3. Вывучэнне словаўтварэння.
Словаўтвар – р-л мовазн, у якім вывуч. стр-ра вытворн. слоў, а такс. сп-бы і ср-кі ўтвар. новых лекс. адзінак. Задачы вывуч марфемікі і словаўтв.: 1)пазнаёміць шк-каў з саст-мі ч-мі слоў, сп-мі словаўтвар. 2)навучыць шк-каў прав-на рабіць марф. і словаўтв. аналіз выразна члянімых слоў, захоўваючы пры г. патрэбн. пасл-ць 3)стварыць тэар. базу для засваення інш. р-лаў шк. курса БМ. Этапы: 1) асноўны (5кл) Пры вывуч р-ла Склад слова. Сооваўтв. і арфаграф. шк-кі павінны засвоіць наст. пан.: аснова і канчатак (+нулявы), корань слова, прыстаўка, суфікс, сп-бы ўвар. слоў, утваральная аснова. У вучняў павінны быць сфармірав. наст. У. і Н.: а)адрозн-ць аднакар словы і ф-мы слоў; б)групаваць словы па знач. кораня, прыст.; в) разбіраць словы па саставе, графічна абазн-ць марфемы; г)рабіць словаўтв. разбор,тлум-ць сп-бы і ср-кі ўтв. слоў; д)сфарм-ць уменне карыст. словаўтв. і марф. слоўнікамі. 2)спадарожны (6-7кл) Веды паўтар., узнаўл. як на спец. уроках, так і пры выкан. дадатк. зад. на неспец уроках. 3)заключны (10-11кл) У 10 кл. веды па словаўт узнаўл пры вывуч р-ла “Слова ў тэксце”. Уменні вучняў удаскан-цца ў пр-се выкан. дадатк. зад. да практык. пры вывуч. розных тэм і р-лаў шк. курса. Спец. пр-пы вывучэння марфемікі і словаўтвар: а)матывацыйны (заключ. у вызнач. ст-ры слова шляхам яго матывацыі, тлумачэння) б)лексіка-словаўтваральны (патрабуе пры неабх-ці супастаўл. лекс. знач слова і словаўтв-га знач. мадэлі) в)структурна-словаўтвар (патрабуе супаст. стр-ры слова і сп-баў яго ўтварэння, г. зн. размежав. Марф. і словаўтв. аналізы). Мет. і прыемы вывуч марфемікі і словаўтв. Азнаямленне шк-каў з любой тэмай, прысвеч вывуч С. і марфемікі, адбыв. у наст пасл-ці: успрыманне – тлумачэнне, якое завярш-цца вывадам, – узнаўленне – запамнанне – фармірав. У. і Н. Для фармірав. У. і Н. вык-цца наст. зад:
Знайсці і назваць у слове пэўныя марфемы, абазн-ць іх адпаведнымі знакамі
Згрупаваць словы па наяўн-ці ці адс-ці марфем
Выпісаць словы з марфемамі, якія маюць пэўную стр-ру
Марфемны аналіз
Знайсці і назваць словы, утвор з дап пэўных марфем
Вызн-ць тып і сп-бы ўтвар слоў
Самаст-на падабраць і выпісаць словы, якія ўтвор з дап пэўных марфем
Зрабіць словаўтвар аналіз
4. Метод. арфагр. – раздз. методыка выклад-ня м-ы, у якім раскрыв-ца задачы, змест, пр-пы, метады і прыёмы вывуч-ня арфаграфіі, даецца апіс-не пр-су фармір-ня ў вучняў арфаграфічн. уменняў і навыкаў.
Мэты навуч-ня А.: адрознів-ць асноўн. і прыватн. мэты. Асноўная мэта – сфармір-ць арфаграфічн. пісьм-ць вучняў (уменне ўжываць пры напіс-ні слоў літарныя і нялітарныя сродкі пісьма ў адпав-ці з існуюч. правіламі арфаграфіі).
2 узр-ні арфагр. пісьм-ці: 1. Абсалютная – назір-ца тады, калі чал-к ведае ўсе правілы арфагр., умее карыст-ца імі на практыцы, а т.с. правільна піша ўсе сл-вы выкл-ні з правіл. 2. Адносная – уменне правільна пісаць сл-ы, у адп-ці з тымі правіламі, якія вывуч-ца ў школе, а т.с. некат. сл-ы-выкл-ні з правіл.
