2. Иммундық жүйе туралы түсінік

Иммундық жүйе дегеніміз – жат текті генетикалық информацияға әсерленетін және макроорганизмді осындай информациядан қорғануға қатысатын мүшелер және жасушалар жүйесі. Иммундық жүйе, басқа да жүйелермен (жүйке, эндокриндік, жүрек-тамыр, тыныс алу, ас қорыту және т.б.) біргелікте, ағзаға патогенді микробтарының (вирустар, бактериялар, микроскопиялық саңырауқұлақтары, протозоа) және шығу тегі мен мақсаты басқа антигендерінің (ұлпалық трансплантанттар; өсімдіктер немесе хайуандардың улары; аутоантигендер; ісік жасушалары) кіріп кетуі мен онда дамуынан қорғайды. Олар макроорганизмдегі ішкі ортаның тұрақтылығын қамтамасыз ету мақсатындағы (гомеостазды) иммунологиялық бақылау қызметін атқарып, ағзаның тұтастығы мен өзіндік қалпының сақталуын қадағалайды.

Иммундық жүйе үш негізгі құрамдас бөліктерден тұрады: жасушалық, молекулалық және генетикалық. Бұлардың біріншісінің ішіне – макрофагтар, Т-және ß-лимфоциттері, екіншісіне – иммундық глобулиндердің бес класы IqM, IqG, IqA, IqE, IqD және үшіншісіне – көптеген гендер кіреді (кесте -1)

1-кесте. Иммундық жүйенің генетикалық компоненттері

Аты		Атқаратын қызметі
Иммуноглобулиндік гендер		Өзгермелі (V) және тұрақты (С) заттардың құрылымын анықтайды. Н (µ,α, γ, α, ε) және L, ß-лимфоциттеріндегі κ, λ – иммуноглобулиндер гені үзіктерін; γ – аумағы Т-лимфоциттердегі антигендеріне бағытталған рецепторлар бөлігін түзеді.
Ген сәйкесті-лігінің басты комплек-стері (ГСК) немесе HLA гені	I аумағы (РLА- D)	Макрофагтардың өзара әрекеттесуіне, Т және ß-лимфоциттеріне жауапты.
	Ir- гені	Тиісті антигендерге қарсы жауап күшін реттеу арқылы, жеке организмнің ауруларға төтеп беру қабілетін анықтайды.
	Iа- антигенін коделейтін гендер	Негізінен лимфоциттердің «транспланттардың иесіне қарсылығы» және лимфоциттердің аралас реактивтіліктеріне жауапты.
	Иммуномедиатор-лар гені	Цитокнин (лимфокиндер, ІL –интерлейкиндерін қоса); γ – интерферон, нейтротрансмиттер, макрофагтар миграциясын кідіртетін (МІІ) факторлар сияқты иммуномедиаторларды синтез үдерісіне араласу.
	Басқа салалар	Негізгілері: трансплантанттар мен ісік жасушаларын қабылдатпауға қатысатын үлкен және кіші трансплантанттық антигендері; патогенді вирустармен әрекеттесу; комплемент жүйесінің жекелеген комплементтерін синтездеу.
Жасушалық антигендер мен рецепторларын дифференцияциялау гендері		Анықтағыш лимфоциарлық антигендер (Т-лимфоциттерінің түрлі субпопуляцияларына арналған Lyt-1,2,3; белгілі лимфоциттерде экспрессияланатын Lyb-3,5 және т.б.); Ғс- рецепторлары (ß-лимфоциттеріне, макрофагтарға және Т-супрессорларына арналған ҒсRγ; макрофагтар мен Т-хелперлерінде - ҒсRµ), В және Т жасушалары субпопуляцияларындағы комплемент рецепторлары.

Иммундық жүйе – ағзадағы ең бір гетерогенді және күрделі жүйелердің бірі. Адамдарда ол өз құрамында бір жағынан – шығу тегі бір болғанымен, екінші жағынан – түрлі әсерлі болып келетін 2×10¹² лимфоциттер мен 10²⁰ антидене молекулаларыннан тұрады.

Иммундық жауап реакциясының негізгінде иммунокомпонентті жасушаларының (ИКЖ) – макрофагтар, лимфоциттер, дендритті жасушаларының біріккен (корпоративті) әрекеттесулері жатады. ИКЖ-лар шеткі (перифериялық) қан жүйесінде, көкбауырда, лимфалық түйіндерінде және т.б. бөліктерде кездесетіндіктен, ИКЖ-ның корпоративтік әрекеттері дененің барлық жерлерінде көрініс бере алады. Осындай әрекеттер барысында НLА тарапынан коделенетін беткі антигендері басты міндетті атқарады; сонымен бірге олардың қатарында әртүрлі медиаторлар (делдалдар) немесе цитокиндер де бұл жұмысқа қатысады. Цитокиндер қатарына, лейкоциттер мен басқа да жасушалардың физиологиялық және патофизиологиялық реакцияларына қатысатындықтан жасушалық регуляторлар деп аталатын әртүрлі заттар кіреді.

Цитокиндерге келесідей жалпы белгілері ортақ: олар төменгі молекулярлы (ММ көрсеткіші 80 кДа-нан төмен) және гликозирленген, пикомольді (пМ) концентрацияда әсерге түседі, бөлінуі арнаулы жерде ғана және тұрақты түрде емес, өзін паракаринді және аутокаринді фактор ретінде көрсетеді, жасушаларда жоғары кафинді рецепторларымен әрекеттеседі, рецепторлармен әрекеттерге түскеннен кейін жасушалардың РНҚ спектрі мен функциональдық белсенділіктерін өзгертеді, ісіну және иммунитет реакцияларының күші мен ұзақтығын реттейді.

Қазіргі кезде цитокиндердің лимфокиндер, монокиндер, интерлейкиндер, интерферондар сияқты көптеген түрлерінің құрылымдары мен қызметтері анықталған. Тек қана интерлейкиндердің 13 түрі белгілі. Олардың 1972 жылы ашылған ИЛ-1 деп аталатын түрі макрофагтармен түзілсе, ИЛ-2, ИЛ-3, ИЛ-5, ИЛ-7, ИЛ-8 және ИЛ-9 түрлері Т-жасушасымен; ИЛ-4 активтелген Т-жасушасы және В-жасушаларының кейбір желілері мен ірі жасушалары арқылы; ИЛ-6 – түрлі жасушалармен түзіледі және интерферон β-2 деп аталады.