IX.9 praesens indicatīvi

НАСТОЯЩЕЕ ВРЕМЯ ИЗЪЯВИТЕЛЬНОГО НАКЛОНЕНИЯ

Спряжение	Окончание основы инфекта	Соединительные гласные и стяжение	Личные окончания
			Activum	Passivum
I	ā	S. 1. -ā+o=o	S. 1. o 2. s 3. t Pl. 1. mus 2. tis 3. nt	S. 1. or 2. ris 3. tur Pl. 1. mur 2. mĭni 3. ntur
II	ē
III	согл, u	S. 1. - Pl.1.-ĭ 2.-ĭ(ĕ pass) 2.-ĭ 3.-ĭ 3.-ŭ
IV	ī	Pl. 3 -ŭ-

Iх. 10. Participium praesentis actīvi

ПРИЧАСТИЕ НАСТОЯЩЕГО ВРЕМЕНИ ДЕЙСТВИТЕЛЬНОГО ЗАЛОГА

причастие	основа	суффикс	окончание в Nom.	пример, перевод
Participium praesentis actīvi (p.p.a.)	инфек-та	-nt - * (I,II спр.) -ent- * (III,IV спр.)	-s склоняется как прилаг. III скл.	accusans, accusantis- обвиняющий, ая, ое; обвиняя puniens, punientis - наказывающий, ая, ое; наказывая

*перед окончанием -s в суффиксе выпадает -t, (accusans возникло из accusants)

Переведите:

1. Salve! Salvēte! (salveo, salvēre – быть здоровым, здравствовать)

2. Vale! Valēte! (valeo, valēre – быть здоровым, иметь силу, значение)

3. Vive valēque!¹ (vivo, vivĕre – жить)

4. Honeste vivĭte! (honeste – честно)

5. Aut disce, aut discēde! (disco, discĕre – учиться; discēdo, discedĕre – уходить).

6. Dicěre non est facěre. (dico, dicĕre – говорить; facio, facĕre – делать)

7. Contumatia cumulat poenam.

contumatia, ae f – упорство

cumulo, āre 1 – увеличивать

poena, ae f – вина

8. Quis in vita nunquam errat? Qui nihil facit.

quis – кто

nunquam – никогда

erro, āre 1 – ошибаться

qui, quae, quod – который, ая, ое

nihil – ничто

facio, ĕre 3 – делать

9.Rotam fortūnae non timent. (Cicĕro)

rota, ae f – колесо

timeo, ēre 2– бояться

10. Reus ibi debet punīri, ubi delinquit.

reus, i m – обвиняемый, подсудимый

ibi – там

debeo, ēre 2 – быть должным

punio, īre 4 – наказывать

ubi – где

delinquo, ĕre 3 – совершать правонарушение, преступление

11. Clementia tua multas vitas servat. (Cicĕro)

clementia, ae f - кротость характера, снисходительность, милость. servo, āre 1 - сохранять в целости, спасать

multus, a, um - многий, многочисленный

12. Immodĭca ira creat insaniam.

immodĭcus, a, um – неумеренный, не знающий меры. ira, ae f - гнев, злоба, озлобление, раздражение creo, āre 1- творить, создавать, порождать.

insania, ae f - безумие, безумное поведение, сумасшествие

13. Omnes iudĭces iudĭcant, cum omnes adsunt.

iudex, ĭcis m – судья

omnis, e – весь, всякий

iudĭco, āre 1 – судить

cum – когда

adsum, adesse – присутствовать

14. Ibi potest valēre popŭlus, ubi lex valet.

15. Iudĭca! Iudico. Iudicāte! Iudicāmus.

16. Si bene laborātis, laudo.

17. Si nihil credis, male est.

18. Si vales bene est, ego valeo.

19. Noli vetāre, vetāre non debes.

20. Qui honeste vivit, bene vivit.

21. Bene dicis, sed male agis.

22. Etiam tacere est respondere.

23. Memorandum.

24. In omnĭbus, maxime tamen in iure aequĭtas spectanda est.

25. Contra legem facit, qui id facit, quod lex prohĭbet (Paul.).

26. Nemo, qui damnāre potest, absolvěre non potest.

27. Omnium rerum mensūra est homo.

28. Frustra negat, qui in medio crimĭne deprehendĭtur.

29. Mater semper certa est; pater est (is), quem nuptiae demonstrant.

30. Qui sui iuris est, sibi ipse iura dat.

31. Nemo maiorem copiam ad alium transferre potest, quam ipse habet.

32. Iudex iuste iudĭcans ab omnĭbus amatur.

33. Iudĭci bene iudicanti omnes honōres tribuunt.

De fontĭbus iuris Romāni.

Ius popŭli Romāni constat ex legĭbus, plebiscītis, senātus consultis, constituionĭbus princĭpum, edictis eōrum, qui ius edicendi habent, responsis prudentium. Lex est quod popŭlus iubet atque constituit. Plebs autem a popŭlo eo distat, quod popŭli appellatiōne universi cives significantur; plebis autem appellatiōne cetĕri cives sine patriciis significantur. Senātus consultum est, quod senātus iubet atque constituit; idque legis vicem obtĭnet. Constitutio princĭpis est, quod imperātor decrēto vel edicto vel epistŭla constituit. Edicta sunt praecepta eōrum, qui ius edicendi habent; ius autem edicendi habent magistrātus popŭli Romāni. Sed amplissĭmum ius est in edictis duōrum praetōrum, urbāni et peregrīni, quōrum iurisdictiōnem in provincia praesĭdes eārum habent: item in edicto aedilium curulium. Responsa prudentium sunt sententiae et opiniōnes eōrum, quibus permissum est iura condĕre. Si sententiae eōrum omnium in unum concurrunt, id, quod ita sentiunt, legis vicem obtĭnet; si vero dissentiunt, iudĭci licet quamlĭbet sententiam sequi; idque rescripto divi Hadriāni significātur (Gai).

De iustitia et iure

Publĭcum ius est quod ad statum rei Romānae spectat, privātum quod ad singulōrum utilitātem: sunt enim quaedam publĭce utilia, quaedam privātim. Publĭcum ius in sacris, in sacerdotĭbus*, in magistratĭbus constĭtit. Privātum ius tripertītum est: collectum etĕnim est ex naturalĭbus praeceptis aut gentium aut civilĭbus. Ius naturāle est, quod natūra omnia animalia docuit: nam ius istud non humāni genĕris proprium, sed omnium animalium, quae in terra, quae in mari nascuntur, avium* quoque commune est. Hinc descendit maris atque femĭnae coniunctio, quam nos matrimonium appellāmus, hinc liberōrum procreatio, hinc educatio: vidēmus etĕnim cetĕra quoque animalia, feras etiam istīus iuris peritia* censēri*. Ius gentium est, quo gentes humānae utuntur. Quod a naturāli recedĕre facĭle intellegĕre licet, quia illud omnĭbus animalĭbus, hoc solis hominĭbus inter se commūne sit.

* sacerdos, ōtis m – жрец

* avis, avis f – птица

* peritia, ae f – опыт, способность

* censeo, ēre – оценивать, думать, решать