Задача: сфармір-ць адносн. арфагр. пісьм-ць вучняў. Для гэтага: 1. Пазн-ць шк-каў з арфагр. правіламі; 2. Сфармі-ць уменне правільна вык-ць правілы на практыцы; 3. Навуч. правільна пісаць некат. сл-ы-выключ-ні з правіл; 4. Навучыць карыст-ца пры неабх-ці арф. сл-кам.
Этапы: 1. Пачатк. 1-4 класы. Фармі-ца ўменне перадав-ць на пісьме гукі літарамі, ужыв-не літары, якая не абазнач. гука, пераносіць сл-ы па складах, асобна пісаць прыназоўнікі, ужыв. вялік. літ-ру пры напіс-ні імёнаў, прозвішч., геагр. назваў і клічак жывёл. 2. Асноўн. 5-7 кл. паўтар-ца, вывуч-ца па сутн-ці ўсе арфагр. тэмы, прадугледжан. школьн. прагр-й. 3. Спадарожн. 8-9 кл. арфагр. праца прав-ца паралельна з вывуч-нем сінт-су, пункт., у час падрыхт-кі да напіс-ня пісьм. прац, у працэсе работы над памылкамі. 4. Паўтар-ня і сістэматыз-і. 10-11 кл. веды паўтар-ца, узнаўл-ца як на спец-ных уроках, прысвеч-х вывуч-ню арфагр. норм, так і паралельна з вывуч-нем інш. раздз.
Умовы фармі-ня арф. УНаў: псіхалагічн. і метадычн. Псіхалагічн.: 1. Пэўн. арф. тэмы засв-ца вучнямі дастатк. хутка, інш. наадварот. Гэта трэба ўлічв-ць пры састаўл-ні калянд.-тэмат. плана. 2. Шк-кі часта не могуць вык-ць арф. правіла да ўсіх слоў з дадзен. арф-й. Неабх. улічв. пры адборы дыдактычн. мат-лу. 3. Неабх-на абапір-ца на розн. віды памяці (зрокавую, слыхавую, маторную, кінестэзічн.).
Метадычн. умовы: 1. Неабходн. лінгвіст. веды, атрыман. шк-камі пры засв-ні раздзелу курса бел. м-ы. 2. Вучэбна-моўн. ум-ні сфармір-я ў вучняў пры засв-ні інш. раздзелаў. 3. Разв-цё арфагр. пільн-ці.
ВУНы, на аснове якіх адбыв-ца фармі-не арф. пісьм-ці, наз-ца базавымі.
Метод. азнаямл-ня шк-каў з арфагр-й, арфагр. правілам. Арфаграма – г. напіс-не, якое рэгул-ца пэўн. арфагр. правілам ці правяр-ца па сл-ку. Арфаграма ў слове ёсць там, дзе на першы погляд ёсць выбар у напіс-ні (зямля).
Пасляд-ць азнаямл-ня з арфагр-й і арф. правілам:1. Пры неабх-ці адбыв-ца падрыхт. шк-каў да ўспрым-ня, засв-ня правіла (паўтар-не, узнаўл-не тых ведаў, без якіх правіла зразум-ць немагч.). 2. Успрым-не сл-а з новай арфагр-й. 3. Азнаямл-не з арф. правілам. 4. Узнаўленне, запамін-не арф. правіла. 5. Фармір-не ўмення вык-ць правіла на практыцы.
Успрым-не нов. арф-мы адбыв-ца на аснове прыкладаў – запіс. на дошцы слоў. Арф. падкрэсл. адной рыск. і абазнач-ца тая марфема, у якой яна знах-ца, ці тыя марф., п/ж якімі знах. арф-ма. У пр-се тлумач-ня ў сл-х пры неабх-ці робяцца дадатков. абазнач-ні, якія наз-ца ўмовамі выбару арф-мы. Завярш-ца тлумач-не фармуляв-нем правіла. 2-3 разы узнавіць.
5. Спец. арф. практ-ні. Спісв-не абапір-ца ў перш. чаргу на 2 віды памяці: зрокав. і маторн.
Няўскладнен. С. вык-ца на першасн. этапах навуч-ня арфагр-і і закл. у тым, што вучні перапісв-ць словы, сказы ці тэкст. Прав-ца для таго, каб сфармір-ць ум-не знах-ць, бачыць у сл-х арфаграмы, тлумачыць напіс-не, правільна абазн. умовы выбару арфаграмы. Найчасц. вык-ца ў пач-х класах і ў 5 кл.
Пры ўскладнен. С. патраб-ца ўставіць прапушч. літ-ры ці дапіс. канч-кі. Фармір. ум-не выкарыст-ць вывуч-е правіла на практыцы.
Выбарачн. С. – шк-кі выпісв-ць з гр. слоў, са ск-ў ці тэксту сл-ы з патрэбн. арфагр-мі. Гэта С. дае магч-ць за кароткі час выпісаць і паўтар. значн. кольк-ць арфаграм, прымуш. вучняў быць уважлівымі. Найб-ш частотн. ускладнен. С.
Дыктант – дае магч-ць засяр. увагу вучняў не на адной, а на нек-кіх арф-мах, прывуч. успрым-ць на слых як асобн. сл-ы, ск-ы, так і часткі тэксту, фармір. ум-не хутка знах-ць арф-мы, і вык-ць вывуч. арфагр. правілы на практыцы.
Віды: Па мэце правядз-ня: 1. Навучальн. (слоўнікав. і тэкстав. (бягучыя і выніков.)); 2. Кантрольн. Па часе тлумач-ня арф-м навуч. дзел-ца: паперадж., тлумачальн.,каменцір-я. Па хар-ры запісу т-ту: са змян-нем т-ту і без змян-ня т-ту.
Паперадж. Д. – прав-ца для замацав-ня вывуч-га арф. правіла, а т.с. з мэтай паўтар-ня раней вывуч-х правіл арф. і грам-кі. Найчасц. прав-ца перад кантр. Д., напіс-нем творч. прац (займ. да 20 хвілін урока). Бывае слыхавы і зрокавы.
Метод. прав-ня слыхав. папер. Д.: наст-к зачытв. сказ ці сл-а. Адзін вучань паўтар. яго і тлумачыць напіс-ні слоў з пэўн. арф-мі. Наст-к паўторна чытае сказ, вучні запісв-ць, падкрэслів-ць арф-мы і ўмовы іх выбару. Вучань яшчэ раз тлумач-ць напіс-не слоў з арф-мі, або гав-ць, што ён падкрэсліў і што абазначыў.
Прав-не зрокавага папер. Д.: на дошцы запісв-ца сл-ы ці ск-ы. Вучань зачытв. сказ, знах. і тлум-ць сл-ы з пэўн. арф. Сказ сцір-ца. Наст-к зачытв. яго, вучні запісв-ць, падкр. арф. і абазн. умовы іх выбару. Вучань гав-ць што падкрэсл.
Тлумачальны Д. – дазвал. ыыявіць, нак-кі трывала засвоілі вучні нов. тэму, ці могуць яны знах-ць у сл-х неабх. арф. і правільна тлумачыць напіс-не. Метод. прав-ня: наст. зачытв. ск-ы ці словы. Вучні запісв-ць, падкрэслів-ць у сл-х неабх. арф-мы, абазн. ум-ы іх выбару. Выклік-ца вучань і тлумач. напіс-не арф-м, гав-ць, што падкрэсл. і абазнач. Тлумач-не адбыв-ца пасля запісу слоў. Дазвал-ца тлумачэнне праводзіцьць як пасля запісу кожн. сл-а, так і пасля запісу сказа, тэкста. Пры г. два вучні пішуць сл-ы на дошцы.
“Правяраю сябе”. Мэта – развів. навыкі самакантролю. Метод. пр-ня: наст. дыкт. ск-ы, вучні запісв-ць, але калі сумняв. у напіс-ні, прапуск. месца, а на палях ставяць які-н. значок. Пасля запісу т-ту звярт-ца за тлумач-нем да наст-ка (ці сл-ка). На пыт-ні могуць адказв. і інш. вучні. Адметнасць – колькасць выпраўленняў не ўплываюць на адзнаку, але ацэньв-ца такі Д. больш строга.
Каменцір. Д. – наст. дыкт. сказ і дае каментарый напіс-ня пэўн. арф-м. Затым шк-кі па чарзе тлумач-ць напіс-не ў працэсе запісу ск-ў. Спач-ку каментар. робяць вучні з высок. узр-нем падрыхт-ці, затым астатн. Наст-к сочыць, каб каментарый не замянялі прагаворваннем слоў. Займ. да 15 хвілін урока.