Асыл сөз

«АЛАҢ ДА АЛАҢ, АЛАҢ ЖҰРТ»

Қазтуған жырау шамамен ХV ғасырдың 20-30 жылдарында Еділ бойында, қазіргі Астрахан облысының Красный Яр қаласының маңында дүниеге келген. Әкесінің аты – Сүйініш. Қазтуған Еділдің салалары Ақтұба, Бозан бойын жайлаған түркі тайпаларының көсемі, әскербасы, батыры болған. Дешті Қыпшақта ХV ғасырдағы дүрбелең кезінде оның кімдерді жақтағаны, не істегені белгісіз. Тек ғасырдың екінші жартысында өз қарауындағы руларымен бірге Еділден ауып, Қазақ ордасының құрамына өткендігі ғана белгілі. Сірә бұл қазақтардың қазіргі Қазақстан жерінің орталық және батыс бөлігін түгелге жуық қайта иеленіп, біршама күшейген шағы, яғни 1460-1480 жылдардың арасы болса керек. Жыраудың бұдан соңғы өмірі туралы дерек сақталмаған.

Қазақтың жыраулық поэзиясы өзінің өршіл рухымен, асқақ азаматтық пафосымен, алмастай өткірлігімен ерекшеленеді. Сондай рухты поэзияның көрнекті өкілінің бірі – Қазтуған жырау. Жыраудың «Алаң да алаң, алаң жұрт» деп басталатын жырының орны ерекше. Жырдың өзі екі бөлімнен тұрады. «Алаң да алаң, алаң жұрт, Ақала ордам қонған жұрт» деп басталатын алғашқы бөлімінде жырау Еділдің ежелден ата қонысы екенін, өзінің де кіндік кескен – туған жері екенін аңдатса, «Салп-салпыншақ анау үш өзен, Салуалы менің ордам қонған жер» деп басталатын екінші бөлімде Қазтуған Еділ бойының жерінің құнарлығы мен шұрайлығын бейнелейді. Бейнелейді деу аз, сөзбен сурет салады. Әсірелесе де әсерлі, жанды сурет. Жыр соңында ақын: «Қайран да менің Еділім, Мен салмадым, сен салдың!», - деп аһ ұрады. Енді ше?! Жырды оқып отырып ақынға ілесіп қалай күрсінгеніңді сіз де сезбей қалған болар едіңіз. Себебі:

Жабағылы жас тайлақ,

Жардай атан болған жер,

Жатып қалған бір тоқты,

Жайылып мың қой болған жер!

Жарлысы мен байы тең,

Жабысы мен тайы тең,

Ботташығы бұзаудай,

Боз сазаны тоқтыдай, – деп жер жаннатын, жерұйық мекенді қайтіп жатқа қиясың?! Қимайсың! Қимағандықтан ақынмен бірге аһ ұра отырып, өлеңді қайта бір оқып, Еділдің сұлу табиғатын, дұрысы ақын салған Еділдің суретін қайта бір тамашалағың келеді...

Д.Мәсімхан

«БІРІНШІ ТІЛЕК ТІЛЕҢІЗ»

Бұқар жырау (1684-1782) – ХVІІІ ғасырдағы қазақ әдебиетінің ең көрнекті өкілдерінің бірі. Ол – жасынан өз ортасына кең танылған, батыл да парасатты жырау ретінде атақ-даңқы алты Алашқа жайылған, Қазақ еліне кеңінен танымал тарихи тұлға. Атақты Абылай ханның тұстасы. Әкесі – аты аңызға айналған Қалқаман батыр. Бұқар жыраудың хан сарайы маңында да беделді ақын, ақылшы би саналуы тегін емес. Бұқар жырау Қалқаманұлының өлеңдері, өзі тұстас өнерпаздармен салыстырғанда, кейінгіге молырақ жеткен.

Бұқар – қазақ халқының арман-тілегін, елдік ынтымақ-бірлігін көксеген жырау, кемел кемеңгер, терең ойшыл. Жырау шығармашылығының осы бір ерекшелігі оның «Бірінші тілек тілеңіз» деп аталатын ұзақ толғау жырынан да айқын аңғарылады.

Жаратушыға жалбарынып, Алладан тілек тілеу десе, көп адам бақыт-байлық, атақ-абырой, шен-шекпен тілейді. Елден озуды, жұрттан еңселі болуды, сөйтіп байлықпен төңірегінің «көзіне ұруды» көксейді. Өз айналасындағы осындай пендешілікті ерте сезген Бұқар жырау былайғы жұртқа жаратушыдан не сұрап, Алладан не тілеу керектігін аталған жырына арқау ете отырып, өзінің өмірлік пәлсапасын ортаға тастайды:

Бірінші тілек тілеңіз:

Бір Аллаға жазбасқа.

Екінші тілек тілеңіз:

Әзәзіл, пасық, залымның

Тіліне еріп азбасқа...

Осылайша сөз бастаған кемеңгер жырау, ойшыл ақын Алладан тілейтін тілектің 11 түрін келтіреді. Оның бастылары мыналар: төсек тартып жатпауды, бес уақ намаздың қаза болмауын, жеріңнен айрылып қалмауды, тоқсандағы қарт бабаңның топқа жаяу бармауын, анаңның аңырап қалмауын, әйеліңнің жесір қалмауын т.б. Осы арқылы абыз жырау елдік, ерлік намысты қайрап, туған халқының ынтымақ-бірлігін бекемдеуді, сөйтіп «желкілдеген ту, жер қайысқан қол келгенде» «содан сасып тұрмауды» өсиет етеді. Соны көксейді. Тыңдармандарына да Алладан осыны тілеуді аманат етеді.

Д.Мәсімхан