Билет 10

Рудасыз пайдалы қазбалар

Бұл мәтіне рудасыз пайдалы қазбалар туралы айтылған соның ішіндеасбест, фосфорит, тұз туралы қысқаша мәліметтер келтірілген.Асбест кен орны магмалық жаңыстарға байланысты игеріледі. Ең ірі кен орны Костанай және Қарағанды облыстрында.Фосфорит Қазақстан фосфорит қоры жөнінен АҚШ-тан кейінекінші орын алады. Өнтүстік Қазақстанда, Қарағанда ірі кен орындары бар. Қазақстанда тұз қорыда өте мол әсіресе тұзға Каспий маңы ойпаты бай.Казакстан бұдан басқка да әктас, мергель, бор, мәрмәр, гипс, отқа төзімді саз, кварциты құм, минералды бояулар сияқты құрылыс материалдарына да бай.Бұл мәтінде бұдан басқада осындай пайдалы қазбалардыңхалық шаруашылығы үшін аса маңызды екендігі туралы, оларды тиімді пайдалану және сақтап, қорғау ісін жүйелі түрде жүргізу қажет екендігі туралы айтылады.

2)Азбестың қорлары қай жерде кездеседі?

Мұғалжардың өнтүстігінде Бөгетай және Шу-Іле тауларында, Хантау кен орындарында асбестің едәуір қоры бар.

Қазақстан фосфорит жөнінен нешінші орын алады?

Қазақстан фосфориттің қоры жөнінен АҚШ- тан кейін екінші орын алады.

Өнтүстік Қазақстан аймағында,Қаратауда қандай ірі кен орындары бар?

Өнтүстік Қазақстан аймағында,Қаратауда ірі фосфорит кен орындары (Шолақтау, Ақсай, Жаңатас )бар.

Қазақстанда құрылыс материалдарының қанша кен орындары ашылған?

Қазақстанда құрылыс материалдарының 1500 кен орындары ашылған?.

Қаспий маңы опатыңда ас тұзына қоса қандай тұздар кездеседі?

Қаспий маңы опатыңда ас тұзына қоса калий тұздар кездеседі.

3.-Сен рудасыз пайдалы қазбаларға не жататының білесің бе?

-Иә, білемін. Оған асбест, фосфорит, тұз әк тас және т.б.

-Асбест кен орны қандай жаныстарға байлаңысты игеріледі?

-Асбест кен орны магмалық жаныстарға байлаңысты игеріледі.

-Қазақстанның қай жерлерінде фосфорит кен орындары бар екенін білесің?

-Өңтүстік Қазақстан аймағында, Қаратауда ірі фосфорит кен орындары (Шолақтау, Ақсай, Жаңатас )бар.

-Тұзға Қаспий маңы ойпаты бай екенін білесің, ондағы тұз қабатының қалындығының білесің бе?

-Қаспий маңы ойпатының кей жерлерінде тұз қабатының қалыңдығы 2 км-ден асады.

-Қазақстан басқада қандай құрылыс материалдарына бай?

-Қазақстан әктас, мергель, бор, мәрмәр, гипс,отқа төзімді саз, кварциты құм, минералды бояулар сияқкты құрылыс матеиалдарына да бай.

4.

ЕМТИХАН БИЛЕТІ № 11

1. «Ғалым Ақжан Машанов»

Мәтінде өте қысқаша ақпарат берілген, бірақ басты идеясы сақталған.Мәтінде машановтын омірі тұралы баяңдалған, оның енбектері мен басты жаналықтары жазылған. Осы мәтінге қарай оның қандай адам екенің бңле аламыз.

2. Машановты Қазақстанда геомеханиканың негізін қалаушы болған.Мен тау-кен металлургия институтың бітірген.Риддерде көп жер астындағы кен бар.Геология ғалымы жер құрылымы зертейді.Негізі ғылымы - маркшейдерия ғылымы.

3. - Сен тау-кен металлургия саласына көп еңбек сіңірген қандай ғалымдарды білесіз?

-Мен Синанянның «маркшейдер ісі», Омельченконың « Терминологический словарь по маркшейдерскому делу» білемің.

- Ақжан Жақсыбекұлы ол кім, оның өмірі туралы не білесің?

- . Ол қазақ геологтерінің бірі, тау-кен инженері болған.

- Оның қандай ғылыми еңбектері бар, білесің бе?

- Мен Машановтың: Жер астына саяхат», «Как образовались горы», «Жер сілкінісі», «Жер құрылымы», «Основы горной механики», білемің.

- Ғалымның ғылыми еңбектерінің негізгі бағыты қандай салаға арналған?

- Оның ғылыми-зерттеу жұмыстарының бағыты геомеханиканың құрылымы – кристалдық заңдылықтарды зерттеуге арналған.

