Уіі тарау. Психологияның жаратылыстық- ғылыми негізі
§ 1, Жүйке жүйесінің құрылымы
Адамның психикасы мен жан дүниесінің сырын жақсы түсініп, оның мән-жайына қанығу үшін ми мен психиканың, материя мен сананың қарым-катынасын біліп, жүйке жүйесінің құрылысы мен қызметі жайындары қажетті мәліметтерді білу керск. Жоғары жүйке жүйесінің қызметі және оиың заңдылықтары — психология ғылымының табиғи-ғылыми негізін құрайтын іргетас. Жануарлар мен адамдардың психикалық әрекетінің материалдық негізі — мидың және оның бөліктерінің құрылысы екендігі тәжірибелік зерттеулер арқылы ғылыми тұрғыдан анықталған.
Жүйке жүйесі организмнің сыртқы ортамен байланысын жүзеге асырып, айналадағы әсер еткен тітіркендіргіштерге жауап қай-тарады. Сондай-ақ, ол түрлі дене мүшелернің клеткалардың қызметін, зат алмасуы мен қан
75
айналысын реттеп, сыртқы ортаның өзгеруіне бейімделіп отырады. Жүйке жүйесі нейрон деп аталатын жеке клеткалардан құралған. Нейрондардық ұзын тарамақты аксон, қысқа тармақты дендрит дейтін екі түрлі тарма. бар, Нейрондардың тарамдала келіп, өзара түйінделіп бітетін жерін жүйке орталықтары дейді. Бұлар орталық шеткі (перифериялық) және ішкі (вегетатнвтік) жүйке жүйелерінін өн-бойына орналасқан (6, 7-суреттер)
Орталық жүйке жүйесіне жұлын және ми, ал периферилық жүйке жүйесіне ми мен жұлын нервтерінен тарайтын әр түрлі шеткі нервтер жатады, Орталық жүйке жүйесінің бөліктері көп қатарлы үйдің құрылымына ұқсас, олар бірінің үстіне бірі орналаса біткен. Осы бөліктердің жоғарғысының кызметі төменгілеріне қа- рағанда барынша күрделі болып келеді.
6-сурет. Адамның орталық және шеткі (пернфериялық) жүйке жүйесі. 1.Бас миы, 2. Жұлын, 3.Шеткі (перифериялық ) жүйке жүйелері.
Орталық жүйке жүйесінің төменгі бөлімі — жұлын жуандығы 1 см-дей омыртқа қуысының ішіне орналасқан, оның ұзындығы ересек адамдарда 45 см-ге дейін жетеді. Жұлыннан жан-жаққа 3 жұп нерв талшығы тарайды. Олардың бір тобы ортаға тебетін. екінші бір тобы шетке тебетін нерв деп аталады. Жұлын біздің аяқ-қолымызды жанау, керіп-созу сияқты басқ да қарапайым қозғалыстарымыздың орталығы болып саналады.
Орталық жүйке жүйесінің жоғары бөлігі -ми Оның орташа салмағы — ересек адамдарда 1400 граммдай. Мұнда сопақша, ортаңғы және аралық ми — бәрі қосылып, ми бағанасын кұрайды. (8-сурет). Омыртқалы жануарлардың ми бағанасының атқаратын қызметі ерекше. Сопақша мидың сырт жағында формасы ағаш жапырағына ұқсас мишық (қарақұс) орналасқан. Мишық организмнің қозғалысын, оның бірқалыпты жүріс-тұры-
76
7-суре- Вегетативтік жүйке жүйесі.
