4)Иллюстрациялы материал: қосымшада.
5)Ұсынылатын әдебиеттер:
6)Қорытынды сұрақтар (кері байланыс):
1. Салқындаудың негізгі клиникалық белгілерін атаңыз
2. Қызудың тырысу түрі қашан дамиды?
3. Ағзаның қызуының негізгі патогенетикалық механизмінің дамуы қандай?
4. Облитерлеуші эндартериитің IV сатысының негізгі емі мен сараптамасының ерекшелігін сипаттаңыз
5. Үсудің медициналық алдын алудың негізгі әдістері.
Тақырыбы №15: Тірек-қимыл аппаратының кәсіби аурулары.
2) Мақсаты: Оқыту мақсаты физикалық күш түсуге және микрожарақаттардың әсерінен дамитын тірек-қимыл аппаратының кәсіби аурулар туралы студенттердің білімін қалыптастыру болып табылады.
3) Дәріс тезистері:
Кәсіптік аурулардың ішінде тірек – қимыл аппаратының патологиясы күш түсуге және микрожарақаттарға байланысты үлкен орын алады.
Механизация және автоматизацияларды ендіргенмен әртүрлі өндірістерде қол еңбегі кеңінен қолданылады. Физикалық еңбек автоматизирленген өндірісте аз пайыз алмайды, мысалы бірнеше пультарды қолмен басқару, жеке қолмен жүргізілетін операцияларға қолдың еңбегін қажет етеді. Тірек-қимыл аппаратының ауруларының себептері болып жартылаймеханизирленген және жартылай автомаандардыңттандырылған штамптардағы, станоктардағы, конвейерлердегі ж.т.б., тез қимылды және физикалық күшті қажет ететін жұмыстар. Жұмыс уақытында дененің ерекше ыңғайсыз қалыптары, бірдей емес қимылдар, жеке бұлшықеттерге күш түсуі, қимылдың монотондығы, құралсаймандардың қолайсыз әсерлері, физикалық күш түсумен және ұлпалардың микрожарақаттануымен бірге жүреді.
Белгілі болғандай адамның сүйек жүйесі пластикалы және функционалды күш түскенде ыңғайына қарай өзгере алады. Сондықтан ұзақ жүрумен байланысты жұмыстар адамдардың сүйек ұлпаларының сан сүйегінің мойнында, алқан сүйегінің фалангілерінің диафизінде өзгерген буындарды көруге болады. Мұндай жағдайларда рентгенограммаларда түтікті сүйектердің диафизінде және компакты қабаттарының қалыңдағанын көреміз. Бұл физикалық еңбекпен шұғылданатын адамдарда оң қолының скелеті сол қолына қарағанда үлғайған (гипертофирленген).
Физикалық күш түсуге және микрожарақаттардың әсерінен дамитын тірек-қимыл аппаратының кәсіптік ауруларының ішінде қолдың аурулары басымырақ болады. Бұл әртүрлі қимылдарды үлкен көлемде орындауына байланысты.
Иық буынының периартрозы
Ауру иық буындарына және ұзақ иық бұлшықеттерінің күш түсуінен дамиды. Әртүрлі кәсіпен айналысатын мамандарда: кузнец, тігіншілерде, малярлар, жүкартушвы, отжаққыштар, тас бұрғылаушылар және т.б. кәсіптер иық бөлігіне күш түсумен атқарылатын еңбекшілерде жиі кездеседі.
Патогенезі. Жұмысты орындау кезінде иықты артқа ,алға, айналмалы қимылдарды ұзақ, жиі, үлкен көлемде орындалуы буынның, синовиалды қуыстың сіңірлі-байламды бөліктің ұзақ жарақаттануы реактивті асептикалық қабынуына және дегенеративті өзгеруіне әкеледі. Кейінен ұлпалардың әктенуіне, иық буынының капсуласының қысылуы мүмкін. Ондай зақымдануларға дельтатәрізді бурсит, калькулезды бурсит, субакромиалды бурсит, тұмсық-бұғана буынының артрозы және т.б.
