9 Лекция: «Қазақстандық бақ-тағы ұлттық идея».

Тәуелсіздік алған жылдан бері Қазақстанның қоғамдық-саяси және экономикалық-әлеуметтік өміріндегі реформалық ірі өзгерістермен  БАҚ нарығында да айтарлықтай өзгерістер орын алғаны мәлім. БАҚ нарығында мемлекеттік БАҚ-пен қатар жеке меншік саналатын ірі-ірі медиамагнаттар иелігіндегі масс-медиа дүниеге келді. Бұл үдеріс, әрине БАҚ алаңындағы ақпараттардың берілу әдістерімен  қатар, олардың өңделуін, бұқараға жеткізу және ұсына білу әдістерін де өзгертті. Нарық ойыншылары саналатын әрбір  БАҚ-тың өз аудиториясы мен қоғамдық сананы билеп-төстеуге ұмтылған саясаты қашан да елдегі саяси оқиғалармен қатар өрбіп отыр. Уақыт өте жіктеліп, құрылтайшылары мен шығармашылық редакциялық топтың ұстанған позициясына қарай жаңа бағыт, жаңа сарындағы БАҚ нарығы дүниеге келді. Бұл нарықта мемлекеттік сипаттағы БАҚ-пен қатар, оппозициялық, тәуелсіз және салалық сипаттағы БАҚ өзара бәсекелістік алаңына шықты.

 

БАҚ нарығының белді де беделді ойыншылары, олардың көпшілік аудиторияны үйіріп алатын күші болатындығы даусыз. Сондай басылымдардың қатарындағы қазақстандық республикалық деңгейде жарияланатын газет материалдарындағы ұлттық идеяны айқындаушы факторларды сараптауға арналған мониторинг жүргізілді. Саяси-әлеуметтік  категориялар жіктемесі бойынша жүргізілген факторлық сараптауға «Егемен Қазақстан», «Жас алаш», «Ана тілі», «Жас қазақ» газеттерінде жарық көрген материалдар талданды.

«Қай ұлттың баспасөзі мықты болса, сол ұлттың өзі де мықты»-деп А.Байтұрсыновтың айтқаны бүгінгі күннің де ақиқаты. Қазақстанның мемлекеттігінің басты тірегі «ұлттық идея» болса, сол ұлттық идеяны айқындайтын, бұқаралық сананы жетілдіріп, қоғамдық пікір қалыптастыратын құрал – бұқаралық ақпарат және коммуникация жолдары саналады. Шын мәнінде, ең алдымен,  ұлттық идея – мемлекет пен ұлттың жолсерік жұлдызындай көпқырлы ұғым.  Келесіден, бұл бұқаралық құбылыс әрі ол  дербестік ұғымына қарағанда өзіндік қағидалары бар көпшілік құбылыс саналады. Соңында, ұлттық идея – дискерттік ұғым, яғни ол көбінде уақытша сипаттамалармен айқындалатын құбылыс. Сондықтан ұлттық идея қашан да тарихи оқиғалармен қатар өрбіп, өніп отыратын ұғым.

10 Лекция: «Ұлттық идеяны айқындаушы мағыналық факторлар».

Мониторинг жүргізілген түрлі позициядағы мерзімді басылымдардағы материалдарда ұлттық идеяны айқындаушы көптеген мағыналық факторларға жүргізілген сараптау нәтижелері көрсеткендей билік тарапындағы «Егемен Қазақстан», ұлттық және тәуелсіз апталықтар «Ана тілі» және «Жас қазақ» және оппозициялық сипаттағы «Жас Алаш»  газеттеріндегі экономикалық игілік пен әділ мемлекет ұғымы әр тараптан жазылатыны осы басылымдардың ұстанған позиициясына қатысты болатыны заңды.

Қазақ тілінің мәселесі – БАҚ-тағы ең көп әрі жиі қозғалатын тақырып екендігі шындық . Ұлттық идеяны айқындаушы фактор ретінде қазақ тілінің түлесі, қазақ тілін қызғыштай қору, қазақ тілін шет тілдерінің ықпалынан тазалау сияқты мәселелердің көбінде ұлттық апталық «Ана тілі», тәуелсіз басылым «Жас қазақ», мемлекеттік басылым «Егемен Қазақстанда» да өткір жазылуы, өзектілігін таңбалап басып көрсетуі де ұлттық идеяны айқындаушы басты факторлардың бірі екендігін әйгілей түседі.

