2. Мораль. Адамгершіліктің «алтын қағидасы»

Жоғарыда айтып кеткеніміздей, этиканың зерттеу пәні -мораль. Мораль деп белгілі бір коғамдағы өмір сүріп жатқан адамдар арасында қалыптаскан адамгершілік құлық нормалары мен принциптерінің жиынтығын айтамыз. Мораль жеке адамның қогамда өмір сүре алу, басқалармен үйлесімді қарым-қатынаста бола білу қабілетін танытады. Басқаша тұжырымдайтын болсақ, мораль — ізгілік, адамгершілік ережелерінің жиынтығы екен. Моральдық нормаларды үстану арқылы әрбір жеке түлға өзінің адамгершілік, ізгілік қасиеттерін қалыптастырады.

Мораль принциптері өзінен-өзі аспаннан түсе қалған жоқ. Олар адамдардың бірлесе өмір сүруге дағдылану нәтижесінде, қарым-қатынас жолында туындап отырған қарама-қайшылықгардан шығу барысында тарихи түрде қалыптасады. Мораль өзінің түп тамыры мен сонау қадым замандарға жалғасып жатыр.

Мораль дін, кұқык өнер жоне т.б. сиякты коғамдық сананың бір формасы. Баска когамдық сана формаларымен тығыз байланыста бола тура мораль олардан өзіндік қасиеттерімен ерекшеленеді. Мысалы, мораль мен кұкык нормаларының шығу "төркіні" бір. Өйткені олар адамдар карым-қатынасын реттеуші, керек жағдайда, шектеуші күш болып табьшады. Бірақ, сол нормалардың орындалу, орындалмауын қадағалау түрғысынан мораль мен қүқык көп өзгеше. Құқык нормаларының іс жүзіне асуын белгілі бір мемлекеттік күзырлы органдар, заң мекемелері қадағалайды. Жүзеге аспай немесе нормалар үстанбаган жағдайда әркімге сол органдар тарапынан жазалану қаупі бар. Ал мораль нормалары сыртқы бакылау емес, ішкі бақылау — адамның "ішкі дауысы" - үятына және қоршаған қауым-көпшіліктің көзқарасына тәуелді

Көптеген ерекшеліктерімен қатар, мораль басқа қоғамдық сана формаларымен тығыз байланыста дамиды. Әсіресе, діннің адамгершілік кұлықты қалыптастырудағы ролі орасан зор.Егер бірде бір жеке есті ерік өзін жалпы заңды формада еркін деп санаса, онда басқа да адам еріктілік бұл заң жүреді.Еркін түрдегі есті ерік жалпы емес бола алмайды. Моральдік ойланыстардың шын тәжірибеде 3 типті шешімі көрсетілген. Біреуі жалпы қоғамдық моральдің бар деп санамайды.Соған қарамастан мораль адам өмірінің ерекше жағдайларынан түсінік ала алады және нақты әлеуметтік қызығушылық ретінде көрсетілуі мүмкін. Қарапайыс өмірде мұндай тип көзқараста,яғни әрбір адамның немесе адам топтарының өзіндік моралінда сипатталады. Екінші тип жеке автономияның жоқ болуы және ғарыштық заңдардың,тарихи қажеттіліктің, жоғары тылсым күштер, құдай еркінің сипатты түріндегі моральді түсіндіруден тұрады. Мысалы,Құдаймен берілген өсиеттер мен моральдар. Үшінші ойлау типі оны синтетикалық деп атауға болады неиесе моральдің кейбір сипаттамаларын қосуға тырысады. Бұл жолдағы ең өтімді формулировка адамгершіліктің алтын заңы: «(Не) поступай по отношению к другим так, как ты (не) хотел бы, чтобы другие поступали по отношению к тебе».

Өзіңе тілемегенді басқаға тілеме,Өзіңе тілегенді басқа тіле.

Алтын заң-адамгершіліктің фундаментальді ережесі, Ол біздің эрамызға дейінгі 1 мыңжылдықтың ортасында пайда болған,«Осьтік уақыт» (К.Ясперс).

Бұл заңдылық уақытқа қарамастан әр түрлі мәдениетте ежелгі қытай(Конфуций),ежелгі үнді(Будда), ежелгі грек.