Оң жағында көрсетілген — параснмпатикалык жүйке жүйесі, сол жағында—симпатикалық жүйке жүйесі. 1-ми сыңары, 2-көздің нұрлы қабықшасы, 3-көз жасының безі, 4-сілекей без, 5-жүрек, 6-өкпе, 7-қарын, 8-он екі елі ішек, 9-қарын асты безі, 10-бүйрек үсті безі, 11-тоқ ішек, 12-қуык, 13-жыныс безі, және оның қосымша органдары, 14-кірпікше түйін, І5--таңдай сына түйші, 16-көру түйіні, 17-жұлынның көкрек бөлігі, 18-жұлынның бел бөлігі, 19-жамбас жүйкесі, 20 ортаңғы ми, 21-сопақша ми, 22-көздің нұрлы қабықшасы, 23-көз жағының белі, 24-сілекей безі, 25-жүрек, 26-өкпе, 27-үлесін құрсақ жүйесі. 28-құрсақ түйіні, 29-қарын, 31-қарын асты безі, 33-бүйрек үсті безі, 34-жоғарғы шажырқай түйіні, 35-тоқ ішек, 36-төменгі ша-жырқай түйіні, 37-қуық, 38-жыныс безі және оның қосымша органдары, 39-жұлынның сегізкөз бөлігі, 40-соңғы жіпше.
сын баскарьш отырады. Бұлардан жоғарырақ орналасқан мида құлақ пен көзден баратын тітіркендіргіштерді, қанқа еттерінің қалпын реттеп отыратын жүйке орталықтары бар. Аралық ми көру төмпешіктерінен және төмпешік асты аймағьшан тұрады, Мидың осы бөлігі тор тәріздес құрылым деп аталады. Бұл бөлім дененің барлық рецепторларын ми қабығымен байланыстырады, ал мұндағы көру төмпешігі — афференттік (сырттан жеткізуші талшықтардың жиынтығы болып табылады.
77
Мига сырттан келген әсерлерді жеткізіп, сол әссрлерге мидың реакциясын іске асыратын бөлім — шеткіі (перифернялық) жүйке жүйесі. Бұл жүйенің түрлі кызмет атқаратьш екі түрлі жүйкелік өткізгіш талшықтары бар. Оның бірі — сыртқы тітіркендіргіштерден алынған қозу толқындарын ми және басқа орталық жүйке жүйесі-нің бөлімдеріне жеткізетін афференттік жүйке талшықтары, Екіншісі — ми және басқа да бөлімдердің импульстерін бұлшық етке, сезім мүшелеріне жеткізуші зфференттік (әкетуші) жүйке талшықтары.
Ішгкі {вегстативтік) жүйке жүйесінің атқаратын қызметі — адамның ішкі мүшелерінің әрекетін басқару (7-сурет). Мұндай мүшелерге жүрек, өкпе, ішек, қарын, ішкі секреция бездері т. б. жатады. Вегетативтік жүйке жүйесінің симпатикалық және парасимпатикалык бөлімдерінің арасында өте күрделі қатынас болып отырады. Егер мұның бірі организмдегі белгілі бір мүшенің жұмысын қоздыратын болса, ал екіншісі сол жұмысты бәсеңдетуге, сөндіруге тырысады. Мысалы, симпатикалық жүйке талшықтары-ның қозуы жүрек жұмысын күшейтетін болса, ал парасимпатикалық талшықтар оны әлсірете бастайды. Вегетативтік жүйке жүйесінің бөлімдері адамның ішкі мүшелерінің қызметін басқаруда аңтаго- нистік қайшылық тудырып отырады. Мұңдай әрекет; адамның сезім мүшелеріне де үнемі әсер етеді.
Адам жүйке жүйесінің құрылымы өте күрделі әрі нәзік. Ми қабығының қалындығы —2-5 миллиметрдей Ми қабағында екі жүздей орталықтар орналасқан және оның атқаратын қызметі де әралуан. (8,.,9-суреттерде мидың құрылымы, орталықтары, олардың, орналасу жағдайы, эволюциялық дамуы, ерекшеліктері мен сипаттары көрсетілген).
Ми біздің сезім мүшелерімізге келетін сан қилы сигналдарды талдап, оларға қайтарылатын жауаптарды біріктіріп отырады, Ми қабығының рефлекторлық механизмдерінің әрекетін іске асырып, тежеп, төменгі қабаттағы бөлімдердің әрекетімен ұштастырады. Сондай-ақ, сыртқы, ішкі әсерлерге организм қайтаратын реакция-ларды даярлайды. Яғни мидың шартты рефлекс жасайтын қабілеті болғандықтан, ол өмір тәжірибесін меңгереді, оларды жинақтап, реттеп отыратын мүшеретінде танылады. Адам миының күрделілігі оның көлемінен, ішкі құрылысынан айқын көрінеді. Мәселен, ересек адам миның қабығын сылып алып, тегістеп жайып көретін болсақ, оның ауқымы екі шаршы метрге (2 м2) тең бо-
78
8-сурет Ми қабығының құрлысы.
