Тақырыбы:әлеуметтік қамсыздандыру құқығындағы жәрлемақылар

1. Жәрдемақылардың түсінігі, ерекшеліктері және түрлері.

2. Жәрдемақылардың белгілері,түрлері.

3. Жәрдемақылардың белгілері,мөлшері мен төлеу кезеңдері

Әдебиеттер

1. Қазақстан Республикасының 1995 жылғы 30 тамызда қабылданған (2007 ж өзгертулер мен толықтырулар енгізілген),

2. Жұмағұлов Ғ.Б. «Әлеуметтік қамсыздандыру құқығы» оқу құралы, А,2006

3. «Мемлекеттік қызмет тіралы» ҚР заңы А., 1999ж 23 шілде

4. Қазақстан Республикасы азаматтарын зейнетақымен қамсыздандыру және әлеуметтік қорғау» туралы заңы 1997 ж20 маусым

5. Қазақстан Республикасының Еңбек туралы заңын 1999 ж 10 желтоқсан

6. «Мемлекеттік атаулы әлеуметтік көмек туралы» 2001 17 шілде

Азаматтардың еңбекке қабілетін жоғалтпай-ақ және өмір сүруі шектелместен де, тіпті одан әрі еңбек ету мүмкіндігін иелене оты-рып та, яғни жалақысын жоғалтпастан да материалдык көмекті қажет ететін кездері болады. Мысалы, ауырған кезде, бала туган кезде және т.б. Мұндай жағдайларда мемлекет өз азаматтарына жәрдемақы түрінде көмек береді.

Жәрдемақылар зандарда көзделген жағдайларда беріледі. Олар, әдетте, әлеуметтік тұрғыдан қорғалмаған тұлғаларға негізінен бюджеттік қаражат есебінен немесе жұмыс берушілердің қаражаты есебінен бері-леді.

Әлеуметтік қамсыздандырудағы жәрдемақылар - бұл заңдарда көзделген жағдайларда берілетін, азаматтарға мемлекеттік көмек көрсе-ту сипатына ие мерзімдік акшалай әлеуметтік төлемдер.

Жәрдемакылар, әлеуметтік көмек сияқгы, әлеуметтік камсызданды-ру жүйесінде маңызды орынды иеленген. Біздің мемлекетіміздің тари-хында жәрдемақылардың кейбір отбасылардың өмір сүруінің жалғыз көзі болып табылған кездері болған. Бұл 90-жылдарда әлеуметтік күйзеліс пен жұмыссыздық белең алған кезде, әсіресе, көпбалалы жас отбасылар үшін аса қажет болды.

Жәрдемақылар ақшалай нысанда беріледі, олар көмекке мұкгаж отба-сылар мен азаматтардың табыстарын реттеуге бағытталған. Жәрдемақы-лардың негізгі мақсаты отбасылар мен азаматтар зандарда көзделген ке-зеңдерде, мұктаждықка ұшыраған кезде мемлекетгің оларға материалдык көмек көрсетуінен тұрады.

Жәрдемақылардың белгілері

Жәрдемақылар біркатар айрықша белгілерге ие, бұл белгілер олар-ды зейнетакылардан, өтемакылардан, материалдык көмектен ерекше-лендіреді. Мүндай белгілерге мыналар жатады:

1) жәрдемақы алуға құкылы тұлғалар шеңбері. Егер зейнетақы алу қүқығын негізінен жұмыс істемейтін азаматтар иеленсе, жәрдемақылар барлық түлғаларға бағытталған;

2) жәрдемақылардың максатты бағъптылығы. Жәрдемакылар уақытша жоғалтылған жалақыны толығымен, не ішінара орнын толтыру немесе заңдарда көзделген жағдайларда отбасының қосымша шығындарының орнын толтыру мақсатында төленеді;

3) жәрдемакыларды төлеу мерзімдері. Жәрдемақылар, жоғарыда атап өткеніміздей, уақытша жоғалтылған жалакының немесе қосымша шығындардың орнын толтыру үшін тұракты түрде емес, уақытша төле-неді. Ал зейнетақы, мысалы, тұракты түрде төленеді.

Жәрдемақылардың түрлері

Жәрдемакылардың түрлерінің көптігі оларды белгілі бір белгілері, мақсаттары және міндеттері бойынша түрлерге бөлу, топтастыру қажетгігін туғызады.

Біздің көзқарасымызша, жәрдемақыларды топтастырудың басты белгісі болып, жәрдемакыларды берудің әлеуметтік-қүқыктык негіздері және мақсатты бағыттылығы табылады. Бұл белгі жәрдемақылардың максатты бағыттылығын ғана емес. сонымен қатар оны алуға құқылы тұлғалардың кұрамын және оны төлеудің ұзақтығын анықтайтындық-тан да, біз оны (белгіні) басты деп атап отырмыз. Осы саладағы заң-дарға талдау жасау, жәрдемакылардың келесі түрлерін анықтауға мүмкіндік береді.

1) Жәрдемақылардың бірінші тобының негізіне еңбекке уақытша жарамсыздық жатқызылған. Оларға мыналар жатады: ауырған жағдай-дағы, отбасының науқстанған мүшесін күту қажеттігімен байланысты, туберкулезбен немесе кәсіптік аурумен наукастануға байланысты, басқа жұмысқа ауысумен байланысты, протездік-ортопедтік стационарға жаткыза отырып, протездеумен байланысты жәрдемақылар. Жәрдемақы-лардың бұл түрлерінің барлығы құжаттық куәландыру кезінде беріледі, жәрдемақың өзі де осыған орай төленеді. Әдепте, бұл жәрдемақылардын, мөлшері жалакының мөлшеріне байланысты болады және оларды төлеу жалақыдан айырылған бүкіл кезең бойы жүзеге асырылады;

2) Жәрдемақылардың екінші тобына бала туумен және кәмелетке толмаған балалармен байланысты жәрдемақылар жатады. Бала туу, балалар мен аналарға материалдық қолдау көрсету кажеттігін туғызады. Мұндай жағдайға катысты жәрдемақылар алуан түрлі болып келеді: жүктілігіне және бала тууға байланысты жәрдемақылар, бала туу кезіндегі бір жолғы жәрдемақылар және т.б.;

3) Жәрдемақылардың үшінші тобына жалакыдан айырылған кездегі кезеңге өмір сүру көзін камтамасыз етуі тиіс жәрдемақылар жатады. Олардың негізі болып, азаматтарға тәуелсіз жағдайлардан орын алған жұмыссыздық табылады. Бұл топтың жәрдемақылары Қазақстан Республикасының 2001 жылғы 17 шілдедегі «Мемлекеттік атаулы әлеуметтік көмек туралы» заңына сәйкес төленеді. Бұл жәрдемақының мөлшері жәрдемакыны алушы накты тұлғаларға қарай әртүрлі болуы мүмкін;

4) Жәрдемакылардың төртінші тобына ерекше жағдайларда - отбасы мүшесі кайтыс болған жағдайда, оны жерлеу қажеттігі туған кезде, табиғи апаттар орын алғанда және т.б. кездерде отбасына материалдык қолдау көрсету мақсатында берілетін жәрдемақылар жатады. Бұл жәрдемақылардьщ мөлшері оны алушыда жалақының бар-жоктығына және оның мөлшерінің кандай екеніне тәуелді болмайды.

Жәрдемакылардың маңызды белгісі болып, оларды төлеудің ұзақтығы да табылады. Жәрдемақылар осы белгісі бойынша бір жолғы, мерзімдік және ай сайынғы.

1) Бір жолғы төлемдерге бала туған кезде, оралмандарға берілетін, жерлеуге және т.б. қатысты берілетін жәрдемақылар жатады. Олар әлеуметтік қамсыздандыру жөніндегі зандарда көзделген жағдайлар орын алғанда, азаматтардың қосымша шығындарын өтеу үшін арналған;

2) Мерзімдік жәрдемақыларға белгілі бір уақытта төленетін жәрдемакылар жатады (мысалы, ауырған кезде, жүктілігіне және босануына байланысты және т.б. жағдайларда төленетін жәрдемақы-лар). Мерзімдік жәрдемақылардың мақсаты болып, зандарда көздел-ген жағдайлар орын алған жағдайда, жалақыдан айырылу кезінде, оны толығымен немесе ішінара орнын толтыру табылады. Мерзімдік жәрдемакылардың біржолғы жәрдемақылардан айырмашылығы -олар уақытта белгілі бір ұзақтыққа ие болады, алайда олар ай сайынғы жәрдемақыларға айналмайды;

3) Ай сайынғы жәрдемақылар үзак уақыт бойы, белгілі бір уақыт ішінде тұракты түрде төленеді. Бұл жәрдемкыларды төлеудің ұзакгығы зандарда анықгалған және жәрдемакы түріне тәуелді болады. Аталған жәрдемақылардың қатарына мүгедек баланы 16 жаска дейін күтуге, окушыларды 23 жасқа дейін күтуге катысты және т.б. жәрдемакылар жатады.

Жәрдемақылар, сонымен катар, жәрдемакының кандай да бір түрі төленетін тұлғалар шеңбері бойынша да түрлерге бөлінеді. Жәрдемақылар осы белгісі бойынша келесі түрлерге бөлінеді:

1) еңбекке уақытша жарамсыздығына байланысты жәрдемақы;

2) жүктілігіне және босануына байланысты жәрдемакы;

3) бала туған кезде берілетін жәрдемақы;

4) жұмыссыздыкка байланысты жәрдемақы;

5) балалары бар азаматтарға берілетін жәрдемақы;

6) оралмандарға берілетін жәрдемақы;

7) қолайсыз аудандардатұратын азаматтарға берілетін жәрдемақы;

8) азаматтардың жекелеген санаттарына берілетін өзге де жәрдемақы-лар.

Жәрдемақылардың мөлшері

Қазіргі кезде Қазакстан Республикасының әлеуметтік қамсыздан-дыру жөніндегі заңдарында жәрдемакылардың мөлшерін аныктаудың бірыңғайтәртібі анықгалмаған, сол себепті жәрдемакылардың мөлшерін анықгау үшін бірнеше тәсілдер көзделген.

1-тәсіл - жәрдемақының мөлшерін негіздік сомада аныктау. Бұл тәсілмен, негізінен, уақытша жоғалтылған жалақыны өтеуге бағыттал-ған және табыстың өзге көздерімен бірге төленетін жәрдемақылардың мөлшері аныкталады (мысалы, балатууғабайланысты, жүктілігіне және босануына байланысты және т.б. жәрдемақылар).

