51.Рыжскi мірны дагавор 1921 г. Прававое становішча насельніцтва Заходней Беларусі. Нацыянальна-вызваленчая барацьба беларускага народа ў Заходняй Беларусі (1921–1939 гг.).

Новое наступление польских войск, оккупация значительной части территории Белоруссии 16 августа 1920 вынудили возоб новить переговоры о мире.

Подписание предварительных условий мира между РСФСР и Украиной, с одной стороны, и Польшей, с другой, состоялось 12 октября 1920 в Риге: 18 марта 1920. подписан Рижский мирный договор. К РСФСР отошли Витебская, Гомельская гу ¬ бернии, а также западные районы Смоленщины, к Польше - значительная часть территории Белоруссии общей площадью 108 тыс. кв. км. и населением более 4 млн. человек. В составе БССР Остались шесть уездов Минской губернии с населением 1,6 млн. чело ¬ век. Таким образом, в результате рижского мирного договора Белоруссия потеряла большую часть своей территории.

.СТАНОВИШЧА ЗАХ. БЕЛ В состав Р.П. 1921-1925

3 первых дней захвата края польские власти начали закрывая белорусские школы, которых в 1918 - 1919. силами общественности было открыто около 350. В 1938/39 учебном году в Западной Беларуси не стало ни одной белорусской школы, а польских школ было недостаточно, чтобы обеспечить обучение всех детей.

Польша считалась буржуазно-демократической Республикой. Однако объявленные мартовской Конституцией 1921. свободы слова, печати, собраний, организаций поста ¬ она нарушались, особенно на «кресло». Здесь господствовали самовол и издевательства над населением со стороны полиции, чиновников. Особенно укреплялись репрессии в периоды подъема национально-освободительного движения. В начале 30-х гг. в тюрьмах Польши находилось более 10 тыс. политзаключенных. Новая волна массовых арестов охватила страну после того, как в 1934 г. на Полесье, в Березе-Картузскай, был создан концентрационный лагерь для политических заключенных.

Политическое безвластие, социальный и национальный пригнёт населения Западной Беларуси вызвали борьбу за свои права, за освобождение из-под польской оккупации. Барцов не могло запугать даже то, что на территории Западной Беларуси до 1932 применялась Криминальное вложение Российской империи 1903, а В 1932 г. был узнать ¬ приведён в действие Уголовный кодекс Польши, согласно которому лица, признанные виновными в освободительной борьбе, сурово карались вплоть до смертного приговора.

Освободительная борьба в большинстве случаев была вызвана стремлением к воссоединения с БССР. Партийно-госу-жаунае руководство СССР пауафицыйна поддерживала раз-виццё идеи такого воссоединения и способствовало укреплению веры в его осуществление.

23 августе 1939., В условиях обостренного международной обстановки, правительство СССР подписало с гитлераускай Германией договор о ненападении. Пакт был дапоунены какрэтными протоколам, по которым территория Польши и ряда других стран разделялась на сферы влияния СССР и Германии. Уста-науливалася, что граница этих сфер должна проходить по линии рек НАРЭ, Буг, Висла, Сан. Западная Беларусь и За-ходняя Украина признавались сферой интересов СССР.

Засцярогшы себя на востоке, гитлерауская Германия 1 ве-Рясна 1939 начала давно спланированную войну против Польши. 17 сентября Красная Армия перешла границу, что отделяли Западную Беларусь от БССР. На всей западной территории начали создаваться временные органы народной Улла-да - комитеты сел, крестьянские волостные комитеты, съезды и совещания крестьянских камитэтау валасцей и паветау, управление городов и паветау, управление областей. Во Все властные структуры вошли прадстауники Красной Армии.

22 октября на основе советской избирательной системы на территории Западной Беларуси были проведены выборы в Народный (Национальный) собрание. Участвовать в них имели право все жители, достигшие 18 лет. Было создано 929 избирательных округов и выбрано 927 депутатов.

Народный (Национальный) собрание начал свою работу 28 октября 1939 г. в Белостоке. На повестке дня стояли следующие вопросы: 1) о государственной власти; 2) об ува-хожанни Западной Беларуси в состав БССР; 3) о кон-фискацыи помещичьих земель; 4) о национализации бан-кау и крупной промышленности.

В соответствии с рассмотрены вопросами были адоб-раны четыре декларации, абвясциушыя установление со ¬ вецкай власти на территории Западной Беларуси.

