Мини төрскн һазр

Би Хальмг Таңһчд бәәнәв. Эн мини төрскн. Мана таңһчин һазр – у, өргн тег. Уулмуд болн ө-шуһу модд уга.

Мана һазрин бәәдл олн зүсн. Зәрм һазрар өндр биш өөдмс бәәнә. Эдниг толһа гиҗ нерәднә. Сала болн хотхр һазрмуд бәәнә.

Хаврт сала болн хотхрмуд хәәлсн усар дүүрнә. Эн усна нилчәр хотхрмудар нигт өвсн урһна. Нигт өвстә ормсиг царң гиҗ нерәднә. Энд-тенд көкрсн царңгудт олн зүсн цецгүд шавшҗ нәәхлнә. Иим ормс теегин кеерүл болна.

Даалһвр: Үгд кедү хадвр болн кедү эгшг бәәхинь бич

Нерәднә - __________________________

Элст балһсн

Хальмг Таңһчин цутхлңгнь – Элст хотл балһсн. Элстд зәңгллһнә цутхлң болҗ радио болн телеүзгдл, газет-журналын редакцс үүлднә. Элст балһснд олн сурһулин, сойлын, номин цутхлңгуд бәәнә. 1970-гч җиләс нааран Хальмгин шаңһа университет көдлҗәнә. Олн зүсн факультетд көвүд, күүкд сурна.

Мана таңһчд олн зүсн келн улс бәәнә. Орс болн хальмг келн шаңһа чинр зүүнә.

Кесг хату бүркәтә хаалһс Хальмг Таңһчиг талдан балһсдла залһлдулна.

Даалһвр: Үгд кедү үзг, кедү ә бәәхинь бич

Хальмгин - _____________________

Үвлин бәәдл

Җилин дөрвн цаг нег-негән сольна: киитн үвл, дулан хавр, халун зун болн серүн намр. Хальмг һазрин йиртмҗ олн зүсн.

Үвлин һурвн сар: бар, туула, лу. Үвлд өдрмүд ахрдна, сө утдна. Киитн удан бәәхш, дарунь дуларна. Цасн хәәлнә, һазр мөстнә. Зәрмдән киитнә кемҗән 10 - 15 градуст күрнә. Эн цагла хур цасн семрү орна. Үвлин теңгр нурһлҗ бүркг болна. Нарн хая-хая бултана.

Даалһвр: Үгмүдт эгшгүдин дара зааҗ бич

Бүркәтә - __________________________

Залһлдулна - ____________________

Мини үр

Чарлакт хотнд мини үр Җамба бәәнә. Энүнлә нег соньн йовдл болв. Нег дәкҗ Җамба һолын көвәд наадҗ йовла. Эн хулсн дотр шовуна ә соңсв. Җамба хулсн тал усчв. Хулснд һууҗмул кевтнә. Эн көндрхш. Шовуна көл хуһрҗ одсн бәәҗ. Җамба шовуг гертән авч ирв. Көвүнә аавнь һууҗмулыг эмнв. Җамба иньгтән Цәкр гидг нер өгв. Кесг хонгтан Җамба иньгән арднь

орад хәләв. Җамба һууҗмулла үүрлв.

Даалһвр: Үгин үзг-әәһин йилһлт күцәтн.

Көндрхш - ____________________________________

II. Үг, үгин тогтац.

А1. Чик хәрүһинь орулҗ бичтн:

1. Чинрәрн өөрхн үгмүдин әдл хүвиг __________ гиҗ нерәднә.

а) үг

ә) уңг

б) чилгч

2. __________________ дамҗад, шин үг бүрднә.

а) Уңгар

ә) Суффиксәр

б) Чилгчәр

3. Үгин сольгддг хүвиг _________________ гиҗ нерәднә.

а) уңг

ә) чилгч

б) суффикс

Ә1. Үгмүдин уңг темдглтн:

Богшурһас, ширәд, сурһульчин, цецгүд, көвүдтә, ээҗәс, эмчнр,

темәдлә, титмд, тугмудта

Ә2. Үлү үг шүүҗ темдглтн:

1. Зәңг, зәңгләч, зәңглнә, зәңгдә.

2. Биилнә, биич, би, биир.

3. Хәләнә, хәләвр, хәләһәч, хәәлнә.

4. Һар, һардач, һардлһн, һарна.

5. Уульна, уульдг, уульмха, уул.

6. Мөр, мөрдәч, мөрн.

7. Гүүх, гүүдл, гүүнә, гүүдүлх.

8. Утан, утана, уттх, утдулна.

9. Сернә, сергх, серглң, серә.

10. Хур, хурин, хурта, хург.

11. Тоолх, тоолгч, тоота, тоовр.

12. Шуурһн, шуурһта, шуурһнас, шуурмг.

А1. Чик хәрүһинь орулҗ бичтн:

1. Эрдм, керг-үүл медүлҗәх үгмүд ____________ суффикс авч тогтна.

а) с

ә) ч

б) мүд-муд

2. Мини үүрин ноха йир ______________________ .

а) догшн

ә) зууһач

б) номһн

3. Намҗлын дү күүкн _______________, цуг юмна тускар медхәр седнә.

а) цецн

ә) мөшкәч

б) серлтә

4. Мини эцкин эрдм – ________________________ .

а) соньн

ә) тосхач

б) күндтә

5. Җаңһр йир ____________________ күн, эн зуучлхдан дурта.

