрианттардың тұтқыннан босанып, елiне қайтып келудi; маусымдық көшi-қонды атауға болады. Соңғысында халық, әсiресе план­тациялық шаруашылық дамыған жерлерге барып, ерте көктем­нен қоңыр күзге дейiн жалданып жұмыс жасайды. Мысалы, АҚШ пен Канада фермерлерiнде Латын Америкасынан ондаған мың адамдар жыл сайын еңбектенуде. Сол сияқты бiздiң елiмiздiң оңтүстiк аймақ­­­та­рын­дағы мақта және темекi, т.б. дақылдар өсiрушi шаруа қожалық­тарында, сауда орындары мен құрылыс нысандарында өзбек және қырғыз бауырларымыздың еңбек етуi. Қазiргi таңда дүниежүзiнiң көптеген елдерi, халықтың осындай iшкi және сыртқы меха­никалық қозғалысын реттеуге бағытталған көшi-қон саясатын жүргiзуде.

Сұрақтар мен тапсырмалар:

ТМД елдерiн және Қазақстан Республикасын мысалға ала отырып, олардың көшi-қон процесiне қысқаша талдау жасаңдар.

1. Халықтың көшi-қонының туындау себептерiн анықтап, сыртқы және iшкi көшi-қон арасындағы айырмашылықтарды түсiндiрiңдер.

2. Көшi-қонның тағы қандай түрлерiн бiлесiңдер? Оларға мысалдар келтiрiңдер.

3. Қазақстанда көшi-қон саясаты қалай жүргiзiлуде?

№8 ДӘРІС (1 сағат)