Жәрдемақының мөлшерін анықгау үшін негіздік сома ретінде ай-лық есептік көрсеткіш пайдаланьшады. Мысалы, бала туған кездегі жәрдемақының мөлшері 15 айлық есептік көрсеткішті қүрайды.

2-тәсіл - жәрдемақының мөлшерін өмір сүру деңі ейінің ең төменгі мөлшеріне немесе кедейліктің шегіне қарай анықтау. Мемлекет жәрдемақылардың жекелеген түрлерінің мөлшерін, өмір сүру деңгейінің ең төменгі мөлшеріне карай аныктайды. Бұл жәрдемакылар көмекке мұктаж азаматтарды қандай да бір өмір сүру көзімен қамтамасыз ету мақсатында беріледі. Мысалы, тұлғаға немесе отбасына берілетін атау-лы әлеуметтік көмектің мөлшері адам басына келетін табыстың және облыстарда, Алматы және Астана калаларындағы кедейлік шегінің ара-сындағы айырмашылығы түрінде есептеледі.

3-тәсіл- бұл жәрдемақының мөлшерін оны алушының жалакысьгаа қарай аныктау. Осы тәсіл арқылы жәрдемақы алушының уақытша жоғалтылған жалақысын толығымен немесе ішінара өтеуі тиіс жәрдемакылардың мөлшері аныкталады. Мысалы, жұмыс істейтін аза-маттарға еңбекке уақытша жарамсыздығына байланысты, жәрдемакы-лар орташа айлық жалакы есебінде төленеді. Бұл ретте еңбекке уақыт-ша жарамсыздығына байланысты, айлық жәрдемақының мөлшері Қазак-стан Республикасының тиісті жылдьщ республикалық бюджетіне арналған заңында белгіленген айлық есептік көрсеткіштің он бес еселік мөлшерінен аспауытиіс.

Жәрдемакыларды төлеу көздері

Әлеуметтік жәрдемақылар міндетті әлеуметтік қамсыздандыруға жататын тұлғалардың негізгі жұмыс орны бойынша, келесі кезектілік-пен төленеді:

- мемлекеттік мекемелермен - тиісті ерекшеліктер бойынша, бұл ретте есеп беру кезеңінен есептелген әлеуметтік салық сомасы Қазақ-стан Республикасының заңдарына сәйкес, осы кезеңге тағайындалған еңбекке уақытша жарамсьгздығына, жүктілігіне және босануына бай-ланысты жәрдемақылардың сомасына (еңбекке ақы төлеу корының 1,5 % мөлшерінде) азайтылады;

- өзге жұмыс берушілермен - өз каражаты есебінен, яғни жиынтык жылдық табысы салық төлеушілердің уақытша жарамсыздықка, жүктілігіне және босануына байланысты жәрдемақыларды (еңбекке акы төлеу қорының 1,5 % мөлшерінде) төлеуге кеткен шығындарының со-масына дейін азайтылады.

Лекция 12

Тақырыбы:ЖҮКТІЛІГІНЕ ЖӘНЕ БОСАНУЫНА БАЙЛАНЫСТЫ,БАЛА ТУУЫНА БАЙЛАНЫСТЫ ЖӘРДЕМАҚЫЛАР.

1. Жүктілігіне және босануына байланысты жәрдемақылардың түсінігі,төлеу кезеңдері

2. Жүктілігіне және босануына байланысты жәрдемақылардыңғ мөлшері

3. Бала тууға байланысты жәрдемақылардың түсінігі.

Әдебиеттер

1. Қазақстан Республикасының 1995 жылғы 30 тамызда қабылданған (2007 ж өзгертулер мен толықтырулар енгізілген),

2. Жұмағұлов Ғ.Б. «Әлеуметтік қамсыздандыру құқығы» оқу құралы, А,2006

3. «Мемлекеттік қызмет тіралы» ҚР заңы А., 1999ж 23 шілде

4. Қазақстан Республикасы азаматтарын зейнетақымен қамсыздандыру және әлеуметтік қорғау» туралы заңы 1997 ж20 маусым

5. Қазақстан Республикасының Еңбек туралы заңын 1999 ж 10 желтоқсан

6. «Мемлекеттік атаулы әлеуметтік көмек туралы» 2001 17 шілде

Жүкгілігіне және босануьша байланысты жәрдемақылар - азаматтарға балатуған кезде берілетін жәрдемақылардьщ бір түрі, әйелге жүктілігі және босануы бойынша, еңбек демалысы кезінде төленетін ақшалай соманы білдіреді.

Жүктілігіне және босануына байланысты жәрдемакыларды алу кұкығын, жұмыс берушімен еңбек қатынастарындатұрған барлық әйел-дер ұйымда істеген жұмысының үзакгығына қарамастан иеленеді.

Жүктілігіне және босануына байланысты жәрдемакыларды төлеу кезендері

Жүктілігіне және босануына байланысты жәрдемақыларды төлеу, жүктілігіне және босануына байланысты еңбек демалысының бүкіл кезеңіне төленеді. Әйелдерге жүктілігі мен босануы бойынша, бо-санғанға дейін ұзактығы 70 күнтізбелік күнг£, босанғаннан кейін 56 (ауыр босанған немесе екі не одан да көп бала туған жағдайда жетпіс) күнтізбелік күнге демалыс беріледі. Есептеу жиынтыкхап жүргізІледі және демалыс әйелдің үйымда жұмыста істеу ұзактығына карамас-тан, жұмыс берушінің қаражаты есебінен жүктілігіне және босануы бойынша осы кезеңге төленген жәрдемакыны босанғанға дейін нақты пайдаланған күндердің санына қарамастан оған толық беріледі.

Босанғанға дейінгі еңбек демалысының басталу күнін дәрігер анык-тайды. Босанғанға дейінгі еңбек демалысы заңдарда көрсетілген мер-зімнен асып кетуі де не оған жетпеуі де мүмкін. Мұндай жағдайларда жүктілігіне және босануына байланысты еңбек демалысының дұрыс аныкталмаған мерзімі ұзартылмайды, себебі бұл демалысты есептеу босанғанға дейінгі күндерді пайдаланған-пайдаланбағанына қарамас-тан жиынтыктап жүргізіледі.

Босанғаннан кейінгі еңбек демалысының мақсаты - ананың денсау-лығы мен күшін қалпына келтіру және жаңа туған нәрестеге күтім жасау. Сондыктан, мұндай еңбек демалысы тек бала туған әйелдерге ғана емес, сонымен қатар жаңа туған нәрестелерді тікелей перзентханадан асырап алған әйелдер мен еркектерге де беріледі. Мүндай жағдайда жаңа туған нәрестелерді тікелей перзентханадан асырап алған әйелдер-ге (еркектерге) бала асырап алған күннен бастап, сәбидің дүниеге кел-ген күнінен 56 күнге толғанға дейін кезеңге (ата-анасының біріне) де-малыс беріліп, оның ұйымда жұмыс істеу ұзактығына қарамастан, жұмыс берушінің қаражаты есебінен оған осы кезеңге жәрдемақы төле-неді. Босанғаннан кейінгі еңбек демалысьша шығу күкығын, жаңа туған нәрестесі қайтыс болған әйелдер де иеленеді. Егер жүктілік кезеңінде әйелде түсік болса, онда бұл әйелге еңбекке уакытша жарамсыздығына байланысты еңбек демалысы беріледі.

Жүктілікті жасанды жолмен тоқгатуға қатысты, жәрдемақы уақыт-ша еңбекке жарамсыз болған алғашкы 2 күн үшін төленеді.

Жүктілігіне және босануына байланысты жәрдемақының мөлшері

Жұмыс істейтін әйелдерге жүктілігіне және босануына байланысты жәрдемақылар, жүктілігіне және босануына байланысты еңбек дема-лысының бүкіл кезеңіне жалақьшың 100 проценті мөлшерінде төле-неді. Жәрдемакының мөлшері жинақталып есептеледі және әйелдер-ге босанғанға дейін іс жүзінде пайдаланған күндердің санына қарама-стан толык көлемде (яғни, 126 күнтізбелІк күн үшін) төленеді.

Жүктілігіне және босануына байланысты жзрдемақылар тағайындау және төлеу үшін негіз болып, белгіленген тәртіпте берілетін еңбекке уақытша жарамсыздык кағазы табылады. Еңбекке уақытша жарамсыз-дык кағазын жоғалтып алған жағдайда, жәрдемақы оның көшірмесі бойынша беріледі (Қазақстан Республикасының денсаулыц цоргау істері жөніндегі агенттігі төрагасының 2000 жылгы 29 желтоц-сандагы № 859 «Азаматтарга еңбекке жарамсыздыгы туралы цагаз-дарды беру ережелерін бекіту туралы» бүйрыгы).

Жәрдемақыны төлеу мерзімі

Жұмыс істейтін әйелдерге жүктілігіне және босануына байланысты жәрдемақылар еңбек демалысының бүкІл уақытына беріледі. Жүктілігіне және босануынабайланысты еңбек демалысының күндерІ,

босанғаннан кейінгі еңбек демалысының күндерімен біріге жинакта-лып есептеле отырып, 126 күнтізбелік күнді қүрайды және бұл кездегі төленетін жәрдемақы біржолғы болып табылады. Ауыр босанған неме-се екі не одан да көп бала туған жағдайда жәрдемақы 140 күнтізбелік күн үшін төленеді.

Баласы үш жасқа толғанға дейін жалакысы сақгалмайтын еңбек дема-лысьш алған және осы кезенде жұмыска шықпаған әйелдер босанған жағ-дайда, оларға босануьша және жүктілігіне байланысты жәрдемақы төлен-бейді. Егер бала үш жаска толғанға дейін оны күтуге арналған еңбек демалысы аякталған жағдайда жүктілігіне және босануына байланысты жәрдемақыны алу қүкығы туындаса, онда жәрдемақы жалакысы сақ-талмайтын еңбек демалысы аяқталған бірінші күннен бастап төленеді.

Жүктілігіне және босануына байланысты жәрдемақыны төлеудің жалпы тәртібі

Әйелдерге жүктілігіне және босануына байланысты еңбек демалы-сы, әйелдерге кеңес беру немесе өзге де емдеу мекемелері белгіленген тәртіпте беретін еңбекке уақытша жарамсыз кағазының негізінде бері-леді. Жалпы, ереже бойынша аурухана қағазы жүктіліктің 28-аптасы-нан бастап беріледі. Әйелдердің кейбір санаттары үшін (мысалы, көпба-лалы жүктілік және т.б.) аурухана қағазы аталған мерзімнен ертерек берілуі мүмкін.

Аурухана қағазы бір мезетте 126 аптаға (босанғанға дейінгі 70 күнтізбелік күн және босанғаннан кейінгі 56 күнтізбелік күн). Ауыр босанған жағдайда 14 күнтізбелік күндік ұзақтықты көздейтін косым-ша аурухана қағазы беріледі.

Әйел адам жүктіліктің 30-аптасына дейін босанып, тірі бала туған жағдайда әйелді босандырған емдеу мекемесі жүктілігіне және боса-нуына байланысты жарамсыздық қағазын 126 күнтізбелік күнге береді.

Әйел адам баланы күтуге байланысты еңбек демалысында немесе жалақысы сакгалмайтын қосымша еңбек демалысында болған кезеңде, жүктілігіне және босануына байланысты еңбек демалысы туындаған жағдайда еңбекке жарамсыздық кағазы жалпы негіздер бойынша бері-леді.

Ұйымның жұмысы уақытша токтаған кезде, өндірістің уақытша кыс-қартылуына орай жалақысы сақталмайтын еңбек демалысына еріксіз шыккан кезде, жүктілігіне және босануына байланысты еңбек демалы сы туындаған кезде, әйелдерге жүктілігіне және босануьша байланыс-ты жәрдемакы аталған кезең туындағанға дейін жалакыдан есептеледі және жүктілігіне және босануына байланысты еңбек демалысы кезеңі-ндегі бүкіл күндер үшін толық көлемде төленеді.

Егер әйел адамның кінәлігі анықталса, жүктілігіне және босануына байланысты жәрдемақы қамауда, сот-медициналық сараптамада болған кездері үшін, сонымен қатар, соттьщ ұйғарымы бойынша мәжбүрлі түрде емдеуде болған (жүйке ауруына шалдыққандардан басқалары) кездері үшін төленбейді.

Қызметген босатудың дұрыстығы туралы дау кезінде, қызметкер жүмысқа қайта алынса, жүктілігіне және босануына байланысты жәрдемакы оған кұқык туындаған бірінші күннен бастап төленеді.

Бала тууға байланысты жәрдемақының түсінігі

Бүл жәрдемақы бала туған кезде берілетін бір жолғы ақшалай со-маны білдіреді. Ол отбасының бала туған кездегі қосымша шығында-рьш жабуға бағытталған.

Бала тууға және (оны асырап алуға) кукылы түлғалар

Балатууға (оны асырап алуға) байланысты жәрдемакы алу қүқығын ата-аналарының бірі немесе олардың орнындағы түлғалар иеленеді. Екі немесе одан да көп бала туған жағдайда жәрдемақы әрбір балаға бөлек беріледі. Өлі бала туылған жағдайда аталған жәрдемақьі тағайындал-майды.

Жәрдемақы тағайындау үшін кажетті кұжаттар

Жәрдемақьшы тағайындау үшін негіз болып келесі құжаттар табы-лады:

1) жәрдемақы тағайындау туралы өтініш;

2) АХАЖ органдары берген туу туралы куәлік;

3) егер ата-аналары жұмыс істесе немесе оку оқыса, онда жүмыс (оку) орнынан мұндай жәрдемақының тағайывдалмағаны туралы анық-тама беріледі.

Ата-анасының орнын алмастырушы түлғаның бала тууға байланыс-ты жәрдемақы тағайындау туралы өтінішіне балаға қорғаншылық не-месе камқоршылыкты тағайындау туралы шешімнің үзіндісі бірге ұсы-нылады.

Әлеуметтік камсыздандыру органдарына бала туған күннен 12 ай-дың ішінде бала тууға байланысты жәрдемақы тағайындау үшін жолда-ну қажет.

Бала тууға байланысты жәрдемақының мөлшері

Бала тууға байланысты жәрдемақының мөлшері 15 айлық есептік көрсеткішке тең келеді.

Лекция 13

Тақырыбы: ЕҢБЕККЕ УАҚЫТША ЖАРАМСЫЗДЫҒЫНА БАЙЛАНЫСТЫ ЖӘРДЕМАҚЫЛАР, ӘЛЕУМЕТТІК ЖӘРДЕМАҚЫЛАРДЫҢ БАСҚА ТҮРЛЕРІ

1.Еңбекке уақытша жарамсыздықтың жағдайлары.

2.Еңбекке уақытша жарамсыздығына байланысты жәрдемақылардың түрлері.

3.Еңбекке уақытша жарамсыздық қағазы. Өндірістік жарақат.

4.Жәрдемақыларды төлеу мерзімдері.

Әдебиеттер

1. Қазақстан Республикасының 1995 жылғы 30 тамызда қабылданған (2007 ж өзгертулер мен толықтырулар енгізілген),

2. Жұмағұлов Ғ.Б. «Әлеуметтік қамсыздандыру құқығы» оқу құралы, А,2006

3. «Мемлекеттік қызмет тіралы» ҚР заңы А., 1999ж 23 шілде

4. Қазақстан Республикасы азаматтарын зейнетақымен қамсыздандыру және әлеуметтік қорғау» туралы заңы 1997 ж20 маусым

5. Қазақстан Республикасының Еңбек туралы заңын 1999 ж 10 желтоқсан

6. «Мемлекеттік атаулы әлеуметтік көмек туралы» 2001 17 шілде

Еңбекке уақытша жарамсыздыктың жағдайлары

Еңбекке уакытша жарамсыздыкты кызметкердің науқастануына, еңбек жаракатын алуьша орай немесе зандарда әлеуметтік деп танылған өзге де себептер орын алған жағдайда еңбекке кабілетінің жоғалуына немесе төмендеуіне байланысты өзінің еңбек міндеттерін орындай алмауы ретінде түсінуге болады. Еңбекке уакытша жарамсыздығына байланысты жәрдемакыны берудің мақсаты болып еңбекке кабілетті калпьша келтіру, сонымен катар кызметкердің кызметтестерінің және оның отбасы мүшелерінің денсаулыктарын коргау максаттарьшда созылмалы аурулардың, кызметкерде кандай да бір аурудың туындауының немесе дамуының алдын алу.

Еңбекке уакытша жарамсыздығына байланысты жәрдемақылар төмендегідей жағдайларда тағайындалады және төленеді:

- еңбекке кабілетін жоғалтумен байланысты ауру (жаракат) орын алған жағдайда;

- жүктілікті жасанды жолмен тоқтаткан кезде;

- отбасының науқастанған мүшелерін күту кезінде;

- карантин кезінде;

- туберкулезбен немесе кәсіптік аурумен ауыруына орай баска жұмыска уақытша ауысу кезінде;

- өзге де жағдайларда.

Еңбекке уақытша жарамсыздығына байланысты жәрдемакылардын түрлері:

- кызметкердің еңбекке кабілетінің жоғалуына не төмендеуі әкеп соккан ауру не жаракат кезіндегі;

- отбасы мүшесінің наукастануы және оны күтуге қажеттік туған кездегі;

- туберкулезбен немесе кәсіптік аурумен ауыруына орай баска жұмыска уакытша ауысу кезіндегі;

- карантин кезіндеп;

- протездік-ортопедтік кәсіпорынға орналастыра отырып протездеу кезіндегі;

- жүктілікті жасанды жолмен тоқтату кезіндегі.

Уақытша жарамсыздык кағазы

Еңбекке уақытша жарамсыздыгына байланысты жәрдемакыларды тағайындау және төлеу үшін негіз болып белгіленген тәртіпте берілетін еңбекке уақытша жарамсыздык кагазы табылады. Еңбекке уакытша жарамсыздык кағазын жоғалтып алған жағдайда, жәрдемакы оның көшірмесі бойынша беріледі (Қазақстан Республшасының денсаулық қоргау істері жөніндегІ агенттігі төрагасының 2000 жылгы 29 желтоцсандагы № 859 «Азаматтарга еңбекке жарамсыздыгы тура-лы ңагаздарды беру ережелергн бекіту туралы» бүйрыгы).

Еңбекке уакытша жарамсыздық қағазы (аурухана қағазы) еңбекке уакытша жарамсыздығына байланысты жәрдемақы төлеуге негіз бо-лып табылатын жалғыз каржылык кұжат болып табылады. Ол үш функцияны аткарады:

1. есеп, бақылау және статистикалық есеп беру;

2. еңбек міндеттерін орындаудан уакытша босату;

3. еңбекке уакытша жарамсыздығына байланысты жәрдемакы алу күкығын береді.

Еңбекке уакытша жарамсыздык кағазы, етационарлык емдеу меке-мелерінде емделген кездерді есептемегенде, еңбекке уақытша жарам-сыздык анықталған күні беріледі.

Әртүрлі емдеу мекемелері бере алатын аныктамалар еңбекке уакыт-ша жарамсыздығына байланысты жәрдемақы алу үшін негіз бола ал-майды.

Өндірістік жаракат

Еңбекке уакытша жарамсыздык кағазында бекітілген еңбекке қабі-летінен айырылу тек аурудың нәтижесінде ғана емес, еңбек жарақаты-ның нәтижесінде де орын алуы мүмкін.

Өндірістегі кайғылы окиғаның нәтижесінде орьш алған еңбекке уақытша кабілетсіздікке байланысты жәрдемакы әлеуметтік камсыздан-дыру жекелеген түрі болып табылады. Еңбек жаракаты ретінде ендірістегі кайғылы окиғаның нәтижесінде кызметкердің денсаулығына келтірілген закым танылады. Еңбек жара-катының өзіне тән белгілері болып әртүрлі механикалык (закым, жара-кат, контузия, аяк-колдын сынуы, күю және т.б.), химиялык (улану, химиялык күю және т.б.), жылулық (күю, үсу және т.б.) әсер етудің нәтижесінде денсаулыкка зиян келудін және еңбекке кабілеттің жоға-луының аяк асты болуы табылады.

Өндірістік жаракат - еңбекке кабілеттің жоғалуының кең таралған себептерінің бірі. Өндірістегі кайғылы окиғалар кызметкерлер денсау-лығының толык немесе ішінара жоғалуына әкеп соғады. Өкінішке орай, өндірістік жарақат алғандардың саны азаятын емес.

Өндірістік жаракаттардың себепетері өте көп, бірак олардың ішінде ең кең таралғаны - кауіпсіздік техникасының және жұмыс орындарын-да еңбекті корғаудың бұзылуы, сонымен катар жабдықтардың тозуы және ескіруі, еңбек және өндірістік тәртіптің төмен деңгейі. Жұмыссыздык кең етек алған казіргі жағдайда қызметкер жұмысынан айыры-лып калу каупінен коркып, еңбектің кауіпсіз жағдайлары камтамасыз етілмеген жүмыстарды орындауға да келіседі.

Көптеген жүмыс берушілер табысты арттыру максатында еңбекті корғауға катысты каражатты үнемдеп калғысы келеді, еңбекті қорғау мәселелерін шешуді оған кұзыретті емес тұлғаларға жүктейді.

Жәрдемакыларды төлеу мерзімдері

Ауырған жағдайда еңбекке уақытша жарамсыздығына байланысты жәрдемақы еңбекке жарамсыздык орын алған бірінші күннен бастап еңбекке кабілет калпына келген күнге дейін немесе медициналык әлеу-меттік сараптамалык комиссия (МӘСК) мүгедектікті тағайындағанға дейін төленеді. Бірак, еңбекке уакытша кабілетсізідіктің барлык жағ-дайларында жәрдемакы катарынан 2 айдан артыктөленбейді. Туберку-лезбен ауыру салдарьшан туындаған еңбекке уакытша жарамсыздык жағдайында жәрдемакы тұлға жазылғанға дейін төленеді, алайда оны төлеу катарьшан 10 айдан ұзак болмау ы және екі күнтізбелік жыл ішінде жалпы алғанда 12 айдан аспауытиіс.

Еңбекке уақытша жарамсыздыктуындаған жағдайда акы төленетін жыл сайынғы еңбек демалысы кезінде кызметкерге жәрдемакы төленбейді. Егер еңбекке жарамсыздык еңбек демалысы аякталған соң да жалғаса берсе, онда жәрдемакы еңбек демалысы аякталған күннен бастап төленеді.

Егер қызметкер колданыстағы заңдарға сәйкес жұмысынан (лауа-зымынан) аластатылған кезеңде еңбекке уакытша жарамсыздык туын-даса. онда бүл тұлғага жәрдемақы төленбейді. Егер кызметкер кызмет-ке қайтадан алынған соң да еңбекке жарамсыздык жалғаса берсе, жәрдемакы жұмыска алынған күннен бастап төленеді.

Егер күтімнің болмауы отбасының науқастанган мүшесінің өміріне немесе денсаулығына кауіп төндіретін болса және отбасыньщ наукастанған мүшесін белгілі бір себептермен ауруханаға жаткызу мүмкін болмаса және отбасы мүшелерінің арасында оны күтіп-бағуға кабілетті баска адам болмаса, отбасының наукастанған мүшесін күтуге катысты еңбек демалысы кезінде еңбекке уакытша жарамсыздығына байланысты жәрдемакы жалпы негіздер бойынша төленеді. Әйел адамның 2 жаска толмаған баласы наукастанған кезде, наукас баланы күтіп-бағуға кабІ-летті отбасы мүшесінің бар-жок екендігіне карамастан, оның анасына еңбекке уакытша жарамсыздығына байланысты жәрдемакы беріледі.

Кезекті немесе қосымша еңбек демалысындағы, жалакысы сактал-майтын еңбек демалысындағы кызметкерге немесе жұмысшыға отба-сының наукастані ан мүшесІн күтіп-бағуға қатысты жәрдемакы беріл-мейді.

Қызметкер жұкпалы аурумен наукастанған жағдайда санитарлык әпидемиологиялык кызмет органдары бұл кызметкерді жұмысынан шеттетсе, оған карантин кезіндегі еңбекке уакытша жарамсыздығына байланысты жәрдемакы төленеді.

Туберкулезбен немесе кәсіптік аурумен науқастанған жағдайда кыз-меткер еңбекке уакытша кабілетсіз болады, алайда егер медициналык көрсетулер бойынша ол емдеудің калыпты барысын бұзбастан баска жүмысты орындай алатын болса, онда жұмыс беруші кызметкердің келісімімен оның денсаулык жағдайына нұксан келтірмейтін баска жұмыска ауыстыруға міндетті. Қызметкер баска жұмыска ауысудан бас тарткан жағдайда немесе ұйымдатиісті жұмыс болмаган жағдайда еңбек шарты бұзылады.

Қызметкерді протездік-ортопедтік ұйымға стационарға жатқызған кезде жәрдемакы стационардағы бүкіл уакыт үшін және стационарға барып-кайткан уакыт үшін, алайда 30 күнтізбелік күннен аспайтын мер-зімге төленеді.

Қызметтен босатудың дұрыстығы туралы дау кезінде, кызметкер жұмысқа кайта алынса, еңбекке уакытша жарамсыздығына байланыс-ты жәрдемакы оған кұкык туындаған бірінші күннен бастап төленеді. Еңбекке жарамсыздық әскери оку жиьш немесе өндірістен қол үзбе-стен оку орнында оқумен байланысты берілген қосымша еңбек дема-лысы кезеңінде туындаса еңбекке уакытша жарамсыздығына байланы-сты жәрдемақы аталған кезең аяқгалған соң еңбекке уақытша қабі-летсіздіктің бірінші күнінен бастап төленеді.

Егер қызметкер қолданыстағы заңцарға сәйкес жұмысынан (лауа-зымынан) алыстатылған кезеңде еңбекке уақытша жарамсыздьщтуын-даса, онда бұл тұлғаға жәрдемақы төленбейді. Егер қызметкер қызмет-ке кайтадан алынған соң да еңбекке жарамсыздық жалғаса берсе, жәрде-мақы жүмысқа алынған күннен бастап төленеді.

Зандарда көзделген жағдайларда қызметкерлерге қатысты мезгілдік медициналыктексеру жүргізу кезінде жәрдемақылар төленбейді (Қазак-стан Республикасы Үкіметінің 1999 жылғы 11 маусымдағы № 731 «Жүмыс берушінің есебінен әлеуметтік қамсыздандыруға байланысты жәрдемақыларды тағайындау және төлеу тәртібі туралы нұсқауды бекі-ту туралы» қаулысы).

Жәрдемақының мөлшері

Еңбекке уакытша жарамсыздығына байланысты жәрдемақы негізгі жұмыс орны бойынша жұмыс берушінің қаражаты есебінен төленеді. Негізгі жұмыс орны ретінде енбек кітапшасы (мұнда орындалатын жұмыс туралы жазбалар болуы тиіс) жаткан жұмыс саналады.

Еңбекке уақытша жарамсыздығына байланысты жәрдемақылар жұмыс істейтін азаматтарға орташа жалақы есебінен төленеді. Бұл рет-те еңбекке уақытша жарамсыздығына байланысты айлык жәрдемақы-ның мөлшері Қазақстан Республикасының тиісті жылға арналған рес-публикалык бюджет туралы заңында белгіленген он бес есе айлық есептік көрсеткіштен аса алмайды.

Еңбекке мерзімдік ақы төлеу кезінде жәрдемақьшы есептеу үшін негізгі айлық жалақы алынады. Егер қызметкер толық емес лауазым-дық жалақы алатын болса, онда жәрдемақы да іс жүзінде алынатын жалақы бөлігімен есептеледі.

Еңбекке кесімді ақы төлеу кезінде жәрдемақы еңбекке жарамсыз-дык туындаған айға дейінгі сонғы 2 күнтізбелік айдағы орташа жала-қыдан есептеледі.

Егер еңбекке уақытша жарамсыздық алдыңғы тоқсанда басталып, ағымдағы токсавда да жалғасын тапса, онда жәрдемақыны есептеу және

оның мөлшерін айлык тұрғыдан шектеу тиісті тоқсанға сәйкес айлық есептік көрсеткішті қолдана отырып есептеледі.

Қызметкердің еңбек жарақатымен немесе кәсіптік ауруымен байла-нысты еңбекке уақытша жарамсыздығына байланысты жәрдемақыны жұмыс беруші еңбекке жарамсыздық туындаған күннен бастап ол жа-зылып, жұмысқа шыққанға дейін немесе еңбекке тұрақгы түрдегі жа-рамсыздығы аныкталғанға дейін не мүгедектікті белгілегенге дейін орташа жалакының жүз проценттік мөлшерінде төлейді.

Еңбекке уақытша жарамсызыдығына байланысты жәрдемакы келесі жағдайларда төленбейді:

- заңдарда белгіленген жағдайларда қызметкерлерге қатысты меди-циналық тексеру өткізу кезінде, сонымен қатар, әскери қызметке шакыру кезінде, соның ішінде, емдеу мекемесінің стационарына жатқыз-ған кезде;

- қызметкерге жалақы төлеуді тоқгата отырып, оны жүмысынан (ла-уазымынан) шеттету кезінде;

- жұмысты немесе өзге де міндеттерді орындаудан жалтару үшін өз денсаулығына қасақана зиян келтірген кезде;

- қызметкерді соттың ұйғарымы бойынша мәжбүрлеп емдеу кезінде (жүйке ауруына шалдықкандарды есептемегенде);

- қызметкердің қамауда болған және сот-медициналық сараптама-дан өткен кезі (оның кінәлілігі дәлелденсе)*

- кызметкердің алкоголь ішімдіктерін, есірткіні пайдаланудың және уланудың, сонымен катар мастанумен байланысты әрекеттердің салда-рынан туындаған аурулардан немесе жарақаттардан еңбекке уақытша жарамсыз болған кезі.

Еңбек жарақаты салдарынан енбекке уақытша жарамсыздығына байланысты жәрдемақы

Біздің ойымызша, жәрдемакыньщ бүл түрін бөлек қарастырған жөн.

Еңбекке қабілетінен айырылу тек наукастанудың ғана емес, соны-мен катар еңбек жарақатының да салдарынан орьш алуы мүмкін. Еңбек жарақаты ретінде өндірістегі кайғылы оқиғаның салдарынан денсаулықка зақым келу түсініледі. Аурумен салыстырғанда қайғылы окиғаға ден-саулықтың жарақат (механикалық әсер ету сипатындағы - жара, жазым болу, сыну және т.б., химиялық әсер ету сипатындағы- улану және т.б. не жылулық сипаттағы - күю. үсу және т.б.) салдарынан бірден зақым-дануытән.

Өндірістік жарақат - бұл елдің еңбекке жарамды азаматтарының еңбекке қабілетін жоғалтуының негізгі себептерінің бірі. Өндірістер-дегі жарақаттар, зақымдар, қайғылы оқиғалар адамдардың денсаулығы-ньщ толығымен немесе ішінара жоғалтуьша әкеп соғады. Және өкінішті бір жайт, өндірісте жаракат алған адамдардьщ саны азаятын емес.

Өндірістік жаракаттардың себебі көп, бірақ солардың ішінде ең кең таралғаны - жұмыс орындарында қауіпсіздік техникасы мен еңбекті корғау ережелерінің бұзылуы, сонымен қатар жабдықгардыңтозуы және ескіруі, еңбек және өндірістік тәртіптің төмендігі. Осылардың барлығы жұмыссыздық етек алған жағдайда орын алуда, мұндай жағдайда қыз-меткер жүмысынан айырылып қалудан қорыққаны соншалық, қауіпсіз еңбек жағдайлары қамтамасыз етілмеген жұмыстарды орындауға да келіседі.

Көптеген жұмыс берушілер табысты арттыру мақсатында еңбекті қорғау қүралдарын негізсіз үнемдеуге тырысады, еңбекті қорғау мәсе-лелерін шешуді құзыретті емес түлғаларға тапсырады, еңбекті қорғау талаптарын сақтамайды. Қауіпсіз еябек жағдайлары үшін кәсіпорын-ның басшысы жауапкершілікте болатынымен, кәсіпорынның бірінші басшысы еңбекті қорғау және қауіпсіздік техникасы жағдайларына бақылау жасауға, бағынысты қызметкерлерден кауіпсіздік техника-сы ережелерін сақтауын талап етуге міндетті.

Заңдарда қайғьшы окиғаның өндірісте орын алуын растайтын жалпы себептер аныкгалған.

Жұмыс беруші мердігерлік және тапсырма шарттарьша сәйкес жұмыс істейтін жұмысшылар мен қызметкерлердің денсаулығына жұмыс бе-рушінің аумағында және одан тыс жерде келген зиян үшін материал-дық жауапкершілікте болады. Басқаша айтар болсақ, егер қайғылы окиға кезінде зардап шеккен тұлға кәсіпорынның өндірістік қызметімен бай-ланысты болса және оның оқиға болған жерде болуы еңбек міндеттерін орындаумен байланысты болса, онда мұндай кайғылы окиға өндірісте орын алды деп саналады.

Егер еңбек жарақаты жұмыс берушінің калыпты және кауіпсіз еңбек жағдайларын камтамасьгз етпеуі (еңбекті корғау, қауіпсіздік техника-сы, өндірістік санитария ережелерін сақгамау және т.б.) саддарынан орын алса, онда бүл еңбек жарақаты жұмыс берушінің кінәсінан туындады деп саналады.

Өндірістегі барлық қайғылы оқиғалар есепке альшып, тергелуі тиіс. Тергеудің максаттарының бірі болып зәбір шеккен тұлғаны еңбекке уакытша жарамсыздығына байланысты жәрдемақымен қамсызданды-ру, сонымен қатар денсаулыққа келтірілген зиянды өтеу табылады. Алай-да, тәжірибеде қайғылы окиғаны тергеу кезінде әртүрлі қиындықгар жиі орын алып жатады. Мысалы, «жұмысқа бару және одан келу жолы» ретінде жұмыс орнына бару немесе жұмыстан келу жаяу немесе көліктің кез келген түрінде козғалуды білдіреді. Мұндай жағдайда жолдың бағыты емес, жұмыска бару, не одан кайту фактісінің ғана завды моні болады.

Жұмыс берушінің келтірілген зиян үшін жауапкершілігінің және оның кінәсінің дәлелі болып құжаттар мен куә көрсетулері, соның ішінде, мьшалар табылуы мүмкін:

- өндірістегі қайғылы оқиға туралы акт;

- соттың үкімі, шешімі, прокурордың, анықтама және алдын-ала тергеу органының каулысы;

- еңбекті қорғау жағдайына және еңбек туралы зандардың сақгалуына қадағалауды және бақылауды жүзеге асыратын еңбек инспекторының немесе өзге де лауазымды тұлғалардың (органдардың) денсаулыкқа келтірілген зиянның себептері туралы корытындысы;

- кәсіптік ауру туралы медициналық корытынды;

- кінәлі тұлғаларға әкімшілік немесе тәртіптік шаралар тағайындау туралы шешім;

- әлеуметтік сактандыру органыньщ жұмыс берушінің қызметкерге немесе жұмысшыға еңбек жарақатьша орай еңбекке уақытша жарамсыз-дығына байланысты жәрдемакы төлеуге шығьшдарды өтеуі туралы қаулысы.

Кәсіпорындар өндірісте зардап шеккен қызметкерлерге немесе қыз-меткер цайтыс болган жшдайда осы цщъщты иеленуші түлгаларга келтірген згіян үшін материалдъщ жауапкершілікте болады.

Кәсіпорын немесе оның кұқықмирасқоры өндірістегі қайғылы оқиғаның немесе кәсіптік аурудың саддарынан еңбекке қабілетін толы-ғымен не ішінара жоғалтқан қызметкерге немесе қызметкер қайтыс болған жағдақда осы кұқықгы иеленуші түлғаларға келтірген зиян үшін бір жолғы жәрдемақы төлейді және қызметкердің денсаулығына не оның өлімімен келтіріжен зиянды зандарда көзделген тәртіпте және мөлшерде өтейді. Бір жолғы жәрдемақының мөлшері ұжымдық шартпен және Қазақстан Республикасының заңдарымен анықталады және мыналар-дан кем болмауы тиіс:

- қызметкер өндірістегі кайғылы оқиғанын, немесе кәсіптік аурудың салдарынан қайтыс болған жағдайда оның жылдық жалақысынан 10

еседен;

- еңбек жарақаты немесе кәсіптік ауруының салдарынан I немесе II топ мүгедегі деп танылған қызметкердің жылдық жалақысынан 5 есе-

ден;

- еңбек жаракаты немесе кәсіптік ауруының салдарынан III топ мүге-дегі деп танылған қызметкердің жылдық жалакысынан 2 еседен;

- қызметкерге мүгедектік тағайындалмастан еңбекке кабілеттігі жо-ғалды деп танылған кезде - оның жылдык жалақысынан.

Жылдық жалақыны есептеу тәртібін Қазақстан Республикасының

Үкіметі анықгайды.

Егер кызметкер мұндай көмек түрлеріне мұқтаж деп танылса, кәсіпорын зәбір шеккен қызметкерге емделуге, протездеуге, медици-налықжәне әлеуметтік көмектің өзге де түрлеріне кеткен шығьшдарын өтейді. Қажет болған жағдайда кәсіпорын медициналык корытындыға сәйкес зәбір шеккен қызметкердің кәсіптік сауығуын, қайта дайывдық-тан өтуін және жұмысқаорналасуын қамтамасыз етеді немесе осы мақ-саттардағы шығындарды өтейді.

Ецбекті цоргау нормаларының талаптарын бүзганы үшін кінәлі немесе цадагалау және бақылау цызметтеріне кедергі келтіруші ла-уазымды тұлгалар заңдарда белгіленген тәртіпте әкімшілік, тәртіптік, материалдьщ немесе цылмыстъщ жауапкершілікке тар-

тылады.

Сонымен катар, кызметкерлер де еңбекті қорғау жөніндегі норма-тивтік құқыкгық актілердің талаптарын бұзғаны үшін Қазакстан Рес-публикасьшың зандарына сәйкес жауапкершілікке тартылады.

ӘЛЕУМЕТТІК ЖӘРДЕМАҚЫЛАРДЫҢ БАСҚА ТҮРЛЕРІ

Атаулы әлеуметтік көмек. Бұл - жұмыссыздарға арналған арнайы әлеуметтік көмек. Бұл төлемдер жұмыссыз ретінде тіркелген, отбасы-ның адам басына шаккандағы табысы белгіленген мөлшерден аспай-тын тұлғаларға белгілі бір мерзімде төленетін төлемдер.

Жәрдемақының аталған түрі жұмыссыз, көмекке мұктаж тұлғалар-ды материалдық қамсыздандырудың жаңа түрі болып табылады. Мұндай жәрдемакымен қамсыздандырудың жағдайлары мен тәртібі Қазақстан Республикасының 2001 жылғы 17 маусымдағы «Мемлекеттік атаулы әлеуметтік көмек туралы» заңымен реттеледі, бұл заң жұмыссыздарды материалдық камсыздандыру жүйесін түбірімен өзгертті.

Атаулы әлеуметтік көмекті алу құқығын Қазақстан Республикасы-ның азаматтары, оралмандар, босқын мәртебесіне ие тұлғалар, Қазак-стан Республикасының аумағында тұракты түрде тұратын шетелдіктер мен азаматтығы жоқ тұлғалар иеленеді.

Зандарда жәрдемакының отбасының жалпы табысына тәуелділігі белгіленген. Атаулы әлеуметтік көмектің мөлшері және оны алу мүмкіндігінің өзі, отбасының жиынтықтабысына және отбасының әрбір мүшесіне тиесілі сомаға тәуелді болады. Бұл ретте жиынтық табысқа барлығы кіреді: тіпті заттай көмек те - балаларға берілетін сыйлық, тегін түстік ас, бау-бақшадан, малдан түсетін табыс және т.б. Мысалы, Жамбыл облысында бұл жәрдемақы алу үшін бастапқы деңгей 2004 жылы 1800 теңгені кұрады.

Көмек жүмыссыз, бірак халықгы жұмыспен қамсыздандыру тура-лы уәкілетті органдарда тіркелмеген түлғаларға тағайындалмайды. Бұл ретте мына тұлгаларға аталған ереже таралмайды: мүгедектерге және стационарлық емделуде бір айдан артык болған тұлғаларға, күндізгі оқу бөлімінде оқитын оқушылар мен студенттерге, тындаушылар мен курсанттарға, соның ішінде магистратура мен аспирантурада окитын-дарға, сонымен қатар I және ІІ-топтағы мүгедектерді, 80 жастан асқан тұлғаларды, 7 жасқа дейінгі балаларды күтуші азаматтарға.

Себепсіз жағдайлармен ұсынылған жұмыстан немесе жүмыска ор-наласудан бас тартқан, қоғамдық жүмыстарға катысудан, оқудан немесе кайта оқудан өз еркімен бас таргқан жұмыссыз түлғалар атаулы әлеу-меттік көмекті алу кұкығынан алты айға бас тартады.

Мүдделі түлғалар жәрдемакының бүл түрін алу үшін өз атынан не-месе отбасы атынан атаулы әлеуметтік көмекті тағайывдау үшін тұрғы-лықгы жеріндегі уәкілетті органға әлеуметгік жеке кодтьщ нөмірін көрсе-те отырып, белгіленген үлгідегі өтінішті бере отырып жолданады. Өтінішпен бірге келесі қү-жаттарды да ұсыну қажет:

- отбасы қү.рамы туралы мәліметтер;

- отбасы мүшелерінің табыстары туралы мәліметтер;

- өзіндік косалқы шаруашылықгың бар-жокгығы туралы мәліметтер. Атаулы әлеуметсік көмек отбасының оны алуға құқылы әрбір мүше-

сіне тағайындалады. Оны алушылар қү_рамына мыналар енбейді:

- толығымен мемлекеттік қамсыздандырудағы балалар;

- үй-интернаттардатұрақгы түрде тұратын карттар мен мүгедектер;

- мерзімдік әскери кызметтегі түлғалар;

- бас бостандығынан айыру, мәжбүрлеп емдеу орындарындағы түлғалар.

Атаулы әлеуметтік көмек ағымдағы тоқсанға тағайындалады және ай сайын төленеді.

Атаулы әлеуметтік көмекті алу құқығы тоқсан сайын табыстар тура-лы құжаттарды ұсыну арқылы расталып отырады.

Бұл құжаттардың негізінде атаулы әлеуметтік көмекті алуға мүдделі түлғаның немесе отбасыньщ жиынтық табысы анықгалады. Отбасының жиынтық табысына белгіленген уақыт кезінде ақшалай немесе заттай түрде іс жүзінде алынған тұрғын үйлік және атаулы әлеуметтік көмек-тен басқа, табыстардьщ барлыктүрі енеді.

Отбасындағы әрбір адамға шаққандағы орташа табыс, осының ал-дындағы тоқсандағы жиынтық табысы отбасы мүшелерінің санына бөлу арқылы анықгалады.

Түлғаға (отбасына) берілетін атаулы әлеуметтік көмектің мөлшері осы жердегі адам басына шаққандағы орташа табыстың және кедейлік деңгейінің айырмашылығынатең келеді.

Атаулы әлеуметтік көмекті алушы түлға он бес күн ішінде уәкілетті органды атаулы әлеуметтік көмектің мөлшеріне не оны алу құқығына әсер ететін жағдайлар туралы хабарландыруы тиіс.

Отбасының құрамы немесе табыстардьщ мөлшері өзгерген жағдай-да атаулы әлеуметтік көмектің мөлшері кайта есептеледі. Артығымен төленген сомалар ерікті түрде қайтарылуы тиіс, ал бұдан бас тартқан жағдайда - мәселе сот тәртібімен шешіледі.

Мемлекеттік атаулы әлеуметтік көмек жергілікті бюджеттер есебі-нен төленеді.

Жерлеуге берілетін жәрдемақы

Жерлеу - бүл адам кайтыс болған жағдайда оның денесін үлттық салт-дәстүрге сәйкес жерлеуге катысты дәстүрлі әрекеттер. Жерлеу мәйітті (оның қалдықтарын) жерге, суға көму, өртеу арқылы жүзеге асырылуы мүмкін.

Қазакстан Республикасының казіргі кездегі зандары әрбір адамға ол қайтыс болған жағдайда оның еркін ескере отырып, жерлеуді кепіл-дейді. Ерік білдіру куәлардың қатысуымен ауызша нысанда не жазба-ша нысанда көрініс табуы мүмкін. Қайтыс болған түлғаның еркін орын-даушылар болып ерік білдіруде көрсетілген түлғалар (олардың келісі-мімен) табылады, ал олар болмаған жағдайда немесе олар бұдан бас тартқан жағдайда қайтыс болған түлғаның еркін білдірушілер ретінде оның ері (зайыбы) немесе өзге де жақын туыстары не заңды өкілдері танылады.

Заңцарда көмекке мұкгаж азаматтардьщ қатарындағы жұмыссыздар-ды жерлеуге материалдык көмек көрсету көзделген. Мұндай жағдайда материалдық көмек жерлеуді жүзеге асырған отбасына немесе түлғаға көрсетіледі.

Жерлеуді қайтыс болған адамның туыстары немесе өзге де азамат-тар жерлеу істері жөніндегі арнайы мекемелердің көмегімен жүзеге асырады. Қайтыс болған адамның туыстары немесе оны жерлеуге ниет білдірген түлғалар болмаған жағдайда жерлеуді тиісті мекемелер мем-лекет есебінен жүзеге асырады.

Қазіргі кездегі заңдар әрбір адамға ол қайтыс болған жағдайда оның еркін және оның халқының салт-дәстүрі мен әдет-ғұрпын ескере оты-рып жерлеуді кепілдейді.

Қайтыс болған адамды жерлеуші тұлғалар өз қалауы бойынша жер-леуге берілетін жәрдемакыны алуға мүмкіндігі бар немесе ақысыз түрде жерлеуге катысты бірқатар қызметтерді пайдалана алады. Егер олар ақысыз көрсетілетін қызмет қажет деп шешсе, онда жерлеуге қатысты жәрдемақы берілмейді, ол мәйітті көмуге қатысты шығындарды жабу үшін аталынған қызметті жүзеге асыратын мекемелерге аударылады.

Жерлеуге қатысты қызмет түрлеріне мыналар кіреді: жерлеу үшін кажет қүжаттарды ресімдеу, жерлеу үшін кажет табытты немесе өзге де заттарды беру және жеткізу, кайтыс болған адамның денесін зиратка жерлеуге апару.

Егер жерлеуді арнайы мекемелер жүзеге асырса, онда кайтыс болған адамнын жакындарына жәрдемакы төленбейді, бұл жәрдемақы аталған мекемелердің шығындарын жабуға жіберіледі.

Егер жерлеу қайтыс болған адамның туыстарының немесе өзге азаматтардың есебінен жүргізілсе, онда оларға жерлеуге катысты бір жолғы жәрдемакы төленеді. Бұл жәрдемакының мөлшері жерлеуге катысты кенілденген кызмет түрлерінің құнына тең болуы тиіс. Жер-леуге катысты кепілденген қызмет түрлерінен асатын кызметтердің күнын төлеу кайтыс болған адамды жерлеуді өз мойнына алған тұлға-ның есебінен жүргізіледі. Жәрдемақыны төлеу адамның кайтыс болға-ны туралы куәліктің негізінде өтініш берген күні жүргізіледі.

Ішкі істер органдары жеке басын аныктай алмаған кайтыс болған адамдарды жерлеуді арнайы жерлеу мекемелері заңдарда аныкталған мерзімдерде осы үшін арнайы бөлінген коғамдык зираттар учаскелер-інде жерлеу жолымен жүзеге асырады.

Мүгедек-балаларды үйде тәрбиелеу үшін де арнайы жәрдемакы көзделген (Алматы калалык әкімшілігінің 2002 жылғы маусымдағы № 3/390 қаулысы). Бүл жәрдемакы мүгедек-бала 18 жасқа толғанға дейін токсан сайын жергілікті бюджет есебінен, отбасының өзге кан-дай-да бір жәрдемакы алатыны-алмайтьшына карамастан твленеді. Әрбір мүгедек-балаға төленетін жәрдемакының молшері - 6,5 айлык есептік көрсеткішті кұрайды. Жәрдемақы алу үшін калалык білім беру депар-таментініңпсихологиялык-медициналық-педагогикалыккомиссиясыкан өту кажет. Өтініш тұлғаның түрғыльгқты жеріңдегі еңбек және халыкты әлеуметтік корғау органына беріледі. Сонымен қатар, мынадай құжат-тарды ұсыну кажет:

- баланың туу туралы куәлігінің көшірмесі;

- МӘСК-да куәландыру актісінің көшірмесі;

- мүгедек-баланы үйде тәрбиелеу және оқытудың кажеттігі туралы білім беру департаментінің ПМПК берген аныктама;

- отбасының кұрамы туралы аныктама.

Лекция 14.

Тақырыбы:ӘЛЕУМЕТТІК ҚАМСЫЗДАНДЫРУДАҒЫ ӨТЕМАҚЫЛАР МЕН ЖӘРДЕМАҚЫЛАР. Әлеуметтік қамсыздандырудағы өтемақылар мен жәрдемақылардың ,жеңілдіктердің түсінігі.

1. Еңбекке жарамсыз азаматтарды күтетін және оларға берілетін тұлғаларға берілетін өтемақылар.

2. Жинақтаушы зейнетақы қорларынан зейнетақымен қамсыздандырудың

ерекшеліктері.

3. Міндетті зейнетақы жарналарын төлеу. Ерікті зейнетақы жарналарын төлеу

Әдебиеттер

1. Қазақстан Республикасының Конституциясы 1995 жылғы 30 тамызда қабылданған (2007 ж өзгертулер мен толықтырулар енгізілген),

2. Жұмағұлов Ғ.Б. «Әлеуметтік қамсыздандыру құқығы» оқу құралы, А,2006

3. «Мемлекеттік қызмет тіралы» ҚР заңы А., 1999ж 23 шілде

4. Қазақстан Республикасы азаматтарын зейнетақымен қамсыздандыру және әлеуметтік қорғау» туралы заңы 1997 ж20 маусым

5. Қазақстан Республикасының Еңбек туралы заңын 1999 ж 10 желтоқсан

6. «Мемлекеттік атаулы әлеуметтік көмек туралы» 2001 17 шілде

Әлеуметтік жәрдемакыларды өтемакылык төлемдерден ажырата білген жөн, себебі өтемакьшар оған тәуелсіз жағдайлар бойынша олеу-меттік колдау мен көмекті қажет ететін тұлғалардың тар шеңберіне ар-налған.

Өтемакылар - бұл азаматтарға олардың жалакысы немесе өмір сүрудің өзге де көзінің бар-жоктығына карамастан, заңдарда көзделген жағдайларда қосымша материалдык комек көрсету үшін тағайын-далатын акшалай төлемдер. Өтемакыларды әлеуметтік жәрдемакы-ларға косымша ретінде карастырған жөн.

Өтемакыларға мыналар жатады:

- еңбекке жарамсыз азаматтарды күтуді жүзеге асыратын түлғаларға берілетін өтемакылар;

- отбасылык типтегі балалар үйіндегі балаларға берілетін өтемакы-лар;

- бастауыш және орта арнайы окытумен айналысатын мемлекеттік мекемелерде окитындардың тамактануына берілетін өтемакылар.

Енбекке жарамсыз азаматтарды күтетін тұлғаларға берілетін өтемакылар

Өмірде еңбекке жарамды азаматтардың емдеу мекемесінің коры-тындысы бойынша тұракты түрде бөтеннің көмегін қажет ететін I топ мүгедегін немесе карт адамды немесе 80 жастан аскан карт адамды, сонымен катар 18 жаска толмаған мүгедек-баланы күтуіне байланысты жұмыс істемейтін кездері болады. Мұндай азаматтарға төлеу тәртібі заңдарда аныкталған өтемакылык төлемдер төленеді. Аталған өтемакылар еңбекке жарамсыз азаматгар санаттарының зей-нетакыларына косу аркылы жүргізіледі, бүлар еңбекке жарамсыз аза-маттарды іс жүзінде күтуші, жұмыс істемейтін еңбекке кабілетті тұлғаға олардың туыстык катынастарына және бірге түру-тұрмауына карамас-тан төленеді.

Өтемакылардың бүл түрін тағайындау үшін келесі кұжаттарды ұсы-ну кажет:

1. еңбекке жарамсыз түлғаны күтуші азаматтың жеке куәлігі;

2. еңбекке жарамсыз түлғаны күтуші азаматтың күтуді бастаған күнін көрсеткен өтініші;

3. еңбекке жарамсыз тұлғаны күтуші азаматтың еңбек кітапшасы;

4. еңбекке жарамсыз тұлғаны күтуші азаматтың түрғылықты жерін-дегі халықты әлеуметтік қорғау жөніндегі органның аталған тұлғаның зейнетакы алмайтыны жөніндегі аныктамасы;

5. аталған тұлғаның атаулы әлеуметтік көмек алмайтыны туралы анык-тама;

6. еңбекке жарамсыз азаматтың еңбек кітапшасы;

7. МӘСК-ның мүгедектіктің І-тобын белгілеу туралы аныктамасы, 18 жаска дейінгі баланы мүгедек деп тану туралы медициналык корытындысы, емдеу мекемесінің еңбекке жарамсыз тұлғаның бөтен адам-ның көмегіне тұрақты түрде мұқтаж екендігі туралы қорытындысы;

8. еңбекке жарамсыз тұлғаның өзін күтуші тұлғаның күтетіндігін растайтын өтініші.

Бұл қүжаттар еңбекке жарамсыз азаматка зейнетакы төлейтін органға беріледі.

Ай сайынғы акшалай өтемакыны тағайьшдаудан бас тарткан жағдай-да. мұндай шешімді кабылдаған орган бас тартудың себептерін және шешімге шағымдану тәртібін көрсете отырып, өтініш берушіні жазба-ша хабарландырды.

Ай сайынғы акшалай өтемақыны тағайындау туралы мәселе шешіл-ген соң өтініш берушіге еңбек кітапшасы мен жеке куәлігі кайтарыла-ды, олардьщ көшірмелері іске косылады.

Ай сайынғы акшалай өтемакыларды төлеу келесі жағдайларда ток-татылады:

- еңбекке жарамсыз азамат не оны күтуші тұлға кайтыс болған жағ-дайда;

- еңбекке жарамсыз түлғаны күтуші тұлғаға зейнетакының (оның түріне карамастан) немесе жәрдемакының кандай да бір түрінің тағайын-далуы;

- не еңбекке жарамсыз тұлғаның, не оны күтуші тұлғаның жұмысқа

түруы;

- еңбекке жарамсыз адамды күтудің токтатылуы, бұл еңбекке жа-рамсыз азаматтың немесе оның заңды өкілінің тиісті өтінішімен раста-луы кажет;

- мугедектіктің I тобы белгіленген мерзімнің өтуі;

- мүгедек-баланың 18 жаска толуы, егер бұл балаға осы жаска тол-ғанда I топ мүгедектіғі белгіленбесе;

- еңбекке жарамсыз азаматтың толығы\іен мемлекеттік камсыздан-дырылуға ауысуы;

- мүгедек-баланы 18 жаска дейін күтуші ата-анасының ата-аналык қүкыктардан айырылуы;

- еңбекке жарамсыз азаматтың тұрғылыкты жерін ауыстыруы, бұл оған зейнетакы төлейтін органның ауысуына әкеп соғады.

Еңбекке жарамсыз азамат түрғылыкты жерін ауыстырған жағдайда оның жаңа тұрғылыкты жерінде зейнетакы төлейтін тиісті орган еңбек-ке жарамсыз азаматты күтуші түлғаның не оның өзінің өтініші бойын-ша ай сайынғы акшалай өтемакыны төлеуді оны төлеу токтатылған ай-дан кейінгі аңдың бірінші күнінен бастап жалғастырады. Бүл ретге аталған орган қажет болған жағдайда еңбекке жарамсыз түлғаны күтуші аза-маттан немесе оньщ өзінен жекелеген немесе барлык кұжаттарды кай-тадан беруді талап ете алады.

Уакытында алынбаған ай сайынғы өтемақының сомасы бүкіл өткен уакыт үшін, бірак оны алуға өтініш берген күнге дейінгі үш жылдан аспайтын уакытка төленеді. Ай сайынғы акшалай өтемакы оны тағай-ындайтын не төлейтін органныц кінәсі бойынша уактылы төленбесе, онда ол бүкіл өткен уакыт үшін кандай да бір мерзімдік шектеусіз төленеді.

Бастауыш кәсіптік және орта кәсіптік білім беру жөніндегі мемлекеттік мекемелерінде окитын тұлғаларға төленетін өтемакы-лык төлемдер. Бүіп төлемдер бастауыш кәсіптік және орта кәсіптік білім беру жөніндегі мемлекеттік мекемелерінде тамактану құнының кымбаттауын ішінара өтеуге бағытталған ақшалай сомаларды білдіреді.

Қазакстан Республикасының «Білім туралы» заңында жоғары оқу орындарында және орта кәсіптік оку мекемелерінде күндізгі бөлімде окитын студенттерге оку жылы барысында темір жол көлігімен және калалык жолаушылар көлігімен (таксиден баскасы) жеңілдікпен жүру кұқығы берілетіні көзделген.

Әлеуметтік камсыздандыру кұқығындағы жеңілдіктердің түсінігі және олардың түрлері

Жеңілдіктер - бұл азаматтардың жекелеген санаттары немесе отба-сыларына, қандай да бір қолайсыз салдар мен жағдайлардың нәтижес-інде ерекше әлеуметтік қорғауды кажет еткен жағдайда қоғам тарапы-нан көрсетілетін артыкшылыктар немесе көмек беру болып табылады.

Жеңілдіктер туралы сөз қозғай отырып, ескеріп өтетін бір жайт, олар-дың келесі түрлерін ажырата білген жөн: әлеуметгік негіздер және се-бептер бойьшша берілетін әлеуметтік жеңілдіктер (әлеуметтік жағдай-дың нашарлығы, кәрілік, науқастану, көп балалык, мүгедектік және т.б.) және өзге де жағдайлардың негізінде (қызметтүрі, қызметтік жағ-дай - судьялар, депутаттар, әскери қызметшілер және т.б.) берілетін жеңілдіктер.

Әлеуметтік жеңілдіктер екі негіз бойынша беріледі:

1) әлеуметтік жағдайдың нашарлығы (бұларға ардагерлер, зейнет-керлер, мүгедектер, көп балалы отбасылар және т.б. жатады);

2) Отан алдындағы ерен еңбегі үшін (Кеңес Одағының Батырлары, Социалистік Еңбек Ері, Халық Қаһарманы, Ұлы Отан соғысының мүге-дектері және қатысушылары және т.б.)- Кейде аталған екі негіз де бір тұлғаға тиесілі болуы мүмкін.

Жеңілдіктерді нысаны бойынша материалдық және материалдық емес деп бөлуге болады. Материаддық сипаттағы жеңілдіктердің мәні мына-да: жеңілдікті алушы қандай да бір тауар не қызмет үшін жалпы төлемді төлеуден босатылады немесе оларды арнайы, жеңілдетілген баға бойынша төлейді. Материалдық емес сипаттағы жеңіддіктер кезектілікті қажет ететін жерлерде кезексіз немесе алғашқы кезектілік қүқығын пайдаланудан немесе қандай да бір қүқықты пайдаланудағы артықшы-лықгы мүмкіндіктен көрініс табады.

Жеңілдіктерді мазмүны бойынша келесі түрлерге бөлуге болады:

- қоғамдық, көлікте, темір жол, су және ауа көлігінде жүруге қатысты жеңшдіктер;

- тұрғын үйге, коммуналдық төлемдерді және жанармайды төлеуге катысты жеңілдіктер;

- тұрғын үймен қамсыздандыруға қатысты жеңілдіктер;

- тұрғын үй құрылысын жүргізуге қатысты несиені жеңілдетілген жағдайларда алу кұқығы;

- телефонды орнатуға және оны пайдалануға қатысты жеңілдіктер;

- санаторийлык-курорттык емделуге жоддама алуға қатысты жеңіл-

діктер;

- медициналық және әлеуметтік көмекті, дәрі-дәрмектерді алуға катысты жеңілдіктер;

- көлік қүралдарымен камсыздандыру, сонымен катар оларды күту және қызмет көрсету;

- әртүрлі кооперативтерге (тұрғын үй, саяжай, бау-бақша және т.б. кооперативтері) енудегі артыкшылықгы құқық;

- өзге де жеңілдіктер.

Лекция 15.

Тақырыбы: Жинақтаушы зейнетақы қорларын зейнетақымен қамсыздандыру

1. Жинақтаушы зейнетақы қорларынан зейнетақымен қамсыздандырудың

ерекшеліктері.

2.Міндетті зейнетақы жарналарын төлеу. Ерікті зейнетақы жарналарын төлеу.

3.Міндетті зейнетақы жарналары есебінен төленетін зейнетақы төлемдері.

4.Ерікті зейнетақы жарналары есебінен төленетін зейнетақы төлемдері.

Әдебиеттер

1.Қазақстан Республикасының Конституциясы 1995 жылғы 30 тамызда қабылданған (2007 ж өзгертулер мен толықтырулар енгізілген),

2.Жұмағұлов Ғ.Б. «Әлеуметтік қамсыздандыру құқығы» оқу құралы, А,2006

3. «Мемлекеттік қызмет тіралы» ҚР заңы А., 1999ж 23 шілде

4.Қазақстан Республикасы азаматтарын зейнетақымен қамсыздандыру және әлеуметтік қорғау» туралы заңы 1997 ж20 маусым

5.Қазақстан Республикасының Еңбек туралы заңын 1999 ж 10 желтоқсан

6.«Мемлекеттік атаулы әлеуметтік көмек туралы» 2001 17 шілде

Жинақгаушы зейнетақы қорлары Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген тәртіппен бухгалтерлік есеп жүргізіп, жеке қаражаты және зейнетақы активтері бойынша бөлек қаржылық есеп береді. Салымшылардың (алушылардың) жеке шоттарындағы міндетті зейнетақы жарналары, ерікті зейнетақы жарналары және ерікті кәсіптік зейнетақы жарналары есебінен жинақталған зейнетақы қаражатының есебі уәкілетті орган белгілейтін тәртіппен бөлек жүргізіледі. Зейнетақы жарналары есебінің дұрыс жүргізілуіне және инвестициялық кірістің салымшылардың (алушылардың) жеке зейнетақы шотына есептелуіне уәкілетті орган бақылау жасайды.

Жинақтаушы зейнетакы қорлары бухгалтерлік есепте және есеп беруді жасау кезінде пайдаланылатын құжаттардың есепке алынуы мен сақталуын камтамасыз етуге міндетті. Сақталуға жататын негізгі сырқаттардың тізбесі мен олардың сақталу мерзімін уәкілетті орган белгілейді.

Жинақтаушы зейнетақы қорларының аудитін уәкілетті органның лицензиясы болған жағдайда аудиторлық ұйым жүргізеді.

Жыл қорытындысы бойынша аудиторлық есеп жинақтаушы зейнетақы қорының жылдық қаржылық есептілігінің ажырамас бөлігі болып табылады. Жинақтаушы зейнетакы қорының каржылық жағдайы туралы аудиторлық ұйымның аудиторлық есебі коммерциялық партия болып табылмайды.

Жинақтаушы зейнетақы қорының аудитін жүзеге асыруға қойылатын талаптар уәкілетті органның нормативтік құқықтық актілерімен белгіленеді.

Жинақталған зейнетақы қаражаттарының құпиясы салымшылар (алушылар) туралы,салымшылардың (алушылардың) жеке зейнетақы шоттарындағы қалдықтар және ақша қозғалысы туралы мәліметтерді қамтиды.

Жинақтаушы зейнетақы қорларының жинақталған зейнетақы қаражатының қүпиялылығына кепілдік береді.

Өзінің қызмет міндеттерін жүзеге асыру үшін жинақталған зейнетақы каражатының құпиясы болып саналатын мәліметтерге қол жеткізуге мүмкіндік алған жинақтаушы зейнетақы қорларының лауазымды адамдары, қызметкерлері және өзге де адамдар жинақталған зейнетақы каражатынын құпиясы болып саналатын мәліметтерді жариялауға құқылы емес және оларды жариялағаны үшін, осы баптың 3-5-тармақтарында көзделген жағдайларды қоспағанда, Қазақстан Республикасының зандарына сәйкес жауап береді.

Жинақталған зейнетақы қаражатының қүпиясы зейнетақылық жарна төлеуші салымшыға, алушыға, алушының Қазақстан Республикасы заңдарының талаптарына сәйкес ресімделген жазбаша келісім! негізіндекез келген үшінші адамға ашылуы мүмкін.

Жеке зейнетақы шоттарындағы ақшаның қалдықтары мен өзгерісі туралы анықтамалар:

1. анықтау және алдын ала тергеу органдарына — олар жүргізіп отырған қылмыстық істер бойынша;

2. соттарға сот ұйғарымының негізінде олар жүргізіп отырған істер бойынша;

салық органдарына — тексеріліп отырған тұлғаға салық салуға байланысты мәселелер бойынша уәкілетті органға—алу шының өтінішіне байланысты туындаған мәселелер бойынша, не олардың жинақтаушы зейнетақы қорына тексеру жүргізуіне байланысты;

прокурорға—оның қарауындағы материал бойынша өз құзыреті шегінде тексеру жүргізу туралы қаулы негізінде;

салымшының (алушьшың) өкілдеріне — нотариатпен куәландырылған сенімхат негізінде; жинақтаушы зейнетақы қорының жыл сайынғы міндетті аудитін жүргізетін аудиторлық ұйымдарға берілуі мүмкін.

Алушының жеке зейнетақы шотының болуы туралы, олардағы ақшаның қалдқтары мен өзгерістері туралы анықтамалар алушы қайтыс болған жағдайда өсиетте аталған адамдарға, мұрагерлік істер бойынша іс жүргізуші сотгарға, нотариаттық кеңселерге және шетелдік консулдық мекемелерге беріледі.

Жинақтаушы зейнетақы қорының зейнетақы активтерін инвестициялық басқаруды зейнетақы активтерін инвестициялық басқаруды жузеге асырушы ұйым не қызметтің осындай түрімен айналысу құқығына тиісті лицензиясы болған кезде жинақтаушы зейнетақы қоры дербес, уәкілетті орган белгілеген тәртіппен жүзеге асырады.

Жинақтаушы зейнетақы қорларының зейнетақы активтерін инвестициялық басқаруды жүзеге асьгратын ұйым занды тұлға, бағалы қағаздар рыногьшың кәсіпқой қатысушысы болып табылады және Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген тәртіппен акционерлік қоғам нысанында қамтиды.

Қазақстан Республикасының резвденттері мен резидент емес жеке және заңды тұлғалары осы Занда және уәкілетті органның өзге де нормативтік-құқықтық актілерінде белгіленген талаптарды ескере отырып, зейнетақы активтерін инвестициялық басқаруды жузеге асыратын ұйымның құрылтайшылары немесе акционерлері бола алады.

Р ейтинг агенттіктерінің бірінің белгілі бір рейтінгін иеленген занды тұлға қаржы ұйымы ғана Қазақстан Республикасының резидеті болып табылмайтын зейиетақы активтерін инвестициялық басқаруды жүзеге асыратын ұйым қызметін жузеге асырушы ұйымдарда үш жылдан кем емес басшылық жұмыс та болған тәжірибесін куәландыратын құжаттарды табыс етуге міндетті.

Дауыс беретін акцияларының жиырма бес процентінен астамы жиынтық түрінде: Қазақстан Республикасының резиденті емес тұлғаның; акцияларының (қатысушылары салымдарының) елу процент астамы Қазақстан Республикасының президенттері емес тұлғалардын меншігінде немесе басқаруында жүрген Қазақстан Республикасының резиденті-заңды тұлғаның; Қазақстан Республикасының резиденттері емес тұлғалардын бағалы қағаздарын нақты үхтаушы больш табылатын Қазақстан Республикасы резиденттерінің меншігіндегі немесе басқаруындағы зейнетақы активтерін инвестициялық басқаруды жүзеге асырушы ұйым, Қазақстан Республикасының резиденті емес тұлға қатысатын зейнетақы акгивтерін инвестициялық басқаруды жүзеге асыратын ұйым болып табылады.

Жинақтаушы зейнетақы қорының зейнетақы активтерін инвестициялық басқаруды жүзеге асыратын ұйымның атауында «зейнетақы активтерін инвестициялық басқаруды жүзеге асыратын үйым» деген сөздері болуға тиіс.

Зейнетақы активтерін инвестициялық басқаруды жүзеге асыратын ұйьмның жарғылық капиталының ең төменгі мөлшерін, оны қүру тәртібімен құрамын уәкілетті орган белгілейді.

Зейнетақы активтерін инвестициялық басқаруды жүзеге асыратын ұйымның мүлкі жинақтаушы зейнетақы қорларының зейнетақы активтерін оқшауланған болады.

Атқарушы органның бірінші басшысы мен оның орынбасарлары, бас бухгалтер мен оның орынбасарлары, филиалдың (өкілдіктің) басшысы мен бас бухгалтері зейнетақы активтерін инвестициялық басқаруды жүзеге асыратын ұйымның басшы қызметкерлері болып танылады,

Зейнетақы активтерін инвесгициялық басқаруды жүзеге асыратын ұйымға:жоғары білімі жоқ; өтелмеген немесе заңмен белгіленген тәртіппен алынбаған соттылығы бар; бұрын осы адам басшылыққа өткен кезде банкрот деп танылған немесе консервацияға, санацияға, мәжбүрлеп таратуға тапсыраған заңды тұлғаның басшы қызметкері немесе лауазымды адамы болған;

уәкілетті орган белгілеген тәртіппен келісуден өтпеген адам басшы қызметкер бола алмайды.

Зейнетақы активтерін инвестициялық басқаруды жүзеге асыратын ұйымның басшы қызметкерінің кандидатурасы уәкілетті органмен оның нормативтік құқықтық актілерінде белгіленген тәртіп бойынша міндетті түрде келісілуге тиіс.өзінің жеке мүддесі үшін алған мүліктерді сауда-саттыққа салуды және жалға беруді қоспағанда, өзге кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыруға тыйым салынады.

Зейнетақы активтерін инвестициялық басқаруды жүзеге асыратын ұйымның өз капиталын қалыптастыру тәртібін уәкілетті орган белгілейді, Зейнетақы активтерін инвестициялық басқаруды жүзеге асыратын ұйымның төлем қабілеттілігі мен қаржылық тұрақтылығы кепілдігін қамтамасыз ету үшін сақталуы міндетті пруденциалдық нормативтер белгіленеді.

Пруденциалдық нормативтердің тізбесін, олардың нормативтік мәндері мен есеп қисап әдістемесін, сондай-ак тиісті есептілік нысандары мен оны табыс ету мерзімдерін уәкілетті орган белгілейді.

Жинақтаушы зейнетақы қорларының зейнетақы активтерін инвестициялық басқару жөніндегі қызметті Қазақстан Республикасынын зандарында белгіленген тәртіппен уәкілетті орган лицензиялайды.

Зейнетақы активтерін инвестициялық басқаруды жүзеге асыратын-ұйым тиісті лицензиялары болған жағдайда бағалы қағаздар портфел басқару жөніндегі қызметті және уәкілетті органның норматив: құқықтық актілерімен белгіленген тәртіппен бағалы қағаздар рыногыда қызметтің өзге де түрлерін жүзеге асыруға құқылы.

Жинақтаушы зейнетақы қоры зейнетақы активтерін инвестициялық басқаруды жүзеге асыратын ұйыммен жасалған шартты бұзу белгіленген күннен жиырма күн бұрын оған хабарлай отырып жүзеге асырады.