Тапсырмалар:

1.Энергия алмасуының жас ерекшеліктері

2.Баланың өсуі мен дамуындағы судың, тұздың, микроэлементтердің, витаминдердің маңызын анықтап, кесте құрастыру

Зат алмасу (метаболизм) деп ағзаға әр түрлі заттардың түсуі мен олардың ыдырауы нәтижесінде түзілген өнімдердің денеден үнемі шығарылып тұруын айтады. Ас қорыту процесі барысында күрделі заттардың ыдырауы нәтижесінде қарапайым химиялық қосылыстар түзіледі. Жасушалардағы, ұлпалар мен мүшелердегі аралық зат алмасуы нәтижесінде түзілген өнімдерді метаболиттер деп атайды. Метаболиттер зат алмасудың соңғы өнімдеріне айнала отырып, ағзадан үздіксіз шығарылып тұрады. Тыныштық жағдайда бір тәулікте ересек адамның физиологиялық процестерінің үздіксіз жүруіне 1600-1700 ккал. қуат (энергия) және қалыпты қан температурасы (37°С) қажет.

Авитаминоз – ағзаның қалыпты тіршілігі үшін қажетті органикалық заттардың жетіспеушілігі, ұзақ уақыт ағзаға қажетті витаминдердің бір немесе бірнеше түрінің тамақ құрамында болмауынан пайда болатын ауру жағдай. Тәбеттің нашар болуы немесе болмауы, баланың жүдеп өсіп-дамуының саябырсып тоқталуы авитаминоздың алғашқы белгілеріне жатады.

Витаминдердің маңызы. Организмнің тіршілік әрекетін қамтамасыз ету үшін тамақта белоктардың , майлардың углеводтардың болуы жеткіліксіз. Бұған қоса денсаулықты нығайтуға жәрдемдесетін, организмнің салқын тию аурулары мен жұқпалы ауруларға қарсы тұра алушылығын, жұмыс қабілетін арттыратын заттар бар. Мұндай заттарды витаминдер деп атайды. Витаминдер біздің организімізде маңызы физиологиялық роль атқарады. Олар коферменттерге, яғни олардың қатысуынсыз ферменттер қызмет атқара алмайтын заттарға өзгереді. Сонымен, организмде витаминдердің болуы- оның қалыпты тіршілік әрекетінің міндетті шарты.

Витаминдердің арасында белок текті заттар бар, алайда витаминдердің бір бөлігінің басқаша химиялық құрылымы болды.

Бақылау сұрақтары:

1. Суда еритін витаминдерді ата

2. Суда ерімейтін витаминдерді ата

3. Баланың өсіп дамуындағы витаминдердің маңызын түсіндір

№ 11 Практикалық сабақ

Тақырыбы: Тамақ рациондарын түзу.

Мақсаты: 1. Адамның салмағы мен жасына қарай оған қажетті белокты, майларды, углеводтарды есептеп шығару.

2. Тәуліктік тамақ рационын жасауды және организімнің энергия балансын есептеуді үйрену.

Құралдар: таблицалар, атластар

Тапсырмалар:

1.Оқушы тамағын санау сипаты

2.Тамақтан улану және олардың профилактикасы

Организмдегі барлық зат алмасу процестері тамақтық заттардағы (белоктар, майлар, углеводтар) химиялық энергиялардың энергияның басқа түрлеріне организмнің тіршілік әрекеті процестерінде пайдаланатын - жылулық, механикалық, электр, сәуле энергиясына айнала жүреді. Аса ұзақ тыныштық кезінде организм тіршілігін сақтауға жұмсаса энергия шығынын негізгі алмасу деп, ал оның тіршілік әрекеті кезінде (кеңістікте орын ауыстыру, жұмыс жасау т.б.) энергия шығынын -жалпы алмасу деп атайды.

Әрбір адамның тәуліктік тамақ рационы жалпы алмасу энергиясына тең потенциялдық энергиясы болатын белок, май, углевод болуы керек.