Клиникалық көрінісі. Ауыру біртіндеп иық буынының ауыруымен, қолды жоғары көтеріп қимылдатқанда ауырсынуы күшейуімен басталады. Тыныштық күйде, қимылды шектегенде ауыр сыну басылуына байланысты науқастар дәрігерге шағымданбайды. Кейінен ауырсыну күшейіп, тыныштық күйдеде, әсіресе түнгі уақытта ұлғайады. Ауырсыну сыздап, шаншып, бүріп ауырып үй шаруасын істеуге кедергі келтіреді. Кейде жауырынға, мойынға беріледі.
Жергілікті қарағанда иық буынын пальпациялағанда ісінгенін, аздап ауыратынын байқалады. Қатты ауырсыну кезіндеде қолдың қимылдары толық көлемде сақталады.Бұл периартроздың артриттен ажыратпалы диагностикада ғана емес жұмыс таңдауғада керек. Периартрите қолды артқа қозғау мүмкін емес, иық буынындағы қимылдатқанда буын сықырлайды, ауыр жағдайда қимыл шектеледі. Иық буынындағы ұзақ бұзылыстар делта тәрізді бұлшықеттердің гипотрофиясы мен атрофиясына, иық сүйегінің остеопорозына әкелетінін рентгенограммадан көруге боладые.
Диагностикасы. Иық буынының периартрозы қолдың арнайы функционалды қимылдарына қарай: бүйірлі созу, иық ротациясы және қолды артқа тастау симптомдары бойнша анықталады. Сүйекті үрдістерді, деформирлеуші остеоартроз, буындардағы,мойын омыртқаларындағы қабыну үрдістері жоққа шығару керек.
Рентгендік зерттеулерде склеротикалық өзгерістер,иық сүйегінің төмпешігінің түрінің өзгерістері анықталады.
Рентгенограммада тұзды төмпешіктер жиі синовиалды қапшықта және т.б. ұлпаларда орналасады (сур.1). Иық сүйегінің үлкен төмпешігінің деструкциясымен склерозының диагностикалық маңызы зор. Тұзды периартикулярлы төмпешіктер емдеу шараларынан кейін азаяып және жоюлуы мүмкін.
Сурет.1. Жаурыниық периартрозы. Рентгенограмма.
а – иық сүйегінің үлкен төмпешігінің синовиалды қапшықтың әктенуі; б көптеген шектік склерозданған резорбциялары.
Кәсіптік иық буынының периартрозына аурудың баяу басталып, қызудың жоғарламауы, ЭТЖ жоғарлауы, ақ қанның жылжуы. Үрдістің ағымы созылмалы, кезеңді өршумен ремиссиямен жүреді.
Емі. Жіті кезеңінде реопирин, анальгин амидопиринмен, новокаинмен электрофорез тағайындалады. периартикулярлы новокаинмен гидрокортизонды блокадалар, парафинді аппликациялар, диадиндітерапия эффективті. Иық буындарын иммобилизация жасатпау керек, ол қимылын шектейді. Тек қатты ауырсыну кезінде ғана қолды орамалға салып асып қояды, арасында қолды қимылдатып отырады.
Еңбек ету қабілетінің сараптамасы. Ауыру ұзақ емделуді қажет етеді. Соңында еңбекке жарамсыз қағазбен жеңіл жұмысқа ауыстырылады. Тұрақты функционалды бұзылыстарда науқастар еңбек ету қабілетінің жоғалту деңгейін анықтау үшін және реабилитациялық сипаттағы шараларды жүргізу үшін МӘСК жіберіледі.
Иық эпикондилезі
Иық эпикондилезі – жұмысшы қолының кең тараған кәсіптік ауруларына жатады. Иықтың айдаршықүстіне жалғанатын бұлшықетіне күш түсуімен микрожарақаттануында пайда болады. Созылмалы тоқпан жіліктің айдаршықүстінің ішкі және сыртқы асептикалық периостит және тендомиофасцит түрінде байқалады. Иықтың сыртқы эпикондилезі тәжірибеде ішкіге қарағанда 10-12рет жиі кездеседі. Ұзақ күштемелі білектің, шынтақ буынындағы жиі пронация мен супинациясы бірге жасалынатын жұмыстарда (соққылаушылар, бөлушілер, слесарлар, монтажниктер, каменщиктер, малярлар, сауыншыларда, механизаторларда және т.б.) кездеседі.