Қазақстандықтарды біріктіретін және әрбір азаматты ойландыратын ортақ мәселе – ұлттар мен этностар арасындағы байланыс. Міне, осы мәселелердің өзі БАҚ бетіне еліміздің көпдінді зайырлы мемлекет,  барлық ұлттардың тең құқықтығы, ұлтаралық бірлік сияқты тақырыптың жиі әрі орынды қозғалуы да «ұлттық идеяның» бұқаралық құбылыс ретінде көпшілікке ортақтығын тағы бір дәлелдей түседі.

Қазақстандық бұқара үшін көпшілік құбылыс – отансүйгіштік мәселесі болса керек. Бұл өте күрделі және көпкомпенетті ұғымдар қатарында. Өйткені әрбір индивид үшін де, қоғамдағы жалпы бұқара үшін де отансүйгіштік категориясы түрліше сипатта, түрліше оқиғаларда айқындалатыны бар. Бұл Қазақстан жағдайында туған ел мен жерге деген сүйіспіншілікпен қатар, еліміздің жаңашыл мемлекет, үлкен мүмкіндіктер елі, экономикалық игілікті қалыптастыру әрі  сақтау жолында дамыған ел ретінде мақтаныш сезімі, ғылым, мәдениет, спорт салаларындағы жетістіктерге деген мақтаныш рухы, демократиялық үрдістерді қабылдау, құндылықтарды ұстану және оларды жүзеге асырудағы мемлекеттік саясат сияқты  дискреттік ұғымдар қатар жүретін күрделі құбылыс саналады.

Алдыңғы қатарлы елге ұмтылған қоғамда гендерлік теңсіздік және теңдік мәселесі де «ұлттық идеяны» айқындаушы факторлар қатарында. Қазақ қоғамы үшін қолдау тауып та, сыналып та жатқан кереғар пікірлердің алмағайып түсуіне ықпал етіп отырған мәселе – осы. Әйелдер мәселесі тарихи жағынан алғанда да, бүгінгі шынайы уақыт шеңберінен алғанда да бұқаралық санаға әсер ететін, қоғам дамуына да ықпалды көпшілік құбылыстар қатарында. БАҚ ұлтаралық мәселені қозғағанда қалай сақ болса, бұл мәселеге келгенде де солай сақ болуы қажет. Өйткені қазақ қоғамындағы ұлттар мен этностардың бұл мәселеег келгенде қалыптасқан заңдылықтары, салт-дәстүрлері бар. Батыстан келген гендерлік саясатты түрлі көзқарастар мен алуан пікірлер алаңындағы Қазақстан жағдайына теліп, теңеуде өзіндік орта мен соны іліп алар қоғамдық сананы дайындау, дамыту  таяу болашақтың міндеті.

Сонымен, қоғамдағы әрбір азамат пен әрбір таптың көкейінен шығатын ортақ «ұлттық идеяны» айқындау, дайын  үлгісін ұсыну саяси-әлеуметтік және экономикалық факторларды біріктіретін күрделі міндеттер қатарында. Қазақстан жағдайында ұлттық иеяның мазмұны мен көрнекілік ұғымы қарапайым да  ұғынықты болуы керек. Ұлттық идеяны айқындаушы факторларға қойылар басты талап оның өміршеңдігінде болып қалмақ. Бұл ұлттық идеяның жүзеге асырылуымен қатар, оның бақыланып, басқарыла алуымен де түсіндірілуі тиіс.

Қазақстандық қоғамда қоғамдық санаға бағытталған құндылықтарды айқындау мен оларды сараптау, осы құндылықтардың бұқараны шоғырландыра, рухтандыра, біріктіре алатындай  күші мен әсер етуін жүзеге асыратын билік пен бұқара арасындағы ықпалды белсенді аралық топтар мен азаматтық институт мекемелері жұмыс істеуі тиіс. Сол ықпалды да пәрменді топтың қатарында тұратыны БАҚ болып қала бермек.

