2. Ө.Тұрманжановтың «Сіз», «біз» деген жылы сөз» өлеңін жатқа айтыңыз.

3. Берілген сөздегі кейінді ықпалды түсіндіріп, фонетикалық талдау жасаңыз:

Халқымыз

1. Отбасы бақытының негізгі кілті.

1. Сыйластық бұл не?

2. Сыйлыстық кiмдердiң арасында маңызды ?

3. Сыйлыстық кілті бұл не?

2.

«Сіз», «біз» деген жылы сөз – жылытады жүректі. Жақсылық билеп, жанды тез, Оятады игі тілекті. Біреуге біреу жақсылық, Тілесе әр кез жаны ашып, Осы бір шырын – тәттілік, Тұрмай ма жанға жарасып?! Баршаға керек жақсылық, Қызғанбай бөліп алыңыз! «Сіз», «Біз» деген жылы сөз – жақсылықтың мейірі. Бір – біріне болып көз, Кең болсын адам пейілі.

3. Халқымыз – жуан буынды сөз, 3 буын – 1- бітеу, 2- ашық, 3- бітеу.

Х - дуыссыз, қатаң дыбыс.

А – дауысты, жуан, ашық, езулік дыбыс.

Л – дауыссыз, үнді дыбыс.

Қ – дауыссыз, қатаң дыбыс.

Ы – дауысты, жуан, қысаң, езулік дыбыс.

М – дауыссыз, үнді дыбыс.

Ы – дауысты, жуан, қысаң, езулік дыбыс.

З – дауыссыз, ұяң дыбыс.

Сөзде 8 әріп, 8 дыбыс – 5 дауыссыз, 3 дауысты бар.

3 – билет

1. Оқыңыз. Мәтінге ат қойыңыз. Мәтін мазмұны бойынша үш сұрақ құрастырыңыз.

Сөз – бүкіл адамзат тарихындағы құдіретті күш. Қазақ халқы осы құдіретті ежелден-ақ білген. Сондықтан әрбір жаңа іс алдында жақсы сөздер айтып, тілегін білдірген. Қазақта батаны ер адам береді. Ақ бата – әр адам үшін асыл қазына. Бата- жаңа бастамалардың бойтұмары.

2. «Менің отбасым тату тұрады» тақырыбына әңгіме құрастырып айтыңыз.

3. Берілген тұрақты тіркестің мәнін ашып, фонетикалық талдау жасаңыз:

бетінен оты шығу

1. Бата.

1. Сөз бұл не?

2. Бата бұл не?

3. Ақ бата бұл не?

2. Отбасы – адам үшін ең жақын әлеуметтік орта. Отбасы белгілі дәстүрлердің, жағымды өнегелердің мұралар мен салт-дәстүрлердің сақтаушысы. Отбасы – әр адамның алтын ұясы. Менің отбасым үлкен емес. Онда 4 адам бар – анам, әкем, әпкем және мен. Біз отбасымыз өте тату. Біз демалыс күндерін бірге өткізіп, саяжайда бақша егуге, саяхатқа шығуға, машинамен қыдыруға құмар. Үйге қонақ шақырып, отбасымен бірге ұлттық тағамдар әзірлеміз. Сенбі күні кешке телидидар, радио арқылы жаңалықтармен танысамыз. Менің отбысым өте жақсы.

3. Смутиться, покраснеть.

Бетінен – жіңішке буыды сөз, 3 буын – 1,2 - ашық, 3- бітеу.

Б – дауыссыз, ұяң ыбыс.

Е – дауысты, жіңішке, ашық, езулік дыбыс.

Т – дауыссыз, қатаң дыбыс.

І - дауысты, жіңішке, қысаң, езулік дыбыс.

Н - дауыссыз, үнді дыбыс.

Е - дауысты, жіңішке, ашық, езулік дыбыс.

Н - дауыссыз, үнді дыбыс.

Сөзде 7 әріп, 7 дыбыс – 4 дауыссыз, 3 дауысты бар.

Оты – жуан буынды сөз, 2 буын – 1,2 – ашық.

О – дауысты, жуан, ашық, еріндік дыбыс.

Т - дауыссыз, қатаң дыбыс.

Ы - дауысты, жуан, қысаң, езулік дыбыс.

Сөзде 3 әріп, 3 дыбыс ө 1 дауыссыз, 2 дауысты бар.

Шығу – жуан буынды сөз, 2 буын – 1,2- ашық.

Ш – дауыссыз, қатаң дыбыс.

Ы - дауысты, жуан, қысаң, езулік дыбыс.

Ғ - дыуыссыз, ұяң дыбыс.

У – даусты, жуан, қысаң, еріндық дыбыс.

Сөзде 4 әріп, 4 дыбыс – 2 дауыссыз, 2 дауысты бар.

Дыбыс үндестігі үшке бөлінеді: 1) ілгерінді ықпал; 2) кейінді ықпал; 3) тоғыспалы ықпал.

