42 Сурет. Құрал жұмыс істеуіне байланысты шұңқырша размерінің өзгеруі

Құралдың тозу(өтпей қалуы) өлшемі болып сызықтық және массалық тозу саналады. Сызықтық тозуды көрсеткіш ретінде алсақ, артқы беттің тозуын тозу алаңшығының ені h₃, ал алдыңғы беттің тозуын тозық шұңқыршасының тереңдігінің h_л максималды мәндері арқылы білеміз.

Таза өлшемдік өңдеу кезінде құралдың тозуын, құрал жүзінің төбесінің ығысуын немесе өңделген бетке перпендикуляр бағытта, оның артқы бетінің тозуы нәтижесінде ауысуын, сызықтық тозу өлшемімен h_р сипаттайды.

Өндірістік рұқсат етілген тозу нормаларын және құралдың қайта қайрауға кететін шығын нормаларын жасаудағы сенімді сипаттамасы ретінде сызықтық тозуды айтуға болады. Құралдың тозуының физикалық табиғатын зерттеуге объективті сипаттама ретінде массалық тозуды аламыз. Массалық тозу деп құралдық материалдың тозық өніміне айналуына кететін үйкеліс күшінің жұмысына пропорционал болатын құралдың тозық бөлігінің мг өлшенетін массасын айтамыз.

Кесу процесінің әртүрлі фокторларының құралдың тозу қарқындылығына әсерін зерттеуде қатынасты тозуды пайдалану тиімді. Қатынасты тозу деп сызықтық, өлшемдік немесе массалық тозудың құралдың өнімділігін, оның өтпей қалған кезіне дейін сипаттайтын қандайда болмасын көрсеткішке қатынасын айтамыз. Мұндай көрсеткіштерге құрал жүріп өткен жол, өңделген беттің ауданы, кесілетін қабаттың көлемі және т.б. жатады. Көбіне құрал жүріп өткен жолды абсолютті тозу дейміз, бұл жерде қатынасты сызықтық тозу ∆ мына формуламен анықталады:

∆ = h / .

Кесу жолы тең болады = υ T, м. Жону кезіндегі кесу жолын метрмен санауға болады: = D l/1000 ½, мұнда, l – өңделген беттің ұзындығы.

43 сурет. Құралдың жүздің бойымен тозуы 44 сурет. Құралдың алдыңғы бетпен тозу

сұлбасы

Құрал тозуының физикалық табиғаты. Тозу құралдың жұмыс істеу қабылетінің көрсеткіші бола тұра, артқы және алдыңғы беттеріндегі күрделі түйіспелік процестердің жүруіне байланысты, құрал тозуының физикалық табиғаты әзірге өте аз зерттелген. әртүрлі жағдайларда жұмыс істейтін құралдың тозуының физикалық табиғатын түсіндіретін бірнеше гипотезалар бар. Осы гипотезалар бойынша, құралдың түйіспе беттерінің тозуына әкелетән бірнеше негізгі себептер бар, олар:

а) өңдейтін материалдың қажау іс-әрекеті (қажақтық тозу);

б) құрал мен өңделетін материалдың өзара тұтасу әрекеті(адгезиялық тозу);

в) құрал материалының өңделетін материалда еруі, араласуы(диффузиялық тозу);

г) алдыңғы және артқы беттерде болатын химиялық процестер(тотықтандырғыш тозуы).

Қажақты тозу. Кесу бетінің құралдың артқы беті мен жоңқаның құралдың алдыңғы бетімен үйкелуі кезінде, өңделетін дайындама материалының қатты микрокомпоненттері құрал материалын әрдайым қирата отырып тырнайды. Қажақты тозудың қарқындылығы, өте жоғары кесу температурасындада жоғары қаттылығын сақтайтын болаттың құрамындағы цементит (НВ800) пен күрделі карбидтердің, шойынның құрамындағы цементит пен фосфидтердің өсуіне байланысты ұлғаяды. Өңделетін дайындама материалының қаттылығынан жоғары қаттылыққа ие, мезгілімен жойылып отыратын шор бөліктерін құралдың түйіспе беттері тырнайды. Көбіне құралдың негізгі жүзге перпендикуляр, бунақ тәріздес тереңдік пайда болатын артқы беті тозады. Құралдың түйіспе беттерінің тырнауға қарсылығын азайтатын, химиялық ортада (мысалы, төртхлорды көміртегіндегі) кесу кезінде, қажақты тозу едәуір өседі. Н /Н қатынасы аз болған сайын, өңделетін материалдың қажақтық әрекеті күшейе түседі. Осының салдарынан қажақтық тозу көміртекті және тез кескіш болаттардан жасалған құралдардың қажақты тозуы көбірек кездеседі, ал қаттылығы басым, қатты қорытпалардан жасалған құралдармен жұмыс істегенде аз кездеседі.

Адгезиялық тозу. Бұл тозу механизмдерін терең зерттеу мүмкіндігі микроспектрлік талдау мен электроноскопияны қолдану арқасында ғана пайда болды. Микрорентгенқұрылымдық талдауды қолданып, Г.И.Грановский мен Н.А.Шмаков жоңқаның түйіспе беті мен кесу бетінде құрал материалының бөлшектерінің жиналуын анықтады. Құралдың тозу өнімдері түрлі мәнде болады және бір бірінен бірнеше мкм-ден бір мм-ге дейін қашықтыққа алыстаған сайын біркелкі емес таратылады. Құрал материалдырының бөлшектері илемділік деформациялары мен температура шоғырланған жерлерінде орналасқанын, оларды қоршаған тотықтар дәлелдейді.

Құрал материалдырының бөлшектерін жоңқа мен тетікке көшіру негізінде адгезиялық ұстасу жатыр. Таза металл тізбегімен жүргізген зерттеулер негізінде, А.П.Семенов металлдар ұстасуын, дәлірек айтсақ жанасушы беттер арасындағы берік уақытша қосылыстар материалдың қатты жағдайында, химиялық таза, түйісуде болған беттердің илемділік өзгеруі нәтижесінде бөлме температурасындада, жоғары температурадада пайда болатынын белгіледі. Ұстасу болуына беттердің кристалдық тордың рет параметрі қашықтығына жақындауы аз, әрбір материал жұбының анықталған энергетикалық табалдырығын көтеру қажет. Ұстасу мартенситтік немесе полиморфты өзгеруге жақын диффузиялық емес процесс. Ұстасуға қажет жағдай температураның жоғарылауымен қатар біріккен илемділік өзгеру арқасында пайда болады. Материалдардың адгезиялық өзара байланыс қабылеті қайта кристалдану температурасына жақын температурада кенеттен жоғарылайды. Бірдей материалдар ұстасуы Т (0,35...0,4 тең) температурада, ал әртүрлі материалдар Т (0,35...0,5 тең) температурада басталады.

а) б) в)

а, б – алдыңғы беттермен; в – тек артқы бетпен ғана.