Патогенезі. Аурудың негізінде айдаршықүсті периосталды ұлпаларының бұлшықеттеріне күш түсуіне байланысты иықтың айддаршықүсті периосталды ұлпаларының микрожарақаттануы. Осының әсерінен асептикалық қабыну болып ары қарай метапластикалық өгерістер айдаршықүсті сүйекқаптың беткейінде, оған жалғанып тұрған фасциялар мен бұлшықет, байламдар зақымдалады. Қабынудың дамуына жарақаттың әсерінен ол жердегі қан айналымның бұзылуына байланысты болады.
Клиникалық көрінісі. Иықтың сыртқы эпикондилезі жиі оң қолда кездеседі. Кенеттен сыздап, тартып, шаншыпиықтың айдаршықүстінің сыртқы аймағының ауырсынунан басталады. Ауырсыну бастапқыда жұмыс істегенде ғана ауырса кейінрек қолды бүгкенде, айналдырғанда үнемі ауырып тұрады. Науқас аспаптарды, тәрелкедегі тамағғын төгіп алады. Қол бос болғанда шынтағынан бүгіп тұрса ауырсынуы қояды. Аурудың басында шынтақ буынын қарағанда сыртқы айдаршықүсті аймағынан аздап ісінуді байқаймыз. Шынтақ буынан бүгкенде ауырсынбай еркін қимылдаса, буынды жазған кезде айдаршықүстінің ауырсыну болады.
Білекті бүккен кездегі пронация мен супинация жеңіл, ауырсынбай қимылтатса, қатты ауырсынудың себебінен бүгілмеген күйде қимылдату қиынға түседі.
Иықтың эпикондилезі тиісілі Томсен симптомы (алақаның экстензиясы кезінде иықтың сыртқы айдаршықүстіде кенеттен ауырсыну болады) және Велш симптомы (қолды шынтақтан тез жазған кезде сол жерде қатты ауырсынудың болуы). Зақымданған қолда кейде алақанды қысу күші азаяды. Динамометр көрсеткіштері екі қолда әртүрлі болады.
Рентгендік зерттеуде бастапқы кезде ешқандай өзгерістер байқалмайды. Кейінен уақыт өте келе рентгенограммада параоссалды тығыздалу немесе айдаршықүстінің шеттерінің резорбция көрінеді.
Иықтың сыртқы эпикондилезі ағымы ұзақ және рецидивке бейім келеді.
Сурет. 3. Иықтық сыртқы және ішкі эпикондилезі. Айдаршықүстінің параоссалды әктенуі
Емі. Эпикондилездың ағымына қарай емі консервативті және оперативті болады.
Аурудың басында алақан мен білекті гипсті лонгетпен иммобилизациялайды. Соңынан гипсты таңып айдаршықүсті аймағына күнара 6-8 күн гидрокортизонды енгігу керек.
Жіті ауырсынулар болғанан соң физиоем тағайындалады. Диадинамотерапия ұлпаның зат алмасуын жақсартып, қанайналымды қалпына келтіріп тиімді әсер етеді. Парафинді аппликациялар (шынтақ буынына) қолдану; оны аурудың басында емес, иммобилизациядан кейін 3-4 аптадан кейін қолданады. Массаж жасауға болмайды, өйткені ауруды өршітеді. Ұзақ ағымды болса оталық ем (фас-циомиотомия) ұсынылады.
Еңбек ету қабілетінің сараптамасы. Ауыру бастапқы кезеңінде науқастар уақытша жұмысқа жарамсыз болады. Емделу кезінде еңбекке жарамсыз қағазбен жеңіл жұмысқа ауыстырылады. Ауру қайталайтын болса басқа жұмысқа ауыструға МӘСК жіберіледі.
Бурситтер
Кәсіптік бурситтер буындардың синовиалды қабының асептикалық қабынумен жүреді. Жиі шынтақ, препателлярлы, дельтәрізді және бұғана үсті бурситтері жиі кездеседі. Ұзақ жарақаттанудан және буындардың күштүсуінен дамиды (шынтаққа немесе тізеге күш түсіру, иық буынында көп қимыл жасау және т.б.).
Рис. 4. Кәсіптік шынтақ буынының деформирленуші артрозы. Рентгенограмма.
а - тікелей проекциясы: буынның шетінен ірі сүйектердің өсуі: б – жанынан жасалған проекция: шынтақ шетінен сүйектердің өсуі және иық сүйегінің блогы.
Ауру белгілі мамандықтың жұмысшыларында кездеседі: шынтақ бурситтері - граверлер, чеканщиктер, тегістеушілер, препателлярлық – паркет төсеушілер, шахтерларда; дельтотәрізді - кузнецтерде, формовщиктер, обрубщиктер; бұғана үстілік -жүктүсірушілерде.
Патогенезі. Ұзақ қысқан кезде және жақынан үйкеу кезінде жұмысшылардың буынының беткейінде дистрофиялық өзгерістер зақымдалған синовиалды қалташақтарда көптеген сіңірлі гетотностардың бос денелері және склерозданған бөлімдер сияқты әктенулер болады. Мұндай склеротикалық өзгерістер буын қалташықтарының тіндерінде дамиды. Клиникалық бұл буынның қызметін шектейтін сіңірлі тығыздалған ісіктер сияқты көрінеді.
Клиникалық көрінісі. Кәсіптік бурсит жіті көріністерінің болмауына байланысты біріншілік-созылмалы бурситке жатады. Кенеттен буын аймағында үлкен емес тығыз, қатты ауырмайтын ісік пайда болып біртіндеп ұлғайып дөңгелек болып флюктуациялана бастайды. Іші серозды сұйық немесе кілігейге толған қалташық үлкен адамның жұдырығындай көлемге жетеді. Ол терімен байланыспаған жылжымалы. Бурситт қимылдар шектелмейді, бірақ басқан кезде ауырсынады.
Сурет. 5. Жұмсақ тіндері қалыңдаған препателлярлы бурсит.
Синовиалды қалташықтың үстіндегі тері зақымдалғанда ішіндегі инфицирленіп іріңді бурситтер жоғары дене қызуы мен қалтыраумен жүреді. Кейде ұлғайған, қабынған қалташықтар астындағы орналасқан сүйекті жергілікті склероздап шеткі деструкция дамиды.
Рентгенологиялық зерттеулер бойынша домалақ грех жаңғағынан үйрек жұмыртқасындай жұмсақ тінді қарайуды көруге болады (сурет.5).
Емі. Аурудың бастапқы кезінде аяқ-қолға тыныштық, жылы процедуралар (парафинді аппликациялар), йод электрофорезі, УВЧ тағайындалады. Синовиалды қалташықтағы сұйық кетпесе, қайта қайталанса ішіндегіні пункция жасап ішіне гидрокортизон мен пенициллинді енгізеді. Созылмалы бурситте, консервативті ем әсері болмағанда оталық ем жасалады –(бурсэктомия) синовиалды қапшықты кеседі.
Еңбек ету қабілетінің сараптамасы. Серозды бурситтің бастапқы кезеңінде науқастар еңбекке жарамсыз қағазбен күштемесіз жұмысқа ауыстырылады. Ауру қайталайтын болса басқа жұмысқа ауыструға МӘСК жіберіледі.
Созылмалы бурситте синовиалды қалташықты пункциядан кейін басқа жұмысқа ауыстырылады. Мұндай жағдайларда жұмысқа қабілеттілігі қайта қалпына келеді.
Алдын алу. Өндірісті механизациялау және автоматизациялау, тізе мен шынтаққа ұзақ күш түскенде поролоннан жасалған төсеніштерді жұмыстарда қолдану.