19. Этикеттің қысқаша тарихы

Тәрбие және құлық ережелерінің тумалары «этикет» термині қалыптасқанша дейін пайда болды.Б.э.д 2350 жылы Ежелгі Мысырдағы тәрбие бойынша инструкцияялар белгілі. Конфуций ілімінде ли атты ұғым бар еді.Адамдар арасында жақсы қарым-қатынастар орнатып, әр түрлі өмірлік жағдайдағы адамдардың тәртібін реттейді.

Этика құрылған жүйе ретінде Орта ғасырларда феодалдардың арасында туды. Сарбаздық тап адалдық кодексі мен адамгершілік-құқықтық нормаларды жасап шығарды. Оларда анық иерархия сақталып, рәсімдер, белгілер мен атрибуттарға ерекше назар аударып отырды. Киімнің кейбір бөлшектері әсіресе бас киімдер қожайынның әлеуметтік деңгейін көрсететін. Соғыс кезінде сарбаздар арқадан соққы тигізуге және қарусызды өлтіруге құқығы болмайтын. Егер қарсылас аттан құласа,сарбаз оған көмектесу керек. Сарбаз бәрін назарына алып, әлсіздерге қамқор болып,әйелдерге қатысты сыпайы болуы міндет еді. Сарбаздық тапқа жатпайтын адамдармен ол қатал және қатаң еді. Ең қиын тәртіп ережелері аулада болатын.

XIV Людовиктің ауласында қонақтар тәртіп ережелері көрсетілген карточкалар(étiquette), алды.Осыдан этикет ұғымы пайда болды.Ережелерді бұзу қылмыс болып саналатын.

Мерекені басқарушылар ауладағы этикет ережелерінің сақталуына жауап береді,ал оқытушылар байларды жақсы құлықтарға үйрететін.Уақыт өткен соң этикет бойынша арнайы басқарылым туралы кітаптар пайда «Галатео, или книга хороших манер» (Италия, 1558).Этикетке орындылық тән. Этикетті ашық эмоциялар,толқу, қоғамдағы сүйіксіз, өзін-өзі басқару құралы ретінде қарастыруға болады. Жиіркенбеу, өзін ұстау- аристократтың ең жоғары құндылығы. Буржуа орта ғасырлық этикеттің кейбір элементтерін алып тастап, кейбін бөліктерін өзгертті,мысалы, адалдық кодексі, дворяндық міндеттер.

Бірақ бір нәрсе қалды: карточкалық қарыздар –адалдық қарызы. Жаңа уақытта бірінші жоспарға коммерция шықты.Кез келген қарызды төлеу адалдық ісі болып саналып, ал жақсы мәнерде сөйлеу ережелерін ұстану жеке және іскерлік жетістіктер мен сәттіліктер үшін қажет болды. «comme il faut болу»идеалы барлық этикет талаптарын орындап, жақсы мәнердің ережелеріне ішкі түр,киім және сөйлеу мәнері толық сәйкес болуы керек.

Нақты ережелері және толығым этикет мәдени және тарихи жағынан қозғалмалы.

Этикеттің XVII ғасырда құрылған «галантный» атты негізгі принциптері ұзақ уақыт бойы өмір сүріп шықты. Байлар мен кедейлер арасындағы ойшық этикеттік нигилизмге алып келді. Мысалы, ХХ ғасырдың 20-ы жылдары инфекция жұғу қауіпінде қол алысудан бас тарту, қыздарға пальтоны кигізгенде олар ұятты болатын,т.б. ХХ ғасырдың соңына қарай көптеген дәстүрлі этикет ережелері өзгере бастарды, тұлға абыройы және әйел мен ер адамның теңдігі негізінде этикеттін жаңа этикасы құрыла бастады.Ең жарқын мысал жыныстық дәмеленушілікке байланысты шектеулерге қарсы назар белгілері пайда бола бастады.Этикеттің дәстүрлі нормалары барынша мағынада әйелдер мен ер адамдардың қарым-қатынасын және әлсіз бен күшті жынысты баяндайды. Феминизмнің толқынында( яғни, әйелдердің өз құқығы үшін күрес) галанттылық ережелері шешімді түрде іскерлік пен формалды ережелерде өзгереді.Ал қазіргі таңда әйелдерді тең емес деп санайды.