а) тоомсрта

ә) йовач

б) баахн

6. Делгр ____________________ күүкн, экин зааврар бәәнә.

а) ухата

ә) соңсврч

б) сән

7. Ээҗин үкр __________________________, энүг холас соңсгдна.

а) улан

ә) мөөрәч

б) дуута

8. Мини аав ____________________________, ут туульс келнә.

а) медәтә

ә) келмрч

б) дууч

А1. Чик хәрүһинь орулҗ бичтн:

1. Эгшг эцүстә бәәлһнә нерд олн тоодан ________________ суффикс авна.

а) муд-мүд

ә) с

б) нр

2. Хадвр эцүстә (н хадвр бишәс) бәәлһнә нерд ___________ суффиксмүд авна.

а) нр

ә) муд-мүд, (г, ң эцүстә бәәлһнә нерд уд-үд) суффиксмүд авна.

б) с

3. Н эцүстә бәәлһнә нерд ___________________ суффикс авна.

а) муд-мүд, уд-үд

ә) д

б) с

4. Күүнә эрдм болн элгн-сад медүлҗәх үгмүд олн тоодан ________ суффикс авна.

а) с

ә) нр

б) муд-мүд

Ә1. Чик хәрү медүлҗәх үгинь тәвтн, суффиксмүдинь темдглтн:

1. Дегтр, девтр, бичүр – сурһулин ________________________________ .

а) кергслс

ә) кергслмүд

б) кергсл

2. Хаврин теегт олн зүсн ______________________ үзгднә.

а) аңгс

ә) аңгуд

б) аңгмуд

3. Мана ээҗ ________________________ өскнә.

а) ямас

ә) ямад

б) ямасмуд

4. Өрүн эрт _____________________________ хәәкрнә.

а) такасмуд

ә) такас

б) такасуд

5. Элстин ___________________________ шин гермүд тосхҗана.

а) тосхачуд

ә) тосхачнр

б) тосхачмуд

6. Байрин өдрлә __________________________ ут ду дуулв.

а) ээҗмүд

ә) ээҗнр

б) ээҗс

А1. Чик хәрүһинь орулҗ бичтн:

1. -Сг, -дг, -сн, -мха, -мсг суффикстә үгмүд ____________________ медүлнә.

а) өңг зүс

ә) чинр, темдг

б) кемҗә

2. Альма сәәхн хувцнд дурта, эн _________________________ күүкн.

а) кеерәч

ә) кеемсг

б) ке

3. Торһа хаврар _______________________________ шовун.

а) дуулна

ә) дуулдг

б) дуулв

4. Теегт ___________________________ малыг хөөч асхар цуглулв.

а) йовна

ә) йовсн

б) йовла

5. Мини дү күүкн йир _________________________________ .

а) уульна

ә) уульмха

б) уульдг

6. Ноһала _________________________ күүкн, элгн-садндан йир дурта.

а) элгнч

ә) элгсг

б) элглнә

Ә1. Юмна чинр, темдг медүлҗәх үгмүд олад, суффиксинь

темдглтн:

1. Мини дү көвүнә дурта хот – махн, эн йир махсг күн.

2. Санҗ сәәхнәр биилдг көвүн, энүг бииһин ансамблин ханьд авв.

3. Делгрин уйсн бүшмүд ке янзта болв.

4. Киштә мартмха күүкн, дегтрән авхан мартҗ.

5. Өлзәт кеемсг күүкн, оньдин ке-сәәхн хувцта йовна.

6. Дорҗ үүрсг көвүн, энүнд дала үр бәәнә.

7. Хаалһар йовһар йовсн күн селәнүр өөрдв.

8. Манҗ инәмсг чирәтә көвүн, оньдин тиньгр йовна.

9. Үлдсн альмнас авдг юмн уга, цуһар үрҗ оч.

10. Келсн үг – керчсн модн.

А1. Чик үгинь орулҗ бичтн:

1. –Лһн суффикстә үгмүд _____________________________________ .

а) юмна чинр медүлнә

ә) юм нерәднә

б) үүлдвр медүлнә

1. -Лһн суффикстә үгмүд _______________________ медүлҗәх үгмүдәс тогтна.

а) чинр

ә) үүлдвр

б) юмна нерәдлһ

2. -Лһн суффикстә үгмүд __________________ гидг сурврт хәрү өгнә.

а) ямаран?

ә) юн?

б) яһна?

Ә2. Үгмүдәс -лһн суффикстә үгмүд тогтатн:

Зур – ______________________________________

Дас – ______________________________________

Хәлә – ______________________________________

Бич – ______________________________________

Зө – ______________________________________

Дас – ______________________________________

Йов – ______________________________________

Гү – ______________________________________

Кел – ______________________________________

Ир – ______________________________________

Эмн – __________________________________________

Мед – __________________________________________

Б1. Үгин тогтацин чик йилһлтинь темдглтн:

а ) умшлһнур ә) умшлһнур б) умшлһнур

а ) ухаллһнас ә) ухаллһн а б) ухаллһнас

а ) бичлһнд ә) бичлһнә б) көрлһн

Б2. Хавсрт бәәх үгмүдт юн? гисн сурвр тәвәд, кергтә суффиксинь орултн. Буулһҗ бичтн:

1. Моңһлур (зуульчл___) байр үүдәв.

_______________________________________________________________

2. Удан телевизор (хәлә____) эрүл-мендд харш болна.

_______________________