1-қабық, 2-жоғары мидың сайы, 3— жоғарғы маңдай қатпары,4-төменгі орталық алдындағы сай, 5-орталық маңдай қатпары, 6-төменгі маңдай сайы, 7-төменгі мандай қатпарының үш бұрышты участок.
8-Сильвиев сайының алдыңғы жоғарылаушы тармағы, 9-Сильвиев сайының алдығы көлденең тармағы,10-Орбиталық қатпарлар, 11— Снльвиев сайы, 12-Жоғарғы самай қатпары, 13 —жоғарғы самай сайы, 14—ортадағы самай қатпары,15- төменгі самай сайы, 16—жоғарғы орталық алдындағы сай, 17— орталық алдындағы сай, 18— орталық, не роланда сайы ,19-посторталық қатпары, 20— посторталық сайы, 21— үстінгі шеткі қатпар,22-төмпешік аралығы-ның сайы, 23—Сильвиев сайының артқы тармағы, 24—бұрышты қатпар, 25—төбенің жоғарғы бөліктері, 26-төбенің төменгі бөлікшесі, 27— желке-төбе сайьі, 29-желке бүйіріндегі қатпарлар, 30—желкедегі көлденең сай, 31 — желке бүйіріндегі сай, 32— төменгі самай қатпары.
9-сурет. Мидың кесінді жартысы.
1 — мишық (карақұс), 2 — жұлын, 3 — сірі дене, 4 — тапамус (көру төмпешігі). 5 — гипоталамус (төмпешікасты)-6— гипофизаның алдыңғы алабы, 7 — типофизаның артқы алабы
лар еді. Адам миының салмағы мен құрылысынын аса күрделі және кемелденіп жетілген материя екендігін мынадай салыстырмалы мысалдан да айқын ацғаруға болады.
79
10-сурет Мидың функциясы жөніндегі У Пеяфилд картасына түснік
1 — бас бармақ 2— жіліншік, 3 — тізе, 4 — сан, 5 кеуде,| 6 — иық, 7 — шынтак, 8—білек, 9 — білезік (қолдың қолпасы), 10 — шынашақ, 11 аты жоқ саусақ, 12 — ортаңғы саусах, 13 — сұқ саусак, 14- бас бармақ, 15 — мойын, 16-| мандай, 17 — қабақ және көз алмасы, 18 — бет, 19 — ерін, 20—жақ, 21— тіл, 22- жұту; 23—шайнау, 24—сілекей бөлінуі, 25—дауысты мекгеру
Салыстырмалы түрдегі бұл кестеде әрбір жануардың өзіндік салмағымен салыстырғанда кит миының салмағы бүкіл дене салмағының жиырма мыңнан бір бөлігіндей маймыл салмағы денесінің жүзден бір бөлігіндей ғана екен. Ал адам миының салмағы оның жалпы денесінің салмағының қырық алтыдан бір бөлігіндей Бұл көрсеткіш адамның ми салмағының дүние жүзінде тіршілік ете-тін жан-жануарлардың бәрінікінен де артык екендігін көрсетеді.
11-сурет Мидың алаптарға функцияларға бөлінуі.
12 сурет Омыртқалы жануарлар миының дамуы.
1— балық миы 2 -кесіртке миы, 3 — қоян миы, 4 — адамның миы. I Иісксу аймағы, 11.Ми сыңарларының қабығы. III. Аралық ми. IV. Ортаңғы ми. V.Мишық.ҮІ. Сопақша мн
80
13-сурет.Нейронның (жүйке клеткасының) құрлысы.
14-суреі Ми қабығының микроскоптық көрінісі. I. Қыртыс — молекулярлық. ІІ. Сырты түйіршік, III Кіші және орта пирамида-лық қыртыс, IV Ішкі түйршік, V. Үлкен пирамидалық кыртыс. Үіа, ҮІә. Полиморфтық.