Декларации Народного (Национального) собрания стали про-вавой основой для принятия 2 ноября 1939 г. Верховным Советом СССР Постановления «О включении Западной Бела ¬ руси в состав Союза ССР с объединением ее с Белорусским ССР». 14 ноября Верховный Совет БССР постановил принять За ¬ ходнюю Беларусь в состав БССР и «Воссоединить тем самым бе-ларуски народ в единой белорусскому государству».

4 декабря 1939. Президиум Верховного Совета СССР издал указ о создании на территории Западной Беларуси пяти областей - Барановичской, Белостокской, Брестской, Виленской и Пинской. В января 1940 г. указом Президиума Верховного Совета БССР 32 уезды были реорганизован в 101 район. 3 целью создания советских органов власти и

управления Указом Президиума Верховного Совета БССР 7 декабря 1939 г. на территории Западной Беларуси были за-'цвержаны областные исполнительные комитеты, хотя в отпал ¬ веднасци с Конституцией 1937 предварительно необ-на провести выборы в местные Советы. Облисполкомы в свою очередь формировали рай-и сельисполкома. Выборы в местные Советы на территории Западной Беларуси состоялись 15 декабря 1940

Таким образом, в октября 1939 г. состоялся процесс тер-рытарыяльнай консолидации белорусского нации в ее этно-графических пределах. Однако вскоре Вильнюсский край в связи с пактом Молотова - Риббентропа был передан Литве.

Надо отметить, что станауленне советской системы управления сопровождалась нарушениями законности - вы-сылкай в глубь страны бывших государственных служащих (даже лесникоу), гандляроу, рамесникау. Депортация мотивировал-лась необходимостью очистить край от буржуазных элементе-тау и «врагов народа». Местным кадрам, в том числе и бывшим членом КПЗБ и КСМЗХ, выказвауся «политическое недоверие», а на руководящие должности назначалися, как правило, работники, которые приезжали из восточных областей республики (более 14 тыс. человек). Незнание многими из них местной специфики приводило к грубых ошибок в работе и вызвала недовольство населения.

16 ноября 1939 г. между советским правительством и правительством гер ¬ Мане было заключено соглашение о переселении лиц бело ¬ русской национальности с польских территорий, оккупированных третьего рейха, на белорусские земли, которые отошли к СССР. Многих перасяленцау постигла трагическая лес: они стали ахвярами органов НКВД.

Однако, несмотря на все издержки, нужно отметить, что воссоединение Западной и Восточной Беларуси было актом исторической справедливости. Оно положило конец раздела Беларуси, восстановила ее территориальную целостность, узъяднала белорусский народ в единую семью.

Ужо да пачатку 1930-х гг. колькасць палітзняволеных на беларускіх землях перавысіла 10 тыс. чалавек. Калі пад час выбараў у сейм 1922 года было абрана 11 дэпутатаў-беларусаў і 3 беларуса-сенатара, то ў 1928 годзе – 10 і 2 суадносна, а па выніках выбараў 1935 і 1938 гадоў у заканадаўчым органе не было ніводнага этнічнага беларуса. Органы мясцовага самакіравання былі падпарадкаваны прадстаўнікам прэзідэнта на месцах.

Палітычная палітра ў Заходняй Беларусі была вельмі разнастайная. Тры групоўкі палітычных партый змагаліся за беларускага выбаршчыка і за ўплыў сярод насельніцтва Заходняй Беларусі. Польскія буржуазныя партыі – нацыянальныя дэмакраты (эндэкі) і хрысціянскія дэмакраты (хадэкі) атрымлівалі падтрымку ад польскіх уладаў на месцах і каталіцкай царквы. У 1921–1923 гадах значны ўплыў на беларускае насельніцтва мела партыя беларускіх эсэраў (ПБСР, частка былой БСГ), якой кіравалі Ф. Грыб, І. Мамонька, А. Цвікевіч, В. Ластоўскі. Праграма партыі прадугледжвала канфіскацыю памешчыцкіх зямель на карысць сялян, нацыянальнае раўнапраўе, стварэнне беларускай дэмакратычнай дзяржавы, злучанай з Літвой. Асноўнымі лічыліся метады парламенцкай апазіцыйнай барацьбы, але пасля няўдалых выбараў у Сейм у чэрвені 1924 года партыя была самараспушчана. З левага крыла эсэраў вылучылася Беларуская рэвалюцыйная арганізацыя лікам каля 300 чалавек, пад началам І. Лагіновіча і А. Канчэўскага. Праграма – канфіскацыя памешчыцкіх зямель, дэмакратычныя правы, 8-мі гадзінны працоўны дзень, стварэнне рабоча-сялянскага ўрада, аб’яднанне беларускіх зямель у адну рабоча-сялянскую дзяржаву. На прыканцы 1923 года БРА ўступіла ў КПЗБ.