4. «Ғалым А.Машановтың тау-кен металлургия ғылымына сіңірген еңбегі»

А. Машановты Қазақстанда геомеханиканың негізін салушы. Ол көптеген жылдар бойы тау-кен металлургия саласында ұстаздық қызмет еткен адам. Ол тау-кен өндірісінде геомеханика заңдарын іс жүзінде қолдана отырып, ғылымда үлкен жаңалықтар ашқан. Ғалым тау жыныстарының кернеулі-деформациялық күйінің теориялық негізін анықтаған. Оның тағы бір іргелі еңбегі тау жыныстарының жер қойнауындағы жай-күйін, құрылымдық ерекшеліктерін және беріктілік қасиеттерін зерттеуге негізделген.

ЕМТИХАН БИЛЕТІ №12

1. «Геологиялық зерттеу әдістері» мәтініне түйіндеме жазыңыз.

Мәтін өте қысқыша жазылған бірақ басты идеясымен қамталған. Мәтінде геологиялық зерттеу әдістерінің айырмашылығы туралы жазылған. Барлық геологиялық зерттеу әдістерінің түрлері көрсетілген. Алмазды іздеү тәсілдері көрсетілген

2. Шахтада шурфтің ұзындағы жүзге тарта метр болады.Риддерде Крюков карьері орналасқаң.Тишинака кенінде геологиялық әдістері пайдаланады.Басты зерттеу әдістері-бұл жер қойнауын зерттеу.Шахтада пайдалы казбалар табады.

3. – Пайдалы казбаларының қандай зертеу әдістері білесіз?

- Мен пайдалы казбаларының Жер қойнауын зерттеу және Геологиялық әдістері білемің

- Жер қойнауын зерттеу әдістері не білесіз?

- Жердің құрамы мен құрылысы әртүрлі әдістер арқылы зерттеледі.

- Ал, Геологиялық әдістері не білесіз?

- Геологиялық әдістердің ішіндегі ең негізгісі – жер қыртысын құрайтын заттарды тікелей бақылау және талдау арқылы жан-жақты зерттеу болып табылады.

- Риддердің кендерінде қандай әдістерді пайдаланады?

- Риддердің кендерінде геологиялық әдістерді пайдаланады

- Жер қойнауының терең қабаттарын зерттеуде бұрғылау ұңғымаларының қандай болады?

- Жер қойнауының терең қабаттарын зерттеуде бұрғылау ұңғымаларының маңызы өте зор.

4. Жер қойнауын зерттеу әдістері. Жердің құрамы мен құрылысы әртүрлі әдістер арқылы зерттеледі.

Геологиялық әдістер. Геологиялық әдістердің ішіндегі ең негізгісі – жер қыртысын құрайтын заттарды тікелей бақылау және талдау арқылы жан-жақты зерттеу болып табылады. Жер қыртысын құрайтын заттар, тау жыныстары түрінде табиғи жағдайда жер бетіне шығып жатады. Ал жердің ішкі қабаттарының геологиялық құрылысын жыра, ор немесе шурф, карьерлер мен шахталарды зерттеу, тау жыныстарының жатыс элементтерін талдау арқылы анықтап білуге болады. Жер қойнауының терең қабаттарын зерттеуде бұрғылау ұңғымаларының маңызы өте зор.

ЕМТИХАН БИЛЕТІ № 13

1. «Геологияның даму тарихы»

Мәтін өте қысқыша жазылған бірақ басты идеясымен қамталған. Кен жұмыстарында геологияның орны бөлек дегенің жақсы баяндаған. Мәтінде геологиянын барлық бөліктері туралы айтылған. Геологияға қолың тигізген ғылымдар тұралы жазылған. Олардың гелогияның дамыту саласындағы еңбектері берілген.

2. «Геология ғылымның даму тарихы»

Геология ерте кезден - ақ белгілі болды. Адамдар біздің эрамызға дейін де металл қорытып, минералдық суларды пайдалана білген. Табиғи кұбылыстардың кейбір сырлары туралы сол кездің өзінде - ақ дұрыс тұжырымдар жасалынған. Орта ғасырларда Шыгыс ғалымдарының арасында прогрессивтік бағыттағы көзқарас қалыптаса бастайды. Қайта өрлеу заманында геология жылдам қарқынмен дами бастайды. Бірақ, алғашқы ipi ғылыми тұжырымдар XVIII ғасырдьң екінші жартысында ғана жасалынды. Сондықтан болар, геологияның ғылым ретінде калыптасуы XVTII ғасырдың екінші жартысы деп есептелінеді.Ресейде геологиялық білімнің негізін калаған М.В.Ломоносов (1711 — 1765), ал Батыс Еуропада - Д.Геттон (1726 - 1769) мен Вернер (1750 - 1817) болды.М.В.Ломоносовтық алғашқы ойлары ағылшың ғалымы Ч.Лайельдің енбектерімен жалғасып, одан әpi дамытылады.

