14 Лекция: «Қазақстан медианарығының бүгінгі жағдайы»

Қоғам – бұл күнделікті жаңа нәрселер орын алатын мекен. Жаңалық – бұл ақпарат бірлігі. Ақпаратты жасайтын, жеткізетін, өңдейтін, тарататын, ол – журналист. Журналист еңбегі – бұл өнім. Журналист ақпарының екі түрлі мәні бар. Біріншісі, рухани өнім. Ол адам баласын өмірлік жағдайларға бейімделуге, белгілі бір қызмет түрлеріне ынталандыруға, адам санасына әсер етуге бағытталып, дайындалады. Екіншісі, осы ақпарат нарыққа шыққан соң, тауарға айналып шыға келеді. Әрбір тауар секілді ол да тұтынушылық құнға және жай бағамға ие.  Кез келген тауар секілді, журналист еңбегі белгілі бір тауарлық бірліктер негізінде нарыққа шығады. Бұл бірлік әртүрлі пішінде көрінеді. Мысалы, потенциалды оқырман сатып алатын жай газет-журнал нөмірі не сол нөмірге енетін қандай да бір жарияланым: есеп, репортаж, мақала, түпнұсқа фотосурет, т.б. болуы мүмкін. Телевидение мен радиода тұтас бір бағдарлама, не жай бір жекеленген сюжет болады. Ақпарат агенттіктерінде бюллетеньдер, хабарламалар, жаңалық ленталары болып табылады [1].  Біз бұл зерттеуімізде: ақпарат нарығы, медианарық туралы, Қазақстан аумағында әрекет етіп жатқан БАҚ-тардың жұмысы, олар өндіретін тауар құны, әрекет ету бағыттары, қаржыландыру көздері, кіріс келтіретін нүктелері, қалыптасу, даму тенденциялары, БАҚ-тардың негізгі кіріс көзі жарнама, медиаиндустрияның қазіргі дағдарыс жағдайындағы жалпылама жай-күйі айтылады. Қазақстан медиа құрылымдарының нарық жағдайына бейімделуі мен оларға иелік ететін меншік иелері, холдингизация процесі туралы да баян етіледі.  Жұмысымыздың мақсаты: Қазақстан медиаиндустриясының қалыптасуын, дамуын, дағдарыс жағдайындағы жай-күйін, бейімделуін ашып, жүйелеп көрсету болмақ.  Қазақстанның медианарығының қалыптасуы тәуелсіздік алғаннан кейін бастау алды. Орталықтанған әміршіл-әкімшіл жүйенің қыспағында болып келген Қазақстан мемлекеті экономикалық дағдарыстың зардабын сезінді. Нарыққа көшуде кездескен қиындықтар медианы да қамтыды. КСРО тұсында Қазақстанда санаулы ғана республикалық басылымдар, ведомстволық және жергілікті ресми газеттер болды. 90-жылдардан кейін БАҚ-тардың саны күрт өсті.  Қазақстанның баспасөзін төрт топқа жіктеуге болады. Олар: мемлекеттік, коммерциялық, саяси партиялар мен қозғалыстардың газеттері, аймақтық басылымдар. Бұлар өз ерекшеліктеріне сай әр алуан қаржыландыру сипатына ие.  Жаңа басылымдардың жаппай пайда болуы Баспасөз туралы заңның қабылдануынан кейін белең алды. Олардың барлығы да нарық жағдайына шыдас бермей, басымы жабылып қалды. Жаңаша нарыққа бейімделген менеджмент құра білген басылымдар ғана қалды. Бәсекелестік күшейді. Мерзімді басылымдармен қатар жекеменшік және тәуелсіз теле-радиокомпаниялардың да саны артты. Осы сәттен бастап оқырман, көрермен, тыңдарман үшін талас, тақырыпты кеңейтіп беру, материал берудің жаңаша әдіс-тәсілдерін іздеу секілді БАҚ дамуына қажетті алғышарттар қалыптасты. Жарнама берушілерге деген талас-тартыс тіптен күшейді. Әрбір БАҚ жарнамадан түсетін табыс ұшан-теңіз екенін ұғынып, іске көшті. Міне осы сәттен бастап қазақстандық медианарық өз қалыптасуының алғышарттарынан өтті.  Орыстілді БАҚ көш ілгері тұрды. Ақпарат кеңістігін, жарнама саласындағы “құдайлық билікті” «Караван» газеті иемденді. Нарықтағы анағұрлым мықты да танымал мемлекеттік басылымдармен «Панорама», «Мегаполис», «Ковчег» секілді тәуелсіз басылымдар бәсекеге түсті. 90-жылдары республикалық, аймақтық және жергілікті БАҚ-тар негізгі қоғамдық-саяси, экономикалық және жарнамалық-коммерциялық басылымдар деген бағыттарға жіктелді. Ақпарат алаңында тек бейімделгіш, оқырман, көрермен сенімінен шыға білген БАҚ-тар қалатыны белгілі болды. Өтпелі кезеңде мемлекеттік емес БАҚ-тармен әріптестік қатынаста болған мемлекеттік БАҚ-тардың әрекет етуінің объективті қажеттілігі туындады.  Елде реформалар көптеп жүзеге асырыла бастады. Ел экономикасын түзеу қолға алынды. Мемлекет саясатын халыққа жеткізіп, дұрыс қоғамдық пікір қалыптастыру қажеттілігі, ұлтаралық бірлікті қалыпты жағдайда ұстауға деген мұқтаждық мемлекеттің тарапынан белгілі бір БАҚ-тарды қаржыландыруға әкелді. Жедел ақпарат жеткізу ісіне баса мән берілді. Ол кезде өзекті болған, ол қазақтілді басылымдардың жай-күйі еді. Жарнама берушілер көп ретте өз жарнамаларын орыс тілді басылымдарға беруді жөн көрді. Себебі, ол тұста қазақстандықтардың 95%-ы орыстілді басылымдарды оқитын. 1997 жылдан бастап кейбір БАҚ-тарды тұрақты қаржыландыру туралы шешім қабылданды. Сол тұста мемлекет есебінен 17 газет-журнал жарық көрген.  Демократиялық қоғамда БАҚ-тардың бостандық деңгейі мен өзінше әрекет ете алу деңгейі мына үш негізгі фактормен тығыз байланысты:

1. лайық келетін заң жобасын жасау;

2. бейімделе алу, нарықтың түрлі жағдайларында әрекет ете білу;

3. халық пен қоғам алдындағы кәсібилік, жауапкершілік сезіну [2].

Қазақ баспасөзі нарыққа бейімделу тұсында алуан түрлі амал-әрекеттерді қолданып, қалыптасу процесін бастан кешті. Қазір біз оған тәжірибе деп қана қараймыз. Сол жылдары болған тағы бір өзгеріс ол холдингизация немесе біріктіру процесі. Қазақ басылымдары бюджеттен тыс қалды. Бұл ілгеріде бюджеттен қаржыландырылып келе жатқан басылымдарға кері әсерін тигізді. Қаржы болмаған соң, мәселе тұйыққа тірелді. Баспаға қарыз көбейді. Газет-журналдар айлап шықпай қалып, тираждары азайып кетті. Тығырықтан шығу үшін қазақ басылымдарына бір жерден қаржыландыру мақсатында ұйымдарға бірігуге тура келді. 1999 жылы 12 маусымда жеті бірдей қазақ басылымы «Қазақ газеттері» жабық акционерлік қоғамы аясына бірікті. Олардың барлығы да рухани, (қоғамдық-саяси) басылымдар болатын. Басылымдарды басқару орталықтанғаннан кейін мәселені нарықтың жағдайына бейімдеп шешу жайы қолға алынды. Қазіргі шарттарға бейімделген басқару аппараты құрылды.  2003 жылы «Қазақ газеттері» акционерлік қоғамы нарық жағдайына бейімделіп, әрекет етуін бастады. Құрылғаннан бергі 10 жыл ішінде, әуелі жабық акционерлік қоғам болып, одан кейін 2006 жылы жауапкершілігі шектеулі серіктестік болып құрылып, құрылымдық өзгерістерді бастан өткерді. Қазір «Қазақ газеттері» серіктестігі құрамында үш газет, үш журнал, жиыны алты басылым шығып жатыр. Медианарықтағы барлық аспектілер, бағыттар, тараптар, ақпараттың ресурстық сегменті бәрі-бәрі өзара байланысты. Бір аспекті жетіспеген жағдайда журналистің нарыққа ұсынар өнімі өз құнын жоғалтады, арзандайды не мүлдем сұранысқа ие болмайды.  Сонымен нарық, бұл – қаржы, ақша, капитал. БАҚ өнімі де капиталдың өңделуі нәтижесінде пайда болады. Оның дайындалуының өзі қаржыны талап етсе, одан кейінгі сатылымға түсуі де сол қаржының артығымен қайтуына сеп болады. Кей кезде бұл байланыс бұзылуы да мүмкін. Ондай жағдайларда БАҚ дағдарысқа ұшырайды. Медианарықты БАҚ құрайды. Бұл енді белгілі жайт. Міне сондықтан да медианарықтың қаржы көздері туралы айтқанда БАҚ-тағы түрлі бөліністерді ескеру керек. Қазақстандық медиакеңістік өз кезегінде үлкен екі бөлініске түседі. Олар: орыстілді және қазақтілді БАҚ. Мұның өзіндік себептері бар. Көбіне тарихи факторлар әсер етсе, екіншіден гоесаяси жағдай да ықпал етеді. Яғни, Қазақстан медианарығына шетелдік капитал, соның ішінде Ресей мемлекеті тарапынан қаржылай инвестицияның құйылуы.  Қазіргі таңда Қазақстан ақпарат нарығында мемлекеттік емес БАҚ-тардың салмақ үлесі 85%-ды құрап отыр. Ал қазақтілді баспасөзде бұл арасалмақ біршама төмен. Қазақтілді басылымдардың негізгі иелері: министрліктер мен ведомствалар, әр деңгейдегі әкімшілік құрылымдар, мемлекеттік құрылымдар, жеке компаниялар мен фирмалар [3]. Сонымен Қазақстан медианарығы қандай көздерден қаржылануда. Біріншіден, Қазақстандық БАҚ-тағы тілдік бөлініс басты фактор ретінде әсер етуде. Себебі, орыстілді БАҚ-тың аудиториясы кең. Және олардың артында тұрған күштер де ықпалды. Екіншіден, БАҚ-тағы меншіктік бөлініс. Яғни, мемлекеттік және мемлекеттік емес(тәуелсіз) БАҚ бөлінісі. Қазақстандағы БАҚ өздігінше дами алмайды. Көбіне көп мемлекетке арқа сүйеп, мемлекет тарапынан құрылған медиахолдингтерге, құрылтайшылықтарға бірігеді. Және де мемлекеттен мемлекеттік тапсырыс алады.  Яғни дотация бөлінеді. Дотацияны кез келген мемлекеттік құрылым: министрлік, комитет, әкімшілік, т.б. бөледі. Бұл мемлекеттік емес БАҚ-тарға да қатысты. Мемлекеттік емес БАҚ-тар да дотация арқылы әрекет етеді. Мұнда дотацияны бөлетін, ол түрлі саяси ұйымдар, қозғалыстар т.б. болып табылады. Үшіншісі, ол несие алу. Қаржыландырудың мұндай тәсілі бізде жоқ, бар болған жағдайда дамымаған. Себебі, бізде БАҚ-тың құрылуына, аяққа тұруына қаражат бөлетін банктер жоқ. Олар БАҚ-қа сенім білдірмейді. Көп жағдайларда БАҚ белгілі бір жинақталған қаржы есебінен құрылады. Кейін келе нарықтық жағдайлардағы түрлі кері әсерлер тарапынан, не дұрыс ұйымдастырылмаған менеджменттің салдарынан тоқырауға ұшырайды. Содан соң белгілі бір қаржылық бизнес құрылымдар қолына көшеді. Ол БАҚ-қа қаржылай көмек береді. Бірақ есесіне сол БАҚ көп ретте қаржы құйған құрылымның иелігінде көшіп, өз қызметінде әлгі құрылымның мүддесін білдіріп, тәуелсіздігінен айырылады. Сол құрылымның, не қаржылық топқа қызмет етеді.  Соңғы қаржыландырылу көзі ол БАҚ-тың өзін-өзі қаржыландыруы. Бұл дегеніміз жарнама орналастыру, жарнама уақытын сату, не пиар материалдар жариялау. Қазақстанда БАҚ-тың өзін-өзі қаржыландыруында да тілдік бөлініс пен меншіктік бөліністің әсері бар. Яғни, қазақтілді және орыстілді БАҚ-тарға жарнама берушілер тарапынан екі деңгейдегі көзқарас бар. Жарнама бұл кіріс көзі. БАҚ-тың тәуелсіздігі ең әуелі экономикалық дербестігіне байланысты. БАҚ неғұрлым жарнамадан кіріс келтірсе соғұрлым ондағы қызметкерлер де сапалы өнім ұсынады. Ал жақсы жарнама тек тиражы көп, материалдарын оқырман, не көрермен іздеп жүріп оқитын БАҚ-қа беріледі. БАҚ сол үшін де жақсы өнім беруге тырысады. Ал ол үшін бастапқыда басқа тараптан қаржы келуі керек. Көп ретте БАҚ осы бастапқы қаржыны табу үшін түрлі саяси не қаржылай күштерге арқа сүйеп, кейін келе солардың ықпалында қалып қояды.  Және бір жаңаша кейінірек қалыптасқан «бұлақ» бар. Ол шетелдік капитал. Қазақстан ақпарат кеңістігіне шетелдік БАҚ-тардың кірігуі өте жоғары. Бұл әрекет көбіне көп Ресей мемлекеті тарапынан байқалады. Бұл да өз кезегінде отандық өзіміздің БАҚ-тарымыздың дамуын тежеуде.  Қазақстан медианарығында әрекет етіп жатқан БАҚ-тардың қаржылану көздеріне қысқаша сипаттамасы осылай.  Кеңес дәуіріндегі журналистика мен қазіргі нарық заманындағы журналистиканы мүлдем салыстыруға келмейді. Екеуі екі басқа әлем.  Өткен 19 жыл ішінде Қазақстанның жаманды-жақсылы журналистикасы қалыптасты. Негіз бар. Бүгіндері отандық журналистика жан-жақты дамуда. Ең бастысы, сауатты бәсеке қалыптасып келеді. Ел ішінде 2002 жылы 1754 медиа-компания жұмыс істепті. Ал қазір Қазақстан Журналистер Одағының төрағасы Сейітқазы Матаевтың айтуынша, шамамен елімізде 1824 БАҚ жұмыс істеп тұр. Оның ішінде 1202-сі газет, 483-і журнал, 124 телерадио стансалары және 10-12 ақпарат агенттігі бар. Орыстілді аудиторияға қарағанда, қазақтілді аудиторияның ауқымы тар. Сондықтан бүгіндері қазақ тілінде шығатын 300-ден аса газетке, 50-ден аса журналға оқырман тарту – бұл да медианарықтың басты қажеттіліктерінің бірі болып отыр [4].  Оқырманның көңілінен шығу үшін БАҚ-қа қойылатын талаптар да ерекше. Ең бастысы, шығарып отырған басылым тауар ретінде өтімді болуы керек. Ал үлкен сұранысқа ие болуы үшін басылымның қандай болғаны дұрыс? Біріншіден, нақты әрі сапалы ақпарат беру. Екіншіден, ішкі-сыртқы әлеуметтік-экономикалық және саяси, мәдени оқиғаларға сараптама жасау. Үшіншіден, оқырманды бей-жай қалдырмайтындай аса маңызды, өзекті деген тақырыптарды қозғау. Төртіншіден...