9.Rr Лира типтіайнымалылардыанықтаңыз.

RR типті ж.ң жарқырау қисығы морфологиясы ж/е цефейдті белгілі бір ұқсастықтары бар екен, соның әсеринен RR лира типіне жататын ж.р ұзақ уақыт “қысқа периодты” цефейд терминімен анықталды.Қазір бұл терминді қолдануға болмайды. Себебі ол маңызды емес ұқсастықтар мен маңызды емес айырмашылықтарды көрсете алмайды ж/е физика тұрғысынан жас айырмашылығымен ар түрлі галактикаларға жататындығын Г/Р диаграммасында орнын елемейді Тағы ескірген термин “антология” альголя типіндегі белгілі ж.ға қарағанда RRлира типіндегі көптеген ж.ң жарқырауы ұзақ уақыт бойына минус шамасында боладыж/е қысқа тік max болатынын көрсетеді. Ағылшын тілдегі әдебиеттерде осы ж.ң тағы бір аты кездеседі “айнымалы шоғыры”.Алғаш рет RR лира типіндегі айнымалыларды 1895ж С.БЕЙЛИ ашты. Шар тәрізді w центовар ж.ң шоғырын Гардвардтық обсерватоияда бақылау арқылы, кейінірек кебір шар тәрізді шоғырлар осы сияқты жүздеген айнымалы ж.ды кіргізетінні анықталды. Сонымен ж.ң ар тәрізді айнымалы ж.з шоғырының каталогы мәліметі б/ша К.Куттс Клелан ж/е басқалар , М3 шоғыры RR лира типіндегі 186 айнымалы ж.дар кіргізеді, wцентавр 168 ж.з, N5 131 ж.ды кіргізеді. Каталогтың тәрізді шоғырлар белгілі периодтағы RRлира типіндегі І 1991ж.ды кіргізеді ж/е 39 шоғырда айнымалы ж.з мүлдем жоқ, ал 61 шоқ ж.да RRлира типінің белгілі периодтты ж.з жоқ. RR Лира типті жұлдыздардың 3-ші маңызды класы.Жарықтылығының тербелісі цефеидтерге қарағандабір жұлдыздық шамаға кем. Периодтары да қысқа, тәуліктен кем. RR Лира типті жұлдыздар 2-ші типті ........... Мұндай жұлдыздар шар тәрізді шоғырлануларда кездеседі, сондықтан шоғырлар айнымалылары деп атаған. RR Лира типті жұлдыздың абсолюттік жұлдыздық шамасы M_v =0.6+-0.3. Олардың барлығы жуық шамамен бірдей жас пен массаға ие, гелий тек ядрода ғана жанатын эволюциялық фазасы да бір. RR Лира типті жұлдыздардың абсолюттік жұлдыздық шамасы белгілі болғандықтан шар тәрізді шоғырларға дейінгі ара қашықтықты анықтауға болады.

10. Галактика құрылымын анықтаңыз. Галактиканың морфологиялық типтерін келтіріңіз.

Айсыз күзгі түнде барлық аспан арқылы өтетін Құс жолының жарық жолағы жақсы көрінеді. Оған телескоп арқылы қарағанда, ол көптеген жұлдыздардан тұратынын көруге болады. Барлық бұл жұлдыздар Галактика деп аталатын алып жұлдыздық жүйені құрайды. Аспанда құралсыз көзбен көрінетін жұлдыздардың бəрі де біздің Галактика құрамына кіреді. Жалпы, біздің Галактикадағы жұлдыздардың саны 100 миллиардтан кем емес. Жеке жұлдыздар мен олардың серіктерінен (планеталардан) басқа, Галактика құрамында қос жəне еселі жұлдыздар, сондай-ақ тартылыс күштерімен байланыстырылған, кеңістікте біртұтас қозғалатын, бірнеше ондықтан бірнеше миллионға дейін жұлдызды кіргізетін жұлдыздық шоғырланулар бар.Галактика құрамына газ-тозаңды тұмандықтар, жұлдызаралық газ бен тозаң, магнит өрістері, ғарыштық сəулелену кіреді. Галактикалардың шамамен 50% шиыршықты болып табылады. Мұндай галактикалардың ерекшелігі – оларда екі не одан көп сілемді шиыршықты тармақтар түріндегі құрылым бақыланады. Тармақтар ортасында балдж деп аталатын сфератəрізді жуандалуы бар жазық (қалындығы диаметрінен бірнеше есе аз) дискті құрайды (яғни галактикаға жоғарыдан қарағанда, шиыршық тəрізді құрылымды, ал бүйірінен қарағанда дискті көреміз). Балдж ішінде галактиканың ядросы орналасады. Дискті радиусы диск радиусына жақын сфератəрізді гало қоршайды. Галода көбінесе ескі, жарқырауы аз жұлдыздар орналасқан. Галактикалық диск айналуының бұрыштық жылдамдығы центрге дейінгі қашықтық өскен сайын азаяды, ал сызықтық жылдамдық əуелі өсіп, кейбір қашықтықта максимумге дейін жетеді де, одан соң баяу азая бастайды. Мысалы, біздің Галактика дискінің Күн орналасқан аймағының айналу жылдамдығы максимал болып табылады.(220-250 км/с құрайды). Күн мен оның төңірегіндегі жұлдыздар Галактика центрі бойымен толық бір айналымды шамамен 230 жыл ішінде жасайды. Бұл жұлдыздардың дөңгелектік қозғалыстан ауытқулары 20 км/с –н көп емес жылдамдықтармен сипатталады. Галактика центрінен Күнмен бірдей қашықтықта орналасқан (Күн қасында орналасқан), бірақ галоға кіретін жұлдыздардың ортақ реттелген айналуының жылдамдығы диск жұлдыздарынан көрі шамамен бес есе аз болып табылады. олардың үлгілі жылдамдықтары 200-300 км/с құрайды.

Дискі мен галоны өте сиретілген жəне созылған тəж қоршайды. Оның өлшемі галоның өлшемінен ондаған есе көп болады. Тəждің толық массасы галактика жұлдыздарының қосынды массасынан бірнеше есе көп болады, бірақ тəждің үлкен өлшеміне байланысты, оның тығыздығы диск пен галоның тығыздығымен салыстырғанда аз болады. Тəж өзін тартылыс арқылы білдіреді, бірақ жарықты сəулелендірмейді, ода жұлдыздар да, газ-тозаңды бұлттар да бақыланбайды.