 Ілгерінді ықпал – қатар тұрған екі дауыссыз дыбыстың алдыңғысының соңғысына ықпал етуі. Ілгерінді ықпал заңдылықтары:

 1. Сөздің соңғы дыбысы қатаң болса, жалғанатын қосымша да қатаңнан басталады. Мысалы, тасты, көппен, шашқа, т.б.

 2. Сөздің соңғы дыбысы ұяң болса, жалғанатын қосымша да ұяңнан басталады. Мысалы, жұлдызға, сөзбен, т.б.

 3. Сөздің соңғы дыбысы дауысты не үнді болса, жалғанатын қосымша не ұяңнан, не үндіден басталады. Мысалы, шағалалар, шағаланы; егінмен, егінді, т.б.

4. Сөздің соңғы дыбысы ш болып, қосымша с дыбысынан басталса, түбірдегі с дыбысы ш болып айтылады. Мысалы, көшсін – көшшін, ұшса – ұшша, т.б.

 5. Сөздің соңы дауысты, үнді, ұяң дыбыстарға бітсе, екінші сөздің басындағы қатаң к, қ дыбыстары ұяң г, ғ болып айтылады: Меңдіқыз – Меңдіғыз, қара қой – қара ғой, Байкөкше – Байгөкше, бозкөде – бозгөде, Тұрарқожа – Тұрарғожа, жай қалмау – жай ғалмау, Байқоңыр – Байғоңыр, т.б.

 6. Сөздің алғашқы сыңарындағы қатаң дауыссыздардың ықпалынан екінші сыңардағы ұяң дауыссыздар айтуда қатаң болып айтылады: Тұратбек – Тұратпек, Жолдасбай – Жолдаспай, Сәтбай – Сәтпай, т. б.

 

Кейінді ықпал – қатар тұрған екі дауыссыз дыбыстың соңғысының алдыңғысына ықпал етуі. Кейінді ықпал заңдылықтары:

1. Қатаң қ, к, п дыбыстарына біткен сөздерге дауысты дыбыстан басталған қосымша жалғанғанда, түбірдегі қатаң дауыссыз дыбыс ұяң дауыссыз дыбысқа айналады: Мысалы, тілек+і – тілегі, құлақ+ы – құлағы, соқ+у – соғу, доп+ы – добы, сеп+е+ді – себеді, т. б.

 2. Н дыбысына біткен сөзге б және п дыбысынан басталған қосымша жалғанғанда түбірдегі н дыбысы м болып айтылады. Мысалы, сенбе – сембе, он бес – ом бес, сәрсенбі – сәрсембі, Жанпейіс – Жампейіс, т. б.

 3. Түбірдің соңғы н дыбысы к, қ, ғ, г дыбыстарының алдынан келгенде айтуда ң болып өзгереді. Мысалы, Дүйсенғали – Дүйсеңғали, Сәрсенкүл – Сәрсеңкүл, түнгі – түңгі, сәнқой – сәңқой, т. б.

 4. Ш дыбысының алдынан келген с және з дыбыстары айтуда ш болып өзгеріп кетеді. Мысалы, құрылысшы – құрылышшы, сөзшең – сөшшең, таныс шығар – таныш шығар, Бозшағыл – Бошшағыл, Тасшайнар – Ташшайнар, т. б.

 5. Түбір сөз соңғы з дыбысы кейінгі с дыбысының ықпалынан с болып айтылады. Мысалы, сөзсіз – сөссіз, сазсырнай – сассырнай, жүз сом – жүс сом, жазса – жасса, т. б.

 6. Алғашқы сөз з дыбысына бітіп, кейінгі сөз ж дыбысынан басталса, з дыбысы ж болып айтылады. Мысалы, Оразжан – Оражжан, құз-жартас – құж-жартас, көз жазбау – көж жазбау, күз жақын – күж жақын, т. б.

 7. Кейбір сөздерде қатар келген екі дауысты дыбыстың соңғысының ықпалынан алдыңғы дауысты дыбыс айтуда түсіп қалады. Мысалы, Сарыөзек – Сарөзек, алтыатар – алтатар, қара ала – қарала, жеті ешкі – жетешкі, шеткі үй – шеткүй, т.б.

Тоғыспалы ықпал деп - әркелкі дыбыстар қатар келіп тоғысып, екеуі де бірін-бірі еркін билей алмай, басқа дыбыстарға ауысып кетуін айтады. Тоғыспалы ықпал заңдылықтары Сөз ішінде немесе сөз аралығында н дыбысы мен қ дыбысы қатар келсе, не с дыбысы мен ж дыбысы қатар келсе (көршілес келсе), айтуда н дыбысы ң-ға, қ дыбысы ғ дыбысына, сондай-ақ с дыбысы өзгеріп ш-ға, ж дыбысы өзгеріп ш дыбыстарына айналады. Мысалы: Қазан-қап (Қазанғап), Жылан-қарағы (Жылаңқарағы), Есен-келді (Есеңгелді), Дос-жан (Дошшан), Бесжан (Бешшан).

4 – билет