М.Жұмабаевтың «Педагогика» еңбегі бойынша:
Әрбір адамның жаратылыс бойынша тума бір түрлі мінезі болады. Мысалы, сыртқы дүние әсерлерінен өзінше бір түрлі әсерлену яки ішкі сезімдердің өзінше бір түрлі оянуы сықылды. Міне осындай тума мінез темперамент деп аталады. Темперамент төрт түрлі: сангвинник, холерик, флегматик, меланхолик.
Сангвинник темпераменті-сыртқы әсерлерді жеңіл жеңіл және тез алу. Бірақ терең алмау. Сангвинник адам ұшқыр, ойнақы, еті тірі болады. Бірақ бір әсерден екінші әсерге аялдап тұра алмайтын тиянақсыз адам болады. Әрбір істі бастап тұрып, тастап кететін болады.
Холерик темпераменті-сыртқы әсерлерді тез әрі терең алу. Холерик адам әрбір әсер артынан салпақтай бермейді. Бір алған әсеріне мықты, бекем болаы, көздеген мақсатын қадағаламай, тиянақтамай, жолда шала қалдырмайды. Табанды, қайратты болады. Қиын-қыстау мәселені тез шешеді, тез орындайды. Бірақ холерик адамның ашуы шапшаң әрі қатты болады. Сол ашу себебімен көп уақытта ұнамсыз істер істеп тастайды. Тіпті бір бет, қияқы болады.
Флегматик темпераменті-әсерлерді әлсіз алу әрі ішкі сезімдердің созалаң оянуы. Бірақ түбі берік болады. Флегматик адам ауыр мінезді адам, түрлі әсерге көрсе қызар болмайды, мәселені тез шешуге асықпайды, іс істегенде саспайды, шапшаң ашу, қызу мінез болмайды, салқынқанды болады. Басын жарып, көзін шығарып, жан алып, жан беріп істі тез бастап кете алмайды. Бірақ бір бастаса, салпақтап артынан қалмайды.
Меланхолик темпераменті-адамның ішкі сезімдердің билігінде болуы, өзінің ішкі сезімдеріне, өзінің ішкі дүниесіне берілген меланхолик адам аулақты жақсы көреді. Ешкімге сенбейді, істе қалтылдақ, жасқаншақ болады; тұрмыста кедергі ұшыраса, оның жүні жығылып, қайраты сөніп, жасып қалады. Меланхолик адамның үміттен-уайымы, қканыштан-қайғысы көп болады. Азғана кедергі оны қалың уайымға, қайғыға түсіреді. Меланхолик адам өзіне берілген, өзім деген кісіге, құл болғандай жақын болады. Бірақ ана кісіден бұған жақпайтын мінез шығып қалса, оған қас болып кетеді. Мұндай меланхолик адамның сіркесі су көтермейді. Сондықтан мұндай адам бір-бет, қыңыр, қисық болады.
Темпераменттің бұл төрт түрі бір-біріне қатыспай таза күйінде ғана болады деуге болмайды. Көбінесе бұлар бір-бірен аралас болады. Мысалы, бір адамға сангвинник темпераменті мен холерик темпераменті аралас болады. Бір адамда флегматик темпераменті мен меланхолик темпераменті аралас болады әрі темперамент тұрмыстың әрі тәрбиенің әсерімен өзгереді. Және темпераменттің түрлі болуы біраз жас, ер, әйелдің тұрмысында әрі тұқымынан да болады. Мысалы, көбінесе жас шақта адам сангвинник болады, ерлікте холерик болады. Кәрілікте флегматик болады. Көбінесе әйел сангвинник, ер холерик болады.
Қалайда әрбір адамда осы төрт темпераменттің біреуі денірек болмай қоймайды. Денірек болатын темперамент хатта нәресте шақтан біліне бастайды. Сондықтан тәрбиеші баланың нәресте шағында-ақ оның тума мінезін әрі темпераментінің түрін байқап, біліп қоюға тиіс, балаға оның темпераменті түріне қарай тәрбие беру үшін.
Бірақ, берік білу керек, темпераменттің анасы жақсы, мынасы жаман, анадай темпераментті ірі адам, мынадай темпераментті төмен адам деуге болмайды. Адамды ірі қылатын темперамент емес, ақыл мен құлық. Ақылы терең, құлқы сау адам қандай темпераментті болса да тізгіндеп, түзу жолға түсіп кете алады. Темпераментті тізгіндей білу үшін, адамның жақсы тәрбиеленуі керек.
Ж.Аймауытов бойынша: Адамдардың мінезіне қарай жіктеудің негізгі бір белгісі-олардың сыртқы дүниеге тез, яки созалаң серпілуі екен. Тез яки созалаң қайталаумен қатар, ол қайталаудың күші де еске алынады. Осы айтылған екі сыйпаттарды қосқанда бар адамда негізгі төрт түрлі мінезді туғызады: