Ежелгі Үнді философиясы

Философиялыќ ой біздіњ дєуіріміздіњ алѓашќы І-ші мыњжылдыќтыњ ортасында Ежелгі єлемніњ негізгі ‰ш орталыѓындаѓы - ‡ндіде, Ќытайда ертедегі Грецияда шамамен бір мезгілде туды.

Ежелгі шығыс елдеріндегі, ең алдымен, Үнді мен Қытай философиясыныњ дамуы мен қалыптасу тарихы, «оларда философия толық дамымаған» - деген еуропашылдық көзқарастарды жоққа шығарады. Қазіргі уақыттары Шығыс және Батыс философиялық ойларының бір-біріне деген ықпалдары адамзат өркениетінің жаңа үлгісіндегі тұжырымдарды тудыруда.

‡нді жєне Ќытай философиясы µзіндік автохтоннылыѓымен яѓни µз мєдениетініњ негізінде ќалыптасуымен, µзіндік дєст‰рлілігімен, философияныњ ќоѓамда айрыќша дєрежеленуімен, философияны µмір салтымен ќабаттас ќарастыруымен ерекшеленеді.

‡нді философиясын ерекшелендіретін негізгі ќасиеттер жиынтыѓы мыналардан т±рады: 1) автохтонность; 2) дєст‰рлілік; 3) діншілдік; 4) спиритуалдылы баѓыттылыќ, µзін-µзі іштей терењдетуге жєне руханилыќтыњ шыњына ±мтылушылыќ; 5) рационализм (онтологияныњ, антропологияныњ жєне гносеологияныњ к‰рделі категориялыќ ж‰йелерін ќ±руда кµрінетін) жєне мистиканы ќосу; 6) ењ жоѓарѓы маќсаттарды аныќтаѓанда жєне єлем бейнелерініњ кµптігін мойындауда кµпшілік мектептердіњ бірлігі; 7) єлемді мойындауды -(болмыстыњ єрт‰рлі ќабаттарыныњ ќ±ндылыќтарыныњ салыстырмалыѓын мойындаудан кµрінеді) жєне єлемді жоќќа шыѓаруды ‰йлестіру (наѓыз барлыќ бардыњ кµптігінен босануѓа ±мтылуы, жалѓызданнырып жєне белгісіз абсолютті батсапќы игілікпен ќосу); 8) транстыќ жаѓдайѓа кµшуді барлыќ мектептердіњ ќабыл алуы; 9) философияѓа µмір с‰ру салты ретінде ќарау; 10) ќоѓамда философияны жоѓары дєрежеге ќоюы жєне мєдениетте философиялыќ ойлардыњ ыќпалдылыѓы.

Үнді философиясының тарихы мынадай кезеңдерге бөлінеді:

1. Ведалық (сµзбе-сµз – білім) кезең (б.д.д. ХV-VII ғ.ғ.) арийлық өркениет пен мәдениеттің біртіндеп таралу мезгіліне сай келеді. Ведалық әдебиеттің төрт сатысы айқындалды: самхиттер (ќасиетті жазбалар немесе діни гимндер), немесе ведалардың тікелей өздері (Ригведа, Самаведа, Яджурведа және Атхарваведа).

2. Эпикалық кезең (б.д.д. VІ f. б.д II ғ). Рамаян және Махабхарат ұлы поэмалардың түпкілікті қалыптасқан мезгілі.

3. Сутр кезеңі (б.д III ғ. бастап) әртүрлі мектептер жинақтаған философиялық нәтижелерін қорытындылап, оларды бір жүйеге келтіру мезгілі болды.

Yндiдегi ең алғашқы мәтiн «Веда» (кiрiспе, бiлiм) деп аталады. Солардың iшiнде дiни ән ұран болып аталатын «Ригведаның» дүниеге көзқарастарының ең басты принципi, табиғат пен әлеуметтiк өмiрдiң кейбiр құбылыстарын құдай деп тұту болды.

Мыс.: Индра - найзағай құдайы, құдiреттi сардар; Варуна - әлемдiк тәртiптiлiк пен әдiлеттiлiктiң құдайы; Агни - от пен әyлиeттiң құдайы; Сома - қасиеттi сусынның құдайы.

Ежелгі ‡нді философиясы екі мектептердіњ (даршан) тобына айырылады. Біріншісі, ортодоксальдыќ - алты даршаннан т±рады: санкхья, йога, нъяя, вайшешика, пурва - миманса, веданта. Екінші топ - ‰ш: буддизм , джайнизм , локаята (кейде ‰шінші ортодоксальды емес даршанѓа адживиканы жатќызады) мектептен т±рады.

Бірінші топтаѓы даршандар кейде ќосарласќан к‰йінде аталады, µйткені санкхья - йогаѓа, ньяяѓа, вайшешикке; пурва - миманса ведантќа жаќын келеді. Енді осыларды ќысќаша сипаттаймыз.