10.3 Ашытқылардан ақуыз өндірудің маңызы

Ақуыз синтезінде жиі қолданылатын бір жасушалы қарапайым ағзалар ішінде ашытқылардың маңызы өте зор. Бұл олардың химиялық құрамы ерекшеліктеріне байланысты. Ашытқы ақуыздары өздерінің амин қышқылдары құрамы бойынша, мал ақуыздарына жақын теңестірілген түрде болып келеді. Тек қана микроорганизмдер өндіретін ақуыз құрамында амин қышқылдарының бір түрі – метионин ғана мал ақуызынан 2-3 есе кем болады. Дайын ашытқы ақуыздарына 0,35-0,5% метионин қосса, протеиннің сіңімділігі артады. Құрамында салыстырмалы түрде метионин аз болғанымен, ашытқы ақуыздары бағалы болып саналып, ақуыз концентраттарын, жасанды тамақ өнімдерін және табиғи тамақ өнімдері құрамын (нан, ұн, тары және т.б.) байыту мақсатында кеңінен пайдаланылады. Ақуыздан басқа, ашытқы құрамында әртүрлі маңызды элементтер – көміртекті заттар, гармон тәрізді қосындылар, ферменттер мен дәрумендер болады. Олар негізінен В тобындағы және Д дәрумендерінің бай көздері болып табылады. Атап айтсақ, дәрумендер өндірісінде ашытқылар Д дәруменін шығару үшін кеңінен қолданылады.

Мал шаруашылығында жасанды ақуыз көздерін пайдалану олардың өнімділігін арттыруға мүмкіндік береді. Мысалы, берілетін жем құрамына 1 тонна ашытқыларды қосу – қосымша 800 кг шошқа етін өндіруге мүмкіндік жасаса, құс шаруашылығында бұл көрсеткіш 2200 кг дейін жетеді. Сиыр шаруашылығында олардың рационына ақуыз-дәруменді қоспаларды араластыру, малдардың сүт өнімділігін арттыруға мүмкіндік береді.

Ақуыз өндірудегі ашытқылардың негізгі кемшілігі ретінде, олардың құрамында көп мөлшерде, яғни 6-12% нуклеин қышқылдарының болуын айтуға болады. Және бір кемшілігі – ашытқылардың қабықшаларының өте берік болуы себепті, мал ағзасында қортылуы өте қиынға түседі. Олардың қабықтарының тез бүлініп, мал ағзасында толық қортылуына мүмкіндік жасау үшін, көбінесе актиномицеттің бір түрінен алынатын ферменттер қолданылады.

10.4 Ақуыз өндірудегі бактериялардың маңызы

Патогенді емес бактериялар ақуыз өндіруде басқа да, осындай мақсатта қолданылатын микроорганизмдерден біршама басымдылыққа ие болып саналады. Өйткені, біріншіден – олардың көбею қарқындылығы басқалардан біршама жоғары болса, екіншіден – олардың құрамында ақуыз бен метионин көбірек кездеседі. Сонымен бірге бактериялардан ақуыз алудың кейбір кемшіліктері де бар. Атап айтар болсақ, олардың құрамында рибонуклеин қышқылы өте көп болса, ал өте бағалы болып табылатын амин қышқылы – лизин мөлшері салыстырмалы түрде аз кездеседі. Олардың ішінде ақуыз өндірудегі болашақтық маңызы бары қатарында, сутегін суға дейін тотықтыра алатын – сутекті бактериялардың маңызы зор деп есептелінеді. Осы үдеріс барысында бұл бактериялар сутегін суға тотықтыру кезінде босайтын энергияны, органикалық заттарды синтездеуге пайдаланады. Бұл реакцияны қысқаша түрде төмендегі теңдеу арқылы көрсетуге болады:

36Н₂ + 12О₂ + 6СО₂ → С₆Н₁₂О₆ + 30Н₂О

10.5 Микроскопиялық зең саңырауқұлақтар мен балдырлардың ақуыз өндірудегі маңызы

Микроскопиялық саңырауқұлақтар қоршаған ортаның әртүрлі қышқылдық, тұздылық немесе температуралық жағдайларында өсіп-өнеді. Ғалымдардың пікірінше көптеген микроскопиялық саңырауқұлақтардың азықтық маңызы бар. Микроскопиялық саңырауқұлақтардан дайындалған дәрмектерді сабағы жуан әрі қатты болып келетін малазықтық шөптерді жұмсартып, олардың қортылуын жақсартуға және құрамын әртүрлі биологиялық белсенді заттармен байыту мақсатында пайдалануға болады.

Микроскопиялық саңырауқұлақтардың құрамында аз ғана мөлшерде, яғни 2% көлемінде нуклеин қышқылдары кездеседі. Саңырауқұлақтар өнімдері мұнан басқа да кейбір артықшылықтарға ие. Мысалы, олардың құрамында хош иісті заттардың болуы себепті, жақсы иіс шығарады. Амин қышқылдарының құрамы бойынша саңырауқұлақтық ақуыздар еттің ақуыздарына жақын болады. Олардың құрамына 0,2% метионин қосылса, сіңімділгі 100% дейін артады. Саңырауқұлақтардың жасуша қабықтары өте жұқа болуы себепті, қосымша өңдеуді талап етпей, ас қорыту мүшелерінде тез қорытылады. Саңырауқұлақ өнімдерімен қоректендіру нәтижесін тексеру, олардың мал ағзасына ешқандай зиянын тигізбейтіндігін көрсеткен.

Микроскопиялық балдырлардың ақуыз өндірудегі маңызы. Мал шаруашылығына қажетті азықтық ақуыз өндіруде микроскопиялық балдырлардың да маңызы да бар. Мысалы, Жапонияда тұщы суда бір жасушалы балдырлар – хлорелланы өсіру нәтижесінде 1 га су беті аумағынан 16 тоннаға дейін ақуыз өндіруге қол жеткізілген. Мұның тиімділігінің дәлелі ретінде 1 га жерге егілген арахис өсімдігінен тек қана 471 кг ақуыз алуға болатынын келтіре кетеміз. Италияда полиэтиленнен жасалған арнайы құбырларда су балдыры – спирулинді өсіру нәтижесінде, оның 1 м² аумағынан тәулігіне 20 гр дейін құрғақ ақуыз алынған. Бір жылда осындай әдіспен егілген 1 га плантациядан, 1 га соя өсімдігі егілген жерге қарағанда 10 есе артық ақуыз алуға болатыны анықталған. Ғалымдар бір жасушалы теңіз балдырларын өсіру мақсатында фитобиологиялық реакторлар жасап шығарған. Қарапайым түрде бұл реакторлар шыны немесе пластмассадан жасалған құбырға ұқсас болады, ал оның үстінде белгілі бір балдыр түрі өсіріледі. Су балдырларының қалың орналасуы ЭЕМ (электронды есептеуіш машина) мен компютерлер арқылы реттеліп отырылса, биомасса шығымы күн сәулесінің түсу деңгейіне байланысты болады. Осындай реактор арқылы қосымша көп мөлшерде крахмал алуға, және оны биотехнологиялық жолмен өңдеп, жанар-жағар май ретінде қолданылатын этил спиртіне айналдыруға болады.