Күнде көріп тұрсақ та, елегіміз келмейтін, байқап тұрсақ та мән бергіміз келмейтін бір шындық бар. Бұл шындық мынау: қазақстандық масс-медиа идеялық тұрғыдан қазақтілді және орыстілді БАҚ болып екі топқа жіктелген. Осы қос ақпараттық лагерь өзара бәсекелес, тұғырнамасы бір-бірінен алшақ болғандықтан, кейде қайшылыққа түсіп жатады. КСРО құлаған соң онымен бірге өте құдіретті коммунистік идеология мен кеңестік ақпараттық үгіт-насихат машинасының күл-талқаны шықты. Алайда оның орнын тәуелсіз елдің идеологиялық қондырмасы нық баса алды ма? Ақпараттық һәм идеологиялық майданның көрігін бір-біріне дес бермейтін қазақтілді және орыстілді БАҚ қыздырып тұр. Алайда осындай пайдасыз бақталастықтан сіз бен біздің шекеміз шылқығаны шамалы. Бұл – қазіргі қазақ масс-медиа алаңындағы көп сұраққа толы өзекті жайт.

Баяғыда АҚШ-тың президенті Ричард Никсон ұлттық қа­уіпсіз­дік кеңесінде бюджет шығындары ту­ра­л­ы сөй­­леген сөзінде «ақпарат пен үгіт-насихатқа жұм­сал­ған 1 доллар қару жүйесін құруға жұмсалған 10 дол­­­лар­­дан әлдеқайда табысты, қаруға кеткен шы­ғын сол мерзімде іске жаратылып үлгеретін болса, шы­­ғын кетірген ақпа­рат әр сәт бойы, әр сағат бойы жұ­­мыс істей береді» деген болатын. Яғни қоғамдық са­на мен идеялық бағыт-бағдарды айқындауда БАҚ-тың рөлі орасан зор. Транзитті елдерде БАҚ қо­ғам­ның жаңа саяси мәдениетін қалыптастырушы бас­ты фактор, қоғамдық пікірдің қозғаушы күші са­на­­лады. Қазақстандық масс-медиа­ның ерекшелігі – ақ­­параттық дуализмнің орнығуы, яғни қоғамдық са­на мен идеялық бағдар қазақтілді және орыстілді БАҚ-қа кіндігінен байлаулы. Ақпарат­тық һәм иде­о­логиялық дуализм постколония­лық ел­дер­дің кө­бі­не тән болып келеді. Дегенмен біздің қо­ғамда бұл құбы­лыстың салдары күшті байқалады. Жой­да­сыз бәсеке­де қазақтілді БАҚ-тың бәсі кем бо­лып жатқаны қа­быр­ғаға батады. Орыстілді жә­не ресейлік телеөнімдер ықпалының жоғары болуы­ның себебін орыс тілінің күшті позициясымен және оның лексикалық кең таралуымен түсіндіруге тура ке­леді. Әлеуметтік сауал­намалар нәтижелері іс жү­зінде Қазақ­стан азамат­­тарының үштен бірінің ақ­па­раттың сыртқы көздерін алуды қалайтынын көр­сетті. Бұл – еліміздің ақпа­раттық-идеологиялық са­­ла­­­сын­дағы күрделі мәселе. Отандық масс-ме­диа кеңістігінде қазақтілді жә­не орістілді БАҚ са­ны біркелкі емес. Қазір елімізде 2514 газет пен жур­нал, 238 электронды БАҚ, оның ішін­де 100 теле­ар­на мен радиостансы бар екен. Жал­пы, 2011 жыл­ғы дерек бойынша, отандық масс-медиа ке­­ңіс­­тігіндегі қазақтілді БАҚ үлесі 19,1%-ды құраған бол­­са, орыстілді БАҚ – 33,4%, ал қазақ және орыс тіл­де­рін­де БАҚ үлесі 35%-ды құрады. Бұдан қа­зақ­тілді БАҚ-тың пайыздық үлес салмағы әлі де олқы тү­сіп жат­қанын байқаймыз. Дегенмен соңғы жыл­да­ры ха­лықтың сұранысына байланысты қа­зақ тілінде шы­­ға­рылатын басылымдар саны өсіп ке­леді. Әрине, бұ­дан орыс­тілді БАҚ-тың позициясы әлсіреді деген ой тумауы керек. Керісінше, қазақтілді БАҚ саны арт­қан сайын он­дай үрдісті қаламайтындар ақпараттық май­данның көрігін қыздыруға тырысып бағады.