21.Қәсіпкәрліктің мәні,сипаттық белгілері.

Қазақстан заңында кәсіпкерлік азаматтар мен бірлестіктердің пайда алуға бағытталған және олардың тәуекел етуімен, сондай-ақ мүліктік жауапкершілігі негізінде жүзеге асырылатын қызметі. Тәуекелмен, ынтамен, іскерлікпен, дербестікпен, жауапкершілікпен және белсенді ізденумен байланысты шаруашылық қызметті кәсіпкерлік қызмет деп санауға болады. Олардың бәрі кәсіпкерліктің белгілері болып табылады.

Кәсіпкерліктің субьектілері жеке тұлғалар, әртүрлі ассоциациялар, акционерлік қоғамдар, кооперативтер және мемлекет. Кәсіпкерлік обьектілеріне шаруашылық қызметтің кез-келген түрі, коммерциялық, делдалдық, сату-сатып алу, инновациялық, кеңес беру қызметтері, бағалы қағаздармен жүргізілетін операциялар жатады.

Қызмет мазмұнына қарай кәсіпкерлік мынадай түрлерге бөлінеді:

1. Өндірістік кәсіпкерлік – тауарлар мен қызметтер, ақпараттар, рухани құндылықтар өндіретін кәсіпкерлік. Бұл кәсіпкерліктің негізін өндіріс процесі құрайды.

2. Коммерциялық кәсіпкерлік – тауарлар мен қызметтерді сатып алу – сатумен айналысатын қызмет түрі. Өнім өндірісімен айналыспайды. Кәсіпкер пайдасы тауарды сатып алу бағасынан жоғары бағаға сату арқылы жасалады. Егер бұл операциялар заң шеңберінде болса алыпсатарлыққа жатпайды.

3. Қаржылық кәсіпкерлік – сатып алу- сату обьектісі ақша, бағалы қағаздар, валюта болып табылатын коммерциялық кәсіпкерліктің бір түрі.

4. Делдалдық кәсіпкерлік – бір келісімге өзара мүдделі жақтардың басын қосатын қызмет. Осындай қызмет көрсеткені үшін кәсіпкер табыс алады.

5. Сақтандыру кәсіпкерлігі – сақтандырған оқиға болған кезде ғана қайтарылатын сақтандыру жарнасын алып отыратын ұаржы кәсіпкерлігінің ерекше формасы.

Кәсіпкерліктің барлық түрі табыс алуға бағытталған. Кәсіпкерлік қызмет тек бір ғана меншік формасымен байланысты емес. Оның әртүрлі варианттары мен үйлесімдері болуы мүмкін. Бұл кәсіпкерлікпен шұғылдану үшін қолданылатын капиталдың толық меншікті болуы міндет емес деген сөз. Қарыз капиталын да қолдануға болады. Алайда қарыз капиталы пайданың белгілі бір бөлігімен бірге қайтарылады. Сондықтан оны пайдалану кезінде кәсіпкердің экономикалық тәуекел дәрежесі өседі. Ал тәуекел дегеніміз жоспар немесе болжауды қарастырылған вариантпен салыстырғанда табыс алмаудың немесе зиян шегудің ықтималдығы.

22.Фирманың жалпы, орташа ,шекті табыстары.

Жалпы табыс-барлық өндірілгін өнімді сатудан түскен түсімнің жалпы сомасы. TR = P • Q

Мұндағы: TR- жалпы түсім (табыс) Q -сату көлемі P-тауардың бағасы

Орташа түсім жалпы түсімді сатылған өнім бірлігіне қатынасына тең: AR= TR / Q

Мұндағы: AR-орташа түсім

Шекті табыс- шығарылатын өнім санын қосымша бірлікке арттырғандағы жалпы түсімнің өсуі: MR= ∆TR / ∆Q

Мұндағы: MR-шекті түсім ∆TR- жалпы түсімнің артуы Δ Q- өнім санының артуы

Жетілмеген бәсекелестік жағдайында, егер фирма нарықта монополиялық жағдайды иеленсе (газ,мұнай, теміржол және т.б.) онда ол пайдалы табиғи жағдайларда сирек кездесетін пайдалы қазбалар жерінде, қолайлы климат және т.б. пайда болатын монополиялық пайда алады.

Фирма үшін үлкен табыстың қайнар көзінің маңыздылығы - ашық жазылу бойынша акцияны сатқаннан алынған шамамен кәсіпорынға салынған нақты капитал арасындағы айырмашылық - құрылтайшылар пайдасы болып табылады. Оны берілген акционерлік қоғамның құрылтайшылары иемденеді.

Пайда нормасы - бұл процентпен өрнектелген пайданың өндіріс шығындарына қатынасы. Фирманың мақсаты - алынған пайданы максимизациялау, яғни пайда көлемін жоғарғы деңгейге жеткізу. Осы мақсатпен ол жоғарғы пайда әкелетін өндіріс деңгейін таңдайды. Бұл жерде фирма шекті табыс=шекті шығын болатындай деңгейге дейін өндірісті ұлғайта алады. Бұл шарт жетілген, сондай-ақ жетілмеген бәсеке жағдайында да сақталады

23.Тұрақты,өзгермели,орташа,шекті шыгындар.

Орташа тұрақты шығындар тұрақты шығындарды өнім көлеміне бөлгенге тең:

TC

ATC= ------------;

Q

Орташа өзгермелі шығындар жалпы өзгермелі шығындарды өндірілген өнім санына бөлгенге тең:

VC

AVC= ------------;

Q

Тұрақты шығындардың сомасы тұрақты болғандықтан орташа тұрақты шығындар (AFC) өнім көлемінің өсуімен қысқарады. Өнім шығару көлемі өскен кезде тұрақты шығындар өзгермейтіндігі белгілі, сондықтан жалпы шығынның өсуі әрқашан өзгермелі шығындардың өсуімен қатар жүреді. Орташа өзгермелі шығындарға кемімелі табыстылық заңы әсерін тигізеді. Мысалы: егер бір ресурс (жер учаскесінің мөлшері, технология деңгейі) тұрақты, саны өзгермейтін болатын болса, онда басқа да ресурстарға өзгермелі шығындар өскен жағдайда айнымалы ресурстардың орташа өнімділігі алдымен өседі (орташа өзгермелі шығындар кемиді), одан кейін Q өнімінің өндірісімен өнімділік кемиді (орташа өзгермелі шығындар өседі).

Шекті шығындар MC (marginal cost) - берілген өнім көлемімен салыстырғанда өнімнің әрбір қосымша өнім бірлігін өндіруге кеткен қосымша шығындар:MC = TC/Q

Тұрақты шығындар өзгеріссіз болғандықтан, шекті шығындар өзгермелі шығындардың өсіміне тең: MC = VC/Q

Орташа жалпы шығындардың (ATC) шамасы, біріншіден, кемімелі табыстылық заңы ықпал ететін орташа өзгермелі шығындардың шамасымен, екіншіден, Q өнім көлемінің өсуімен қысқаратын орташа тұрақты шығындардың шамасымен анықталады.