5. Антисарысу (антисыворотка) және нанодене (нанотело) алудың маңызы

Иммундық сарысуын немесе басқаша айтқанда антисарысуын – малдарға немесе адамдарға қандай да бір антигендерді егу жолымен дайындайды. Егерде сізді жылан шағып алса, сізге уға қарсы қолданылатын антисарысуы егіледі. Бұл иммундық сарысуын малдарға, көбінесе жылқыларға жылан уын өміріне қауіпсіз мөлшерде егу жолымен дайындайды. Нәтижесінде жылқы ағзасында жылан уына қарсы антиденелері пайда болады. Осы антиденелерін бөліп алып, жинақтағаннан соң дәрмек ретінде дайындап, жылан шаққан адамдарға удың әсерін бейтараптандыру үшін қолданады. Өз кезегінде сіздің ағзаңыз да жылқы қанында кездесетін антиденелерге қарсы иммундық жауап реакциясын тудырады.

Иммундық сарысу құрамында, кейбіреулері басқаларына қарағанда антигендерді белсендірек тұту қабілетіне ие антиденелердің түрлері кездеседі. Олардың поликлональді, яғни көптеген лимфоциттер клондарынан шыққандығы жөнінде алдыңғы тақырып материалдарынан бізге белгілі. Иммунитет тудыру мақсатында жасалынатын жұмыстарда бұлардың маңызы бір клонды лимфоциттерінен алынатын (моноклональді) антиденелеріне қарағанда бағалырақ деп есептелінеді.

Көптеген антиденелердің антигенмен тоғысуы, антигенді толығынан қамтитын түрлі агрегатты иммунокомплекстерінің пайда болуына алып келеді. Бұл комплекстер салыстырмалы түрде ерімейді және кейбір in vivo (тірі ағза) жағдайында қан ағысында тұндырылады. Иммунокомплекстер жиынтығын антисарысуы құрамындағы антиденелерін анықтау мақсатында қолданады. Мысалы, уға қарсы дәрмек алу үшін егіліп, дайындалған жылқыдан алынған қан сарысуы құрамындағы антиген/антидене қатынасы, оған антиген қосу арқылы өзгертіледі. Осындай жолмен қалыптастырылған иммунокомлекстері, ерітіндіде тұндырылады. Жұмыс соңында антиденелері бөлініп алынады.

Кейбір түйе тұқымдары және лама жануарларымен зерттеулер жүргізген ғалымдар, бұл малдардың ағзасында нанодене (нанотела) деп аталатын ерекше пішінді антиденелердің кездесетінін анықтаған. Наноденелер – антиденелердің кішкене бөлшектеріне ұқсайды. Бұлардың кейбір пішінділері құрамында жеңіл үзіктілері (цепи) жоқ, тек ауыр үзіктерден тұрады. Басқа жағынан қарағанда, кейбір пішінділері тек қана жеңіл үзіктерден тұрғанымен, ауыр үзіктілерге тиесілі қызметін атқарады екен. Егерде антидене жүйесін «гуманизация» бағытында құрастыру мүмкін болса (көптеген ақуыздарды иммундық жүйені алдап қабылдауға мәжбүрлеу), моноклональді антиденені терапиялық мақсатта қолданудағы кездесетін кейбір кедергілерді жоюға мүмкіндік туылады. Басқа да моноклональді антиденелермен салыстырғанда, наноденелердің көлемі көптеген есе кіші келеді. Сондықтан оларды арнаулы мақсаттарында, мысалы ісік жасушаларына токсиндерді бағытты түрде тасымалдауда қолдану тиімді деген болжамдар жасалды.

6. Антидене кітапханасын жасақтау

Әртүрлі антиденелерін коделейтін гендердің құрылымын анықтау нәтижелері, моноклональді антиденелердің көптеген түрлерін жасап шығаруға мүмкіндік береді. Генетикалық мәліметтерінің осындай көп түрлерін жасақтап, бір жерде сақтау өте қолайлы болар еді. Осы мақсатта бірталай моноклональді антиденелердің жеңіл үзігін (легкая цепь) коделейтін гендері, бактериофагтарға ендірілген болатын.

Бактериофагтар дегеніміз – бактерияларды инфекцияға ұшыратып, жоятын арнаулы вирустар екендігі белгілі. Осындай жолмен дайындалған бактериофагтарды кәдімгі кітапханадағы кітаптар қоры сияқты, мәліметтер кітапханасы – яғни генетикалық мәліметтерінің тірі кітапханасы ретінде сақтауға болады. Мұндай тірі кітапханалар – антидене кітапханасы деп аталады.

Теориялық тұрғыдан сіз антидене кітапханасына барып, антиденеге тапсырыс беруіңіз мүмкін. Сонда сізге қажетті антидененің генетикалық мәліметі сақталған, ерекше бактериофаг беріледі. Сіз фагтың бактерияны инфекцияландыруына жол беру арқылы, бактерия құрамына қажетті гендік мәліметті ендіре аласыз. Егер де сіз барлығын дұрыс жасаған болсаңыз, инфекцияланған бактерия қажетті антидененің жеңіл үзіктерін өндіре бастайды. Кейіннен жеңіл үзігін, ауыр үзігіне «асып қоюуы» нәтижесінде, біздерді қызықтыратын Fab-компоненті түзіледі.