3. Геология қай кезден ақ белгілі болды?Кашан Шығыс ғалымдарының арасында прогрессивтік бағыттағы көзкарас калыптаса бастайды?Кімнің кітабында 100-ден аса минералдың физиқалық қаситтері сипатталады?Аль-Бирунидің еңбек орта ғасырларда қалай пайдаланады?Батыс Еуропада геологиялық білімнің негізін қалаған кім болды?

4. Жер қойнауын зерттеу әдістері. Жердің құрамы мен құрылысы әртүрлі әдістер арқылы зерттеледі.

Геологиялық әдістер. Геологиялық әдістердің ішіндегі ең негізгісі – жер қыртысын құрайтын заттарды тікелей бақылау және талдау арқылы жан-жақты зерттеу болып табылады. Жер қыртысын құрайтын заттар, тау жыныстары түрінде табиғи жағдайда жер бетіне шығып жатады. Ал жердің ішкі қабаттарының геологиялық құрылысын жыра, ор немесе шурф, карьерлер мен шахталарды зерттеу, тау жыныстарының жатыс элементтерін талдау арқылы анықтап білуге болады. Жер қойнауының терең қабаттарын зерттеуде бұрғылау ұңғымаларының маңызы өте зор.

ЕМТИХАН БИЛЕТІ № 14

1. «Металлургия саласының зрттелуі»

Мәтін өте қысқыша жазылған бірақ басты идеясымен қамталған. Металлургия дегеніміз ол өнеркәсіптегі ең басты жағы деп саналады. Металургияның ең басты этаптары туралы жазылған. Европаның ең бірінші металургі – Агрикола туралы сиппатама берілген. Осы мәтінге сүйене қарап орыс ғалым Ломоносов туралы өте көп нәрсе білі алдық.

2. Риддердің металддар өндірісі дамыған. Әлемде бір дамытқан өндірістерінен кенді өндістіру. Тау тегінен таза металды дайындалады.

3. - Қай кезден бастап металл пайданалады?

– Ерте кезден бастап – ақ адам баласы металл өндіруді меңгере білген№

- Металлургия өндірісінің міндегі білесің бе?

- Металлургия өндірісінің міндегі – концентраттардан таза металдар алу№

– Сен бірінші Еуропаның металлургты білесің бе?

• Иэ Мен білемің осы – Агрикола Бауэр

• Ресейде кім металлургия зертейді?

• Ресейде Ломоносов металлургия зертейді

• Ломоносов университетте қандай пәнінен сабақ береді?

• Ломоносов университетте физикалық химия пәнінен сабақ береді

4. «Менің мамандығым »

Менің болашақ мамандығым маркшейдері.Осы мамандық біздің облыста өте керек,өйткені осында көптеген шахталар бар.Тау инженері тау үнім дерің мен пайдалы казбалар зерттейді.Тау инженерінің жұмысы өте қауіпті.Ең басты қауіпті тау инженерің қателігі осы қателіктер үлкен апатқа әкелу мүмкін.Сондықтан маркшейдері жауапты ,адам болады.Маркшейдері мамандығы – болашағы үлкен мамандық.

ЕМТИХАН БИЛЕТІ № 15

1. «Кеннен мыс алудың металлургиялық әдістері»

Мәтінде өте қысқаша ақпарат берілген, бірақ басты идеясы сақталған.Мәтінде кеннен мыс алудың металлургиялық әдістері жазылған. Мәтін өте қысқыша жазылған бірақ басты идеясымен қамталған. Себебі металургия өнеркәсіптін бір бөлігі болып саналады. Өнеркәсіптегі қзгерістер туралы айтылған. Мәтінең металлургияның қала» бқлінетінің көрүге болады, олар: пирометаллургия мен гидрометаллургия.

2. Жалтыр мен табалдының металдардың қасиеті.Кендердің құрамында мырыш мыс бар.Кенді концентраты әртүрлі сұйық заттарынаң кұрастырады.Риддер кендерінде бағалы металдар табылады.

3. Кашан аяқ шенінде металлургия процестері жөнге қойылды?Қазіргі уақытта металлургия ғылымынық күнненөкүнге не істейді?Кенді мыс концетратын от арқылы қорытып бағалы элементтереді айыру процесты қалай аталады?Гидрометаллургия әдісі қандай процесс кіреді?

4. Қазіргі мерзімде осы теория бағыттарына сүйеніп нәтижесінде кеннен мыс айырып алудың негізгі екі әдісі анықталды:

1.Кенді оның концентратын от арқылы қорытып, олардан мыс және баска бағалы элементтерді айыру. Бұл - пирометаллургия әдісі деп аталады.

2.Кеннен оның концентратына әртүрлі сұйық еріткіштер қолданып. мысты және басқа бағалы металдарды ерітіндіге айналдырып, сол ерітінділерден металл айыру. Бұл - гидрометаллургия әдіс деп аталады. Бұл әдіске электр тоғы арқылы металл айыратын электролиз кіреді.