На згодніцкіх пазіцыях стаяла БСДП – сацыял-дэмакратычная партыя. Яна абапіралася на нешматлікую інтэлігенцыю і не мела ўплыву сярод сялянства і рабочых. Патрабаванні ўсеагульнага выбарнага права, увядзення падаткаў на памешчыкаў, развіцця беларускай культуры без перашкод не вырашала беларускага пытання, хоць і прадугледжвалася стварэнне беларускай дэмакратычнай рэспублікі. Партыя зачынілася ў 1924 годзе, бо не знайшла падтрымкі ў большасці насельніцтва Заходняй Беларусі. У кастрычніку 1923 года адбылася I канферэнцыя камуністычных арганізацый Заходняй Беларусі, на якой была створана Камуністычная партыя Заходняй Беларусі (КПЗБ). У 1924 годзе быў створаны Камуністычны саюз моладзі Заходняй Беларусі (КСМЗБ) на чале з В. Харужай. Камуністы хутка перахапілі з эсэраў ініцыятыву па кіраўніцтву масавым партызанскім рухам, які распачаўся на захопленай палякамі тэрыторыі Беларусі. Да 1925 года тут вялася сапраўдная вайна супраць акупантаў. Буйнымі партызанскімі фарміраваннямі кіравалі В. Корж, К. Арлоўскі, С. Ваўпшасаў і інш. Урад Польшчы накіраваў сюды карныя войскі на чале з генералам Рыдз-Сміглам, які меў неабмежаваныя паўнамоцтвы. Было аб’яўлена асаднае становішча. У выніку рэпрэсій і аб’ектыўнай немагчымасці супрацьстаяць пераўзыходзячым рэгулярным войскам КПЗБ заклікалі партызан спыніць узброенае супраціўленне як несваечасовае і перайсці да рэвалюцыйнай барацьбы.

Увогуле, сярэдзіна 20-х – пачатак 30-х гг характарызаваліся імкненнем да спалучэння легальных і рэвалюцыйных формаў барацьбы. У першай палове 30-х гг. значна зніжаецца колькасць выступленняў з нацыянальна-вызваленчымі лозунгамі. Прычына таму – эканамічны крызіс, які пацягнуў за сабой значнае пагаршэнне стану жыцця працоўных. У рабочым руху адзначаецца паступовы рост забастовачнай барацьбы з перавагай стачак эканамічнага характару. З 1931 г. пачынаецца рост сялянскіх выступленняў; адбываецца ўзброенае паўстанне сялян Кобрынскага павета (8.1933 г.) і найбуйнейшае паўстанне нарачанскіх рыбакоў, у якім удзельнічала каля 5 тыс. чал. (1935–1939 гг.).

Другая палова 30-х гг. стала цяжкім часам для рэвалюцыйна-вызваленчага руху ў Заходняй Беларусі. У Еўропе шырылася фашысцкая пагроза. У 1935 г. быў створаны адзіны антыфашысцкі фронт. Гэта садзейнічала рэвалюцыйнаму ўздыму 1936–1937 гг., які змяніўся спадам. Жорсткая рэпрэсіўная палітыка польскіх улад прыводзіла да шматлікіх арыштаў лідэраў палітычных арганізацый (арыштавана больш за 30 тысяч чалавек) і забароны іх дзейнасці. У 1938 г. Камінтэрнам была распушчана Камуністычная партыя Польшчы і яе адгалінаванне – КПЗБ.

Яшчэ адным паказчыкам прыгнечанага становішча насельніцтва Заходняй Беларусі стала нацыянальна-рэлігійная палітыка польскага ўрада, якая мела мэтай непрызнанне і далейшае знішчэнне, «апалячванне» беларускай нацыі. Зачыняліся навучальныя ўстановы з беларускай мовай навучання, мясцовыя настаўнікі замяняліся польскімі, скарачалася колькасць беларускіх бібліятэк, клубаў, хат-чытальняў, выдавецтваў, а значыцца і выданняў (з 23 беларускіх газет і часопісаў у 1927 г. праз пяць год засталося толькі 8). Беларускую мову забаранялася ўжываць у дзяржаўных установах. Няведанне польскай мовы прызнавалася непісьменнасцю і вяло да пазбаўлення выбарчых правоў. Зачыняліся ці пераўтвараліся ў каталіцкія праваслаўныя храмы.