4 Таттар (қүлдар)

Халқы - үйсіндер, қаңлылар, қарлүқтар, түркештер, шығылдар яғмалар.

Алғашқы қағаны - Тардуш (Дато). Ол Шығыс Түрік қағанатын жаулап, екі қағанатты біріктіруді ойлады. Алтайдағы теле тайпасын шабуылдап, өзін Шығыс Түрік қағанатының қағаны деп жариялады. Телелердің бас көтеруінен кейін қағанаттар қайта белінді. Қағанаттың күш - куаты Жеғұй жэне \ Тон-жабғу қағандар тұсында арта түсті. Олар | Тоқарыстан мен Ауғанстанға жаңа жорыктар { жасап, қаганат шекарасын солтүстік-батыс I Үндістанға дейін созды. Салык жинауға | жергілікті адамдарды қойып, оларды "селиф" деп атады.

Көрші мемлекеттерге соғыс ашудағы | басты мақсаттардың бірі-кұл иелену.

Датсу қаған көрші елдермен сауда |байланыстарын жүргізіп, Қара теніз Iжағалауына жэне Шығыс Түркістанға Iтабысты жорықтар жасады.

Батыс Түрік қағандары жаулап алған аймақтардың саяси жүйесіне өзгерістер енгізбей, тек салық жинаумен шектелді.

16 Жылға созылған (640-657 жылдар) тайпааралык соғыстардың кағанатты әлсіретуінің салдарынан, Таң империясы Жетісуды басып алды (659 ж.).

Түріктердің Таң империясына карсы күресі қағанат құрамындағы түркештердің күшеюіне экелді.

• 704 жыл - түркештер Жетісудағы саяси билікті жеңіп алды.

Түркеш қағанаты (704-756 жылдар)

Түркештер Шу мен Іле өзені аралығын қоныстанған. Алғашқы қағаны - Үшелік (704-706 ж). Территориясы: Жетісу, Іле, Шу, Талас алқаптары. (Шаш - Тұрпан – Бесбалык аралығы.) Астанасы- Суяб, жазғы ордасы -Күнгіт калалары (Іле өзені бойында). Бүкіл жер 20 үлесті аймақка (түтік) белінді. Әр түтікте 7 мың эскер болған. Қағанат екі карсылас топка бөлінді: Сары түркештер (шулық), ордасы - Суяб каласы (Шу өзені бойында). Қара түркештер (ілелік), ордасы - Тараз қаласы (Талас өзені бойында) Араб тарихшысы Әл-Идриси дерегі: түркеш нағыз түрік мағынасындағы сөз. VIII ғасырдың басы (705 жыл) - Орта Азия мен Қазақстанға арабтардың жорығы басталды. 706 жыл түркештер соғдылармен одақтасып, Бүхар маңында арабтарды жеңді. 709 жыл - араб қолбасшысы Күтейбтің екі одақтастыктың арасында алауыздык туғызуының салдарынан соғды ханы Тархун көмектесуден бас тартты. Нэтижесінде арабтар Бүхарды жаулады.

Үшеліктің үлы Сақал қаған (сары түркеш) бүкіл Орта Азияны бағындырды. 708 жы.ты сары түркеш пен кара түркеш арасында шиеленіс күшейді.

711 жыл - кара түркештер шақыруымен келген Шығыс Түрік қағаны Қапаған Й Болучу (Жоңғария) түбінде сары түркеш әскерін жеңді. Сакал қаған түтқынға түсіп, 3 каганат күйреді.

Түркеш қағанаты 7 жыл өткеннен соң ғана қалпына келтіріліп, билікке Сүлық қаған (кара түркеш) келгесін қайта нығайды. Билік кара түркеш

терге кешіп, Орда Тараз каласына ауыстырылды.

Сұлық каған екі майданда күрес жүрғізді:

батыста - арабтармен.

шығыста - Таң патшалығымен

Сүлық қаған Қытаймен одактасып, бар күшті батыска бағыттады.

723 жыл - түркештер Ферғана қарлұқтары жэне Шаш тұрғандарымен бірігіп, арабтарга соккы берді. Арабтар

Сүлыктың батьілаығъіна байланысты оны Әбу-Мұзахим (Сүжген) деп атады.

732 жылдың аяғы - арабтар түркештерді ығыстырып, Бұхарды қайтара жаулады.

736 жыл - Сұлык каған арабтарға қарсы жорыкка шығып, Тоқарыстанға дейін барды да, жеңіліске ұшырады.

Осы кезде сары түркештер мен қара түркештер арасында күрес қайта өршіді.

738 жыл - қолбасшы Баға-Тархан Сүлықты өлтіріп, оның ұлына қарсы соғысты бастады. Түркештер арасындағы алауыздық 738-748 жылдары арабтарға Оңтүстік Қазақстан мен Орта Азияны басып алуға жағдай жасады. Осының салдарынан түркештер 746 жылы Жетісуға ұмтылған қарлұқтарға қарсылық көрсете алмайды.

Түркілердің қиын жағдайын Қытай да пайдаланып қалды.

748 жыл - қытайлар Суяб каласын жаулап алып, киратты.

751 жыл - Атлах қаласының маңындағы қытайлар мен арабтар арасындағы ірі шайкас (Талас бойы).

5 күнге созылған шайқастың шешуші кезеңінде қарлұқтар арабтар жағына шығып, қытайлар жеңілді. Атлах шайқасынан тарихи маңызы:

Қытай эскері Жетісуды, Шығыс Түркістанды тастап шегінді.

Арабтар Талас аңғарынан Шашка карай ығысты.

Алайда, Ішкі қактығыстан жэне араб-қытай шапқыншылығынан Түркеш қағанаты элсіреді.

756 жыл - қағанат қарлүқтардың тегеурініне төтеп бере алмай біржолата күлады.