1 кг. салмағына шаққанда 3 жасқа дейінгі балалар үшін тәулігіне 3,5 г, 3 тен 15 жасқа дейінгі балалар үшін - 2,5 г, 15 тен 17 жасқа дейін - 2,0 г, ересектер үшін - 1,5 г белок қажет.

Мұның өзінде белоктың жалпы санының 50% -ке жуығы (бірақ 30% тен кем емес) жануар текті белок болуы керек.

Белоктар мен майлардың және углеводтардың ең қолайлы қатынасы 1:1:4 болып есептеледі, яғни белок пен майдың мөлшері шамамен бірдей, углеводтар 4 есе артық болу керек. Әйткенмен майлар мен углеводтардың бірімен-бірін жиі ауыстыруға болады.

Организмде 1г. белок немесе углевод жұмсалынған кезде бөлініп шығатын энергияның мөлшері 25,2 кДж, тең болса, 1г. май жұмсалған кезде - 57,1 кДж энергия бөлінеді.

Қажетті белокты, сол сияқты май мен углеводты оңай есептеп шығаруға болады. Анықталған мәліметті өздеріне сәйкес коэффициенттерге көбейтіп, осы тамақтық заттардың организмге бере алатын энергиясының мөлшерін есептеп шығарады. Бұл мөлшерді осы адамға сай жалпы алмасу мен салыстырып қоректік заттардың құрамындағы энергияның жалпы мөлшері энергияның жалпы алмасуымен тең болатындай етіп ондағы айырмашылықтың орнын қоректік заттардың құрамындағы энергияның жалпы мөлшері энергияның жалпы алмасуы мен тең болатындай етіп май мен углеводтың мөлшерін өзгертіп, энергия байланысын нақты етіп анықтауға болады.

Бұдан ары тамақтық заттың 100 г. қанша мөлшерде қоректік заттар бар екенін көрсетілген арнайы кестені пайдаланып, белок, май және углевод қажетті мөлшерде болатындай етіп тамақтың жиынтығын жасау қиын емес. Тамақ жиынтығын жасаған кезде, оның құрамында витаминдер мен минералдық тұздар жеткілікті мөлшерде болу үшін, оған көкөністер мен жемістерді мүмкіндігінше алуан түрлі етіп алу керек.

Жұмысты орындау үшін оқушылардың немесе жанұя мүшелерінің біреуінің салмағы, бойының биіктігі және жасы туралы мәлімет болу керек.

Жұмыс барысы.

1. Оқушыдан (жанұя мүшесінен): а) тәулігіне қанша уақыт ұйықтайтынын; б) мектепте қанша уақыт оқитынын; в) үйде қанша уақыт сабақ оқитынын; г) басқа әр түрлі жұмыстармен (мысалы, үйді жинау, кітап оқу, жүзу, жүгіруге байланысты ойын ойнау және т.б.) қанша сағат шұғылданатынын сұрайды.

2. Адамның 1 сағат ішіндегі негізгі алмасуын анықтау.

1 кесте бойынша негізгі алмасудың екінші санын (53 кг массаға 4880 кДж сәйкес келеді) табады. Табылған сандардың қосындысы жас өспірімнің тәуліктік негізгі алмасуын (кДж) көрсетеді; 3108 + 4880 = 7988. Бұдан 1 сағаттағы негізгі алмасу тең: 7988:24 = 333.

3. Осы адамның жалпы алмасуын анықтаңдар.

Ол үшін 1 сағаттағы негізгі алмасуды ұйқы кезіндегі, мектепте оқыған, үйдегі сабақ оқу уақытына және т.б. кеткен сағаттардың санына көбейтеді. Бұдан кейін 2 кестені пайдаланып жұмыстың әрбір түріне жұмсалатын энергия мөлшерін есептейді. Энергиялық шығындардың барлығының қосындысы жалпы алмасуды құрайды.

Салмағы бойынша негізгі алмасуды (кДж өлшемімен) анықтау кестесі (2 сан) 1 - кесте

Қыздар мен әйелдерде						Ерлерде
Кг	кДж	кг	кДж	кг	кДж	кг	кДж	кг	кДж	кг	кДж
3	2868	27	3835	51	4800	3	449	27	1840	51	3226
4	2910	28	3877	52	4838	4	508	28	1898	52	3284
5	2948	29	3914	53	4880	5	567	29	1953	53	3339
6	2990	30	3956	54	4992	6	621	30	2012	54	3398
7	3028	31	3998	55	4960	7	680	31	2070	55	3457
8	3070	32	4037	56	5002	8	739	32	2129	56	3515
9	3112	33	4078	57	5040	9	798	33	2184	57	3570
10	3154	34	4116	58	5082	10	853	34	2243	58	3629
11	3192	35	4158	59	5120	11	911	35	2302	59	3688
12	3234	36	4196	60	5162	12	970	36	2360	60	3746
13	3272	37	4238	61	5200	13	1029	37	2415	61	3801
14	3314	38	4280	62	5242	14	1084	38	2475	62	3860
15	3352	39	4318	63	5254	15	1168	39	254	63	3919
16	3394	40	4360	64	5321	16	1205	40	2591	64	3977
17	3432	41	4397	65	5363	17	1260	41	2646	65	4032
18	3473	42	4439	66	5443	18	1315	42	2705	66	4090
19	3515	43	4477	67	5443	19	1373	43	2764	67	4150
20	3553	44	4519	68	5481	20	4132	44	2822	68	4208
21	3595	45	4557	69	5523	21	1491	45	2877	69	4263
22	3633	46	4599	70	5565	22	1546	46	2936	70	4322
23	3675	47	4641	71	5603	23	1604	47	2995	71	4380
24	3717	48	4679	72	5645	24	1663	48	3053	72	4439
25	3765	49	4720	73	5683	25	1722	49	3108	73	4494
26	3797	50	4759	74	5725	26	1780	50	3167	74	4553

1 кесте жалғасы

Қыздар мен әйелдерде						Ерлерде
кг	кДж	кг	кДж	кг	кЖж	кг	кДж	кг	кДж	кг	кДж
75	5762	92	6467	109	7132	75	4612	92	5594	109	6573
66	5804	93	6485	110	7169	76	470	93	5649	110	6632
77	5842	94	6607	111	7211	77	4725	94	5708	111	6690
78	5884	95	6569	112	7249	78	4784	95	5767	112	6749
79	5926	96	6607	113	7291	79	4843	96	5825	113	6804
80	5964	97	6649	114	7329	80	4901	97	5939	114	6864
81	6006	98	6686	115	7371	81	4956	98	5998	115	6922
82	6044	99	6728	116	7409	82	5015	99	5998	116	6980
83	6085	100	6766	117	7450	83	5074	100	6056	117	7035
84	6124	101	6808	118	7493	84	5132	101	6111	118	7094
85	6166	102	6850	119	7530	85	5187	102	6170	119	7153
86	6203	103	6888	120	7572	86	5246	103	6229	120	7211
87	6242	104	6930	121	7610	87	5305	104	6287	121	7266
88	6287	105	6968	122	7552	88	5365	105	6342	122	7325
89	6325	106	7010	123	7690	89	5418	106	6400	123	7388
90	6367	107	7048	124	7732	90	5477	107	6460	124	7482
91	6405	108	7090	125		91	5536	108	6492

Әр түрлі жұмыс кезіндегі энергия шығыны.

2 кесте

Жұмыстың түрлері	Негізгі алмасумен салыстырғандағы проценттік ұлғаюы
Мектепте сабақ оқу, лекциялар,баяндамалар тыңдау	45
Өздігінен ой жүмыстарымен шүғылдану.	60,
Тыныш отыру	20
Дауыстап оқу, әңгімелесу, жазу	30
Қолмен тігін тігу, тоқу	40
Жазу машинасымен жұмыс істеу: жәй	55 - 80
Тез	90
Әріп теру, кір үтіктеу жұмысы	200
Ағаш ұстасының жұмысы	500
Ағаш аралау, ағаш кесу жұмысы	110
Еден сыпыру	40
Тыныш тұру	150
Серуендеп демалып жүру	275
Тез жүру	400
Жүзу	500
Жай жүгіру	700
Тез жүгіру	900
Жоғарғы жылдамдықпен жүгіру

Есептеу мысалы. Жас өспірім 8 сағат ұйықтап, мектепте 6 сағат оқып, үйде сабақпен 4 сағат айналысып, 2 сағат әдеби кітап оқып, жүзумен 2 сағат шүғылданады және 2 сағат уақытты жүру мен тамақ ішуге кетеді. 12 кесте бойынша негізгі алмасуға салыстырғанда мектептегі сабақ оқуына 45%, негізгі алмасудан көбірек, үй тапсырмаларын орындауға - 60%, кітап оқуға - 20%, жүзуге - 400%, серуенге - 150%> қажет етеді.

Әр түрлі жүмысқа жұмсалатын энергия шығыны мынандай болады:

Ұйқы 269 х 8 -2150

Мектепте сабақ оқу 268 х 4 =1619 1613x45 : 100 -2339

үйде сабақ оқу ; 269 х 4 -1075 1075 х 60 : 100 = 172

Кітап оқу 269 х 2 = 538 538 х 20 : 100 - 647

Жүзу 269x4 = 538 538x400:100-268

Серуендеу ^: 269 х 2 = 538 538 х 150 : 100 = 134

Жалпы алмасу 10890кДж

4. Осы баланың 1 тәулігіне қажетті белок, май, углеводтар мөлшерін анықтау.

Мысал: 17 жастағы 53 кг массасың әрбір 1 кг салмағына 2 г. белок қажет яғни 106 г белок керек.

1:1:4 қатынасы бойынша белоктың мөлшері қанша болса майдың мөлшері де сонша, ал углеводтың мөлшері 4 есе артық, яғни 424 г. болу керек.

5. Белоктың, майдың және углеводтың мөлшеріндегі энергия мөлшерін есептеп шығарады.

Мысал: 106 х 17,2 + 106 х 39 + 424 х 17,2=13250 (кДж).

6. Алынған энергия мөлшерін жалпы алмасумен салыстырады.

Мысал: Жалпы алмасу 10890 кДж. Алынғаны 13250 кДж.

Демек жас өспірімге:

Белок 106г. - 1827 кДж май 76г. - 2969 кДж

Кемірсу _354г. - 6094 кДж Барлығы: 10890 кДж

7. 3 кестені пайдаланып, онда белоктың, майдың және углеводтың қажетті мелшері (біздің мысалымызда белок 160г. май 76г. углевод 354 г.) болатындай етіп тәуліктік рацион түзеді.

8. Тәуліктік рационның, (біздің мысалымызда 2881 кДж) таңертеңгілік асқа 25%, сәскелік асқа -15%, түскілікке - 45% кешкілік асқа 15% келетіндей етіп төрт мезгілдік тамақтану менюін түзеді.

Жұмысты жазу. Протоколға тәулікті тамақ рационын түзудің барлық есептеулерін және организімдегі энергия балансын есептеуді жазады.

4. Негізгі алмасудың жас ерекшеліктері

Ертеңгі тыныштық кезеңде, ашқарынды, бөлме температурасында (18-20°С) адамның жүмсаған энергия мөлшерін негізгі алмасу деп атайды. Негізгі алмасу жағдайларындағы организм энергиясы клеткалардағы, ткандердегі және органдардағы тіршілік процестерін, ол балаларда өсуін қамтамасыз ету үшін жұмсалады. Негізгі алмасу мөлшері тканьдердегі тотығу процесінің қарқынына және дене салмағына байланысты. Балаларда өскен сайын тотығу процесінің қарқындығы да, дене салмағы да өзгереді. Орта жастағы адамдарда тотығу процесінің қарқындығы мен дене салмағы салыстырмалы тұрақты болады да соған сәйкес негізгі алмасу да салыстырмалы болады.

Тамақ өнімдерінің 100 г-дағы сіңетін заттардың

мөлніерлері және олардың энергиялық құндылығы

(О.П.Молчанова мәліметінше)

3.кесте

Тамақ өнімдерінің түрлері	Белоктар	Майлар	Углеводттар	кДж
1	2	3	4	5
Қара бидай наны	5,5	0,6	39,8	836
Бидай наны	6,9	0,4	45,2	911
Макарон,кеспе	9,3	0,5	73,3	1319
Печенье	7,4	10,3	65,3	1650
Қарақұмық жармасы	8,0	1,6	64,4	1310
Манналар жармасы	8,0	0,8	73,6	14,36
Тары	7,4	1,9	62,4	1273
Күріш	6,5	1,2	71,7	1394
Асбұршақ	19,3	3,2	50,3	1323
Сиыр еті	16,0	4,3	0,5	453
Семіз қой еті	12,8	24,2	-	1155
Арық қой еті	13,9	4,8	-	428
Семіз шошқа еті	11,7	30,2	-	1382
Арық шошқа еті	16,2	5,4	-	419
Семіз бұзау еті	14,7	5,8	-	479
Арық бұзау еті	15,5	0,6	-	294
Бауыр	8,6	8,8	-	494
Тауық	16,0	4,1	0,9	433
Ысталған колбаса	23,7	38,0	-	1894
Пісірілген колбаса	13,4	14,2	1,0	857
Сосиска	12,2	13,0	-	718
Ветчина	17,5	15,1	-	890
Тұздалған майшабақ	10,8	9,1	-	542
Ысталған майшабақ	12,5	5,5	-	454
Карп емесе сазан	15,3	4,4	-	433
Көксерек	16,2	0,5	-	298
Сары май	1,0	84,0	0,6	3305
Шошқа Саласы (шпиг)	10,5	64,9	-	2715
Өсімдік тоң майы	94,0	94,0	-	3658
Сиыр сүті	3,1	3,5	4,9	277
Жаңа сауылған сиыр сүті	2,8	21,5	4,3	962
Қаймақ	4,20,60	0,6	1,2	286
Сүзбе	14,1	21,9	1,7	1075
Сметана	10,7	10,1	0,5	588
Жұмыртқа	25,0	30,0	2,4	1642
Картоп	1,1	0,1	13,0	248
Капустта	0,9	0,1	3,5	84
Ашытылған капуста	0,7	0,3	2,4	63
Қызылша	25,0	0,1	8,1	164
Сәбіз	0,6	0,2	6,3	126
Пияз	0,9	0,1	7,5	147
Томат	0,5	0,1	2,8	63
Тұздалған қияр	0,4	0,1	1,1	29
Қияр	0,2	0,1	0,7	21
Қант	-	-	94,8	1634
Варенье	-	-	66,7	1150
Бал	1,0	-	75,9	1328
Шоколад	3,2	28,9	48,6	2020
Какао	16,4	18,7	35,1	1617

Әрбір адам үшін негізгі алмасу біршама тұрақты мөлшерде болады да, системасының функционалдық күйіне, жасына, жынысына, бойының ұзындығына, денесінің салмағына және организімнің физиологиялық күйіне байланысты болады. Негізгі алмасу өлшемін салмақтың 1 кг-на немесе дене беткейінің 1 сағатта 1 м² -не сәйкес келетін жылу бөлу мөлшерімен есептейді.