5. Қазақстандағы биотехнология ғылымының негізгі бағыттары мен болашағы

Биотехнологиялық зерттеулер Қазақстан Республикасының ұлттық академиясының ғылыми зерттеу институттарында, Қазақстандық ауылшаруашылық ғылымдары және бірқатар жоғарғы оқу орындарында шетелдік, әсіресе Қытай, Германия, АҚШ, Польша тағы басқа елдердің ғалымдарымен бірлесіп гендік, хромасомалық, жасушалық, ұлпалық және популяциялық деңгейлерде зерттеулер жүргізуде.

Республикамызда 1993 жылы Биотехнологиялық Ұлттық Орталығы құрылды. Осы Орталықтың молекулалық биология саласындағы фундаментальді зерттеулерін жүргізілетін базалық мекемесі ретінде М. А. Айтхожин атындағы молекулалық биология және биохимия институты белгіленген еді.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2 тамыз 2005 жылғы № 802 қаулысы бойынша «Қазақстан Республикасы ұлттық биотехнология орталығы» РМК құрылған еді. Бұл орталықтың негізгі мақсаты – биотехнология саласындағы ғылыми зерттеулеріне барынша қолдау көрсету, Мемлекет мүддесі мен ғылыми-техникалық даму кезеңдері үдерісіне сай келетін ғылыми-ізденіс жұмыстарына бағдарламалар жасап, бағыт беру болып табылатын. Соған сәйкес фундаментальды және қолданбалы маңызы бар бағыттар қатарындағы шығымдылығы мол, экологиялық жағынан қауіпсіз және қалдықсыз технологияларды ендіру, ғылыми мүмкіндігі зор кәсіпорындар мен ондағы ғылыми-интеллектуалды байлықты қорғауды ұйымдастыру, отандық технологиялар мен шет елдерден ауылшаруашылығына, денсаулық сақтау саласына, қоршаған ортаны қорғау, тамақ және қайта өңдеу өнеркәсіптеріне ендірілетін озық жетістіктерінің коммерцияландырылуын қамтамасыз ету, ғылыми мамандар дайындау мен олардың білімділігін көтеруге жағдай жасау сияқты өзекті мәселелер алға қойылды. Сонымен бірге, Қазақстанда альтернативті энергия көздерін алу бағытында биоотын өндіру, күн сәулесі батареяларын пайдалану, жел энергиясын алуда арнайы қондырғыларын орнату сияқты бағыттардың дамуына мол мүмкіндіктер бар.

Елбасының алға межелеген Қазақстанның дамыған 50 елдер қатарына ену стратегиясына сәйкес Қазақстан Республикасы Үкіметінің 31 наурыз 2006 ж. №222 қаулысындағы «Жаңа ғылыми-зерттеу комплексін» ұйымдастыру мақсатына сәйкес «Қазақстан Республикасы Ұлттық биотехнология орталығын» Астана қаласында құру ұйғарылды.

Құрылған орталық құрамына келесі құрылымдар кіреді:

ҰБО (НЦБ), Астана қаласы;

МСМ (ДГП), «Республикалық микроорганизмдер коллекциясы», Астана қаласы;

МСМ (ДГП), «Биологиялық қауіпсіздік мәселелері ғылыми-зерттеу институты», Жамбыл облысы, Гвардейский елді мекені;

МСМ (ДГП), «Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институты», Алматы қаласы;

ҰБО (НЦБ) филиалы, Степногорск қаласында.

Қабылданған бағдарламаларға сәйкес ҰБО (НЦБ) қолданбалы зерттеулер болып есептелінетін төменде келтірілген бағыттарындағы ғылыми-техникалық ізденіс жұмыстарына басшылық етті:

1. «Қазақстан Республикасында 2006-2008 ж.ж. биотехнология кластерін құру үшін қажетті жаңа технологияларды қалыптастыру»

2. «Құс тұмауы: зерттеу, оларға қарсы дәрмектер мен әдістерді қалыптастыру 2006-2008 ж.ж.»

3. «Қазақстан Республикасының 2006-2008 ж.ж. биологиялық және химиялық қауіпсіздігінің ғылыми-техникалық қамтамасыздандырылуы»

4. «Қазақстан Республикасының 2004-2006 ж.ж. өсімдік және малдардың аса қауіпті инфекцияларының мониторингі мен генетикалық карталандырылуын ғылыми-техникалық қамтамасыздандырылуы»

Осындай бағдарламаларды орындауда шет елдік ғалымдармен бірлескен жұмыстар жүргізілуде. Зерттеу жұмыстарымен барлығы 30-ға жуық ғылыми мекемелер айналысса, оның ішінде 6-нда шет елдер ғалымдары тартылған:

• АҚШ- нан Аубурн, Техас және Калифорния университеттері;

• Францияның Ұлттық ғылыми-зерттеу орталығы;

• Жапонияның Нагасакий университеті;

• Ресейдің Мемлекеттік вирусология және биотехнология ғылыми орталығы.

Қазіргі кезде биотехнолог-мамандарды Республикамыздағы жетекші ЖОО болып табылатын Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университетінің биология факультеті дайындайды. Аталған жоғары оқу орнының биология факультетінің жанында құрылған «Биология және биотехнология мәселелері» және «Экология мәселелері» ғылыми-зерттеу институттарында биотехнологиялық мәселелер бойынша ғылыми жұмыстар жүргізілуде.

Астана қаласындағы Биотехнология орталығына үлкен қаржылар құйылып, қазіргі заманауи құрал-жабдықтармен қамтамасыздандырылуда. Ғылыми сыйымдылығы жоғары және тиімді технологиялық өндіріс салаларының қажеттілігіне байланысты, Қазақстан Республикасында биотехнология өндірісінің кейбір басым бағыттарын дамыту жоспарлануда. Атап айтқанда – медициналық, ауылшаруашылық, өнеркәсіптік және экологиялық бағыттары.

Республикада өндірісте биотехнологиялық өнімдерді өндіруге қажетті өндірістік кешендер салынып, оларға қажетті техникалар мен қондырғылар әкелініп, технологтар, иммунолог, биологтар және т.б. мамандар дайындалуда. Мысалы, ҰБО қабылданған бағдарламаларына сәйкес, елімізде соңғы кездерде биоэтанол өндіретін зауыт (Солтүстік Қазақстан) салынып, көптеген аудандарда биогаз өндіретін қондырғылар пайдаланылуда. Жамбыл облысында БМ зауытында этанол өндіру жолға қойылса, Қордай ауданы аумағында орналасқан «Биологиялық ғылыми-зерттеу институтында» құс тұмауын қоздырушы Н₁N₁ вирусына қарсы дәрмек шығарылып, Москва қаласына клиникалық сынақтан өтуге жіберілген. Сонымен бірге фосфор зауытының қалдықтарын биотехнологиялық жолмен өңдеу жұмыстары да қарастырылуда.

Қазақстан Республикасы «Инфекцияға қарсы препараттар ғылыми орталығы» РМК-да ФС-1 дәрмегі жасалған. Оның микробқа және вирусқа қарсы белсенділігі айшықты байқалған және иммунитетті айтарлықтай, яғни төрт есеге дейін арттыратыны анықталған. 2004-2008 жылдары шетелдік мамандардың қатысуымен халықаралық стандарттар бойынша клиникаға дейінгі зерттеулер жүргізіліп, жаңа дәрмектің бірегей терапевтік тиімділігі көрсетілген. ФС- 1 дәрмегінің тиімділігі өкпе құрты ауруымен науқас адамдарға және иммундық жетіспеушілігі вирусына (ВИЧ-инфекциясы) шалдыққан ауруларға қолданылып зерттелмек. Қазіргі кезде аталған дәрмектің барлық терапевтік қасиеттері мақұлданып отыр. Оны қолдану көптеген күрделі аурулардың дерттеріне ғана емес, сонымен бірге адамдардың өмір сапасына да оң ықпал етуде.

Биотехнологиялық ғылыми-зерттеу институттарында эмбриондар тасымалдау, жоғары салмақ қостыратын дәрмектер жасау сияқты жұмыстар жасалуда. Байқоңыр ғарыш айлағында космостық кеңістік жағдайында әртүрлі ағзалардың өсіп-даму ерекшеліктерін зерттеу, жаңа биологиялық және техникалық заттар алу мүмкіндіктерін анықтау сияқты тәжірибелер жасалуда.

Республика аумағында ферменттерді дайындап оны спирт, нан өндірісінде пайдалануға болады және өндірілген ферменттерді мемлекет ішінде немесе экспортқа шығару мүмкіндігі де зор. Қазір әлемнің көптеген елдерінде бензиннің октан санын жоғарылату мақсатында этанолды, бұрыннан қолданыстағы экологиялық жағынан қауіпті болып табылатын – тетраэтилқорғасынның орнына пайдаланады. Қазіргі кезде оның көмегімен ондаған аса бағалы биологиялық белсенді (активті) заттар – гормондар, ферменттер, дәрумендер және кейбір дәрі-дәрмектер алынады.

Биотехнологияның жетістігі ең алдымен оның іргелі ғылым салаларымен тығыз байланысты, яғни биотехнологияның жаңа салалары мен әдістері, генетикалық, гендік, жасушалық және ақуыздық инженерия, индимология инженериясы, жануарлар, өсімдіктер және бактериялар жасушаларының культурасын көбейту, жасушаларды біріктіру әдістерін кеңінен игерген сайын арта бермек.