Тәжірибелік сабақтың әдістемелік өңдеу құрылымы

Тақырып: «Жер беті суларын ластанудан қорғау үшін қойылатын санитарлық-эпидемиологиялық талаптарң туралы санитарлық-эпидемиологиялық ережелер мен нормалары. 3.02.003-04.

Курс: 4

Дайындаған:

доцент Арынова Г.А.

аға оқытушы Досмухаметов А.Т.

Алматы 2010 ж.

1. Тақырыбы: «Жер беті суларын ластанудан қорғау үшін қойылатын санитарлық-эпидемиологиялық талаптарң туралы санитарлық-эпидемиологиялық ережелер мен нормалары. 3.02.003-04.

2. Сабақтың мақсаты: Студенттерді су нысандарын санитарлық қорғау шараларымен таныстыру. Қорғау шараларын таңдаудың тиімділігіне және кезетіліне баға беруді үйрету.

3. Оқыту міндеттері:

Студент білуге тиіс:

• Су нысандарын санитарлық қорғау үшін қолданылатын шараларды;

• өндірістік және тұрмыстық ағынды суларды тазарту әдістерін;

• су нысандырн қорғаудың технологиялық шараларын;

• су нысандырын қорғаудың жоспарлаушы шараларын;

• СанПиН «Охрана поверхностных вод от загрязненияң құжатының мазмұны мен пайдалану ретін.

Студент меңгеруі тиіс:

• Су нысандарын санитарлық қорғау бойынша шараларды тұрмыстық және өндірістк ағынды суларды тазартудың әдістернің дұрыс таңдалуын өз беттерімен бағалау;

• СанПиН № 3.02.003.-04 «Санитарно-эпидемиологические требования по охране поверхностных вод от загрязненияң құжатын пайдалана білуді үйрену.

4. Тақырыптың негізгі сұрақтары:

1. Су нысандарын санитарлық қорғаудағы шаралар жүйесі.

2. Қандай шаралардың біріншілк мағынасы бар және неліктен?

3. Суды пайдалану категориялары.

4. Нысандарды эксплуатациялау кезіндегі жер беті суларын қорғауға қойылатын санитарлық талаптар.

5. Су нысандарындағы химиялық заттарды нормалау. Заттардың шекті рұқсат етілген концентарциясы, болжамды рұқсат етілген деңгей туралы түсінік.

6. Зияндылық көрсеткіштері, ШРЕК бекітілген лимиттік зияндылық көрсеткіші.

7. Заттардың қауіптік класы. Жіктелу негізіне қандай көрсеткіштер жатады?

8. СанПиН «Охрана поверхностных вод от загрязненияң құжаты негізіне жататын гигиеналық принциптер.

9. Шаруашылық-ауыз су және шаруашылық-тұрмыстық су пайдаланну нысандарындағы судың құрамына және қасиетіне қойылатын жалпы талаптар.

10. Суды пайдаланудың бақылау пунктеріндегі су нысандарының су құрамы мен құрылымына қойылатын санитарлық талаптар арасындағы байланыс және ағынды суларды құю алдында тазартудың қажетті деңгейі.

11. Суды пайдалану пунктінде су нысандарының су құрамы мен құрылымына қойылатын гигиеналық талаптар.

12. Суаттардың ластану деңгейі бойынша гигиеналық жіктелу бойынша суды пайдалану пунктерінде су нысандарын бағалау.

5. Оқыту әдістері: Дискуссия. Теориялық сұрақтарды талдау.

6. Әдебиеттер:

Негізгі әдебиеттер:

1. Неменко Б.А., Кенесариев У.И. «Коммунальная гигиенаң, Алматы 2003., С. 139-161.

2. Неменко Б.А. «Коммунальная гигиенаң, Алматы 2004., С. 76-85.

3. Неменко Б.А., Бекказинова Д.Б., Арынова Г.А., Елгондина Г.Б. «Руководство к практическим занятиям по коммунальной гигиенең Алматы, 2008. – 430 с.

4. «Руководство к лабораторным занятиям по коммунальной гигиенең Гончарук Е.И., Москва, 1990г., С. 152-167.

Қосымша әдебиеттер:

• «Водоснабжение и канализацияң Кедров В.С., Пальгунов П.П., Москва. 2004г., 288 с.

• Тихомиров Ю.П., Грачева М.П. Глухов С.П., Комракова Е.А.«Гигиеническая эффективность мероприятий по охране водоемов в районе крупного территориально-производственного комплекса химической промышленностиң./Гиг. и сан. 2000. 39.

• «Микробиологическая очистка промышленных сточных водң Юровская Е.М., Киев, 2004г.

• Гончарук Е.И. Коммунальная гигиена., М. 2006, - Киев, «Здоровьяң.

• Королев А.А., Мазаев В.Т., Шлепнина Т.Г. Коммунальная гигиена, ч. 1 : учебник/ Под ред. В.Т. Мазаева. – М.: ГОЭТАР-Медиа, 2005. – 304 с.

• Мазаев В.Т., Гимадеев М.М., Королев А.А., Шлепнина Т.Г. Коммунальная гигиена, ч. 2 : учебник/ Под ред. В.Т. Мазаева. – М.: ГОЭТАР-Медиа, 2006. – 336 с.

• А.Н.Марзеев, В.М.Жаботинский «Коммунальная гигиенаң М., «Медицинаң, 1979 г.

• Гигиена. / Под ред. акад. РАМН П.И. Румянцева. - М.: ГЭОТАР Медицина, 2000.

• Пивоваров Ю.Л. Гигиена и основы экологии человека: Учебник для студентов высших медицинских учебных заведений. - М.: "Академия", 2004.

• Пивоваров Ю.Л. Руководство к лабораторным занятиям по гигиене и экологии человека. - М.: ВУНМЦ МЗ РФ. - 1999.

7. Бақылау: ауызша сұрау (студент әдістемелік нұсқаудағы сұрақтарға дайын болуы қажет).

Қосымша

«Санитарно-эпидемиологические требования по охране поверхностных вод от загрязненияң құжатын өз беттерімен меңгере отырып, ондағы келесі негізгі мәліметтердің мазмұнына көңіл бөлу қажет:

• «Санитарных правила и нормы охзраны поверхностных вод от загрязненияң, құжатының тағайындалуы, қандай жағдайларда су объектілері ластанған болып саналады;

• Су объектілеріндегі судың ластану критерийлері;

• Су объектілеріне ағынды суларды ағызу жағдайы;

• Суды пайдалану категориялары;

• Су объектілеріндегі судың құрамы мен қасиетіне қойылатын талаптар;

• Эпидемиялық құрамы бойынша қауіпті ағынды суларды ағызу жағдайы;

• Тұрғын мекен келбетінде ағынды суларды ағызу жағдайы;

• Тұрғын мекен келбетінде ағынды суларды ағызу жағдайы;

• Суды пайдалану түріне байланысты «Санитарные правила и нормы охраны поверхностных вод от загрязненияң құжатының талаптары қандай су объектілеріне таралады.

Шаруашылық –ішу және мәдени-тұрмыстық мақсатта суды пайдалану орындарындағы су объектісіндегі судың құрамы мен қасиетін зерттегенде, барлық зиянды заттар «қауіптілік класына байланысты химиялық заттардың жіктелуінең сәйкес 4 қауіптілік класына бөлінетіне көңіл аударуы қажет: 1 класс – аса қауіпті; 2 класс – жоғары қауіпті; 3 класс – қауіпті; 4 класс – орташа қауіпті. Бұдан басқа , зиянды заттың шекті рұқсат етілген мөлшері бекітілген зияндылық лимиттік көрсеткішін білуі қажет: санитарлы-токсикологиялық, жалпы санитарлық және органолептикалық.

Лимиттік көрсеткіш , егер суда бірнеше зиянды заттар бір уақытта кездесетін болса ескеріледі. Егер, суда 1-2 қауіптілік класына жататын лимиттік көрсеткіші бірдей бірнеше зат кездесетін болса, олардың фактілі концентрациясының қосындысының, шекті рұқсат етілген концентрациясының қосындысына қатынасы 1-ден аспауы қажет:

«СанПиН Охраны поверхностных вод от загрязненияң құжатын меңгергеннен кейін, санитарлық практикада қабылданған есептеу әдісін пайдалана отырып, ағынды суларды су объектілеріне құю жағдайын анықтауға кірісу қажет. Ол үшін сәйкес формулаларды пайдалана білу қажет.

1. Суаттар суындағы ағынды сулардың сұйылту жиілігі мынандай формуламен анықталады:

,

Мұндағы, Q – өзен суының шығыны; a – араласу коэффициенті (егер өзен суының барлығы ағынды суды сұйылтуға қатысатын болса, а=1, басқа жағдайлардың барлығында а<1); q – ағынды су шығыны.

2. Құйылатын ағынды судағы қалқыған бөлшекті заттардың концентрациясы мына формуламен анықталады:

,

мұндағы С_ағынды – суды пайдалану орнындағы судың қалыпты сапасын қамтамасыз ететін ағынды судағы қалқыған заттардың шекті концентрациясы; С_шекті – суды пайдалану категориясына байланысты су объектілеріндегі (0,25 немесе 0,75 мг/мл) судағы қалқыған бөлшекті заттардың шекті жоғарылатуы; С_өзен – су объектісіне ағынды суды құйғанға дейінгі қалқыған бөлшекті заттардың фондық концентрациясы; ; a, Q, q – жоғарыдан қараңыз.

3. Өзін-өзі тазарту процессін есепке алмағандағы органикалық заттардың (БПК_ағынды) шекті концентрациясы (егер су ағынды суды ағызатын орын мен суды пайдалану орнының арасын бірнеше сағатта ағып өтетін болса) мынандай формула бойынша есептелінеді:

,

Мұндағы, БПК_ағынды – ағынды судың толық БПК (мг/л) есептелінетін органикалық заттардың шекті концентрациясы, яғни оны сақтау есептелінген суды пайдалану орнындағы судың қалыпты сапасын қамтамасыз етеді; БПК_өзен– ағынды суды ағызу орнынан жоғары жердегі өзен суының толық БПК-сы; БПК_t – суды пайдалану категориясын (3 немесе 6 мг О2/л) ескере отырып алынатын су объектісіндегі судың толық БПК-ның шекті мөлшері; a, Q, q – жоғарыдан қараңыз.

4. Ағынды сулардағы сілтілер мен қышқылдардың шекті концентрациясы мынандай формуламен есептеледі:

;

Мұндағы, Х_қ немесе Х_с – су объектісінің рН 6,5-8,5 болғандағы 1 л суына қосуға болатын, қышқыл мен сілтінің қалыпты ерітіндісінің милилитрлік мөлшері; количество миллилитров нормального раствора кислоты или щелочи, которое можно добавить к 1 л воды водного объекта в пределах ее.

Х_қ немесе Х_с деңгейі қышқылдық пен сілтілік фондық деңгейіне және су объектісі суының рН –на байланысты сызба бойынша (4-сурет, 188 бет. «Руководство к лабораторным занятиям по коммунальной гигиенең Гончарук Е.И.) анықталады.

5. ағынды сулардағы химиялық заттардың шекті концентрациясы мынандай формуламен анықталады:

,

С_ағын – ағынды судағы химиялық заттардың шекті концентрациясы (мг/л), яғни оны сақтау осы көрсеткіш бойынша есептелінген суды пайдалану орнындағы судың қалыпты сапасын қамтамасыз етеді; С_шрек – су объектісі суындағы осы заттың шекті рұқсат етілген концентрациясы; С_өзен – су объектісі суындағы осы заттың фондық концентрациясы.

6. Құйылатын ағынды судың шекті температурасы мынандай формуламен есептеледі:

,

T_ағын – су объектісіне құйғанда, оның санитарлық нормаларына жауап беретін ағынды судың шекті температурасы; t_макс – ағынды суды құйғанға дейінгі су объектісі суының жазғы мезгілдегі максималды температурасы; t_жоғары – су объектісі суының температурасының шекті жоғарылатуы (3⁰С) жоғары емес.

7. Түсі мен иісі бойынша ағынды суды ағызу жағдайы, оны суаттар суымен сұйылту деңгейі бойынша анықталады.

Өзіндік жұмыс. Есептеу формулаларымен танысқаннан кейін ағынды суларды суаттарға құю жағдайын анықтауға арналған жағдайлық есептерді шешуге кірісу қажет. Оқу-зерттеу жұмыстарының дағдыларын тереңдету және іс-қағаздар формаларын меңгеру үшін есепті шешу нәтижесі қорытынды және іс-хат түрінде беріледі.

Есеп.

К. қаласында химиялық зауыт жобаланып отыр. Осы өндіріс орнының ағынды суларын қала шекарасынан төмен орналасқан «Нң өзеніне құю жорамалдануда.

Су объектісін санитарлық тексеру барысында ағынды суды құятын жерден төмен 5 км қашықтықта «Нң өзенінің суын мәдени-тұрмыстық мақсатқа пайдаланатын В. Тұрғын мекені орналасқаны анықталды. Ішер сумен артезиан скважиналарынан қамтамасыз етіледі. Ағынды суды ағызатын жержен төмен 20 км қашықтықта «Нң өзенінің суын М. қаласы орталықтандырылған сумен қамтамасыз ету үшін пайдалану көзделіп отыр.

Химиялық зауыттың ағынды суын зерттеу мәліметтері.

Сынама – орта пропорционалды, жалпы ағыннан алынған. Ағынды судың орташа шығыны 0,4 м³/с.

1. ағынды сұйықтықтың түсі – қоңыр, 1:16 рет сұйылтқанда 20 см биіктікте және 1:8 рет сұйылтқанда 10 см биіктіккте көрінбейді.

2. ағынды судың иісі - өзіне тән, 1 : 15 рет сұйылтқанда жойылады.

3. мөлдірлігі – 1 см, екі сағат тұнғанан кейін – 15 см.

4. Хлоридтер – 120 мг/л.

5. 105⁰С *да қалқыған бөлшекті заттар – 50 мг/л.

6. Сульфаттар – 80 мг/л.

7. 105⁰С да құрғақ қалдық– 148 мг/л.

8. сілтінің қалыпты ерітіндісінің титрлік қышқылдығы – 17 мл.

9. рН 5,6.

10. тотыққыштығы – 160 мгО₂/л.

11. оттегіне биохимиялық қажеттілік (толық) – 190 мгО₂/л.

12. қорғасын – 3,5 мг/л.

13. Цинк – 6 мг/л.

14. Бензол – 15 мг/л.

15. Тетрахлорбензол – 0,3 мг/л.

16. Динитрохлорбензол – 8 мг/л.

Бұдан басқа ағынды суларда органикалық және минералды қышқылдардың жай гликолдары болады. Қалқыған заттар жоқ. Бактериологиялық анализдер жүргізілмеді.

Өзенді зерттеу мәліметтері.

1. В. Пунктіне дейінгі учаскедегі өзен суының орташа шығыны– 60 м³/с, В. – М. учаскесінде – 80 м³/с.

2. Осы учаскедегі орташа ағу жылдамдығы – 0,3 и 0,5 м/с.

3. Осы нүктелердегі араластыруды қамтамасыз ететін есептеу коэффициенті 0,14 және 0,98. Н. өзенінің қалаға кіре беріс жеріндегі суының санитарлық анализі ГОСТом 2761-84. құжаты бойынша су көзінің 2-ші класына қойылатын талаптарға жауап береді.

4. Қышқылдың 1 қалыпты ерітіндісінің сілтілігі – 2,9-3 мл.

5. рН 7,2-7,3.

6. Еріген оттегі – 8 мг/л.

7. Оттегіне биохимиялық қажеттілік (толық) – 1,6 мгО₂/л.

8. Қалқыған бөлшекті заттар – 1,5 мг/л.

9. Цинк – 0,1 мг/л.

10. Свинец – 0,01 мг/л.

Жобаланып отырған зауыттың ағынды суларын суаттарға құю жағдайын анықтау.

Шешу мысалы:

Ағынды суларды Н. өзеніне құю алдында қажетті тазарту деңгейін анықтау үшін, В. және М. суды пайдалану орнында сұйылту жиілігін анықтау қажет. Ол үшін аралас коэффициентін білу керек, ол В. пункті үшін – 0,14 және М. пункті үшін – 0,98. осыдан В.пункітіндегі суаттардағы ағынды судың сұйылтылуы мынаған тең:

= ,

М.пункіті үшін = ,

Органолептикалық зияндылық көрсеткіші бойынша ағынды суларды ағызу жағдайын есептеу.

Мамандық: «Қоғамдық денсаулық сақтау»

Коммуналдық гигиена және балалар мен жасөспірімдер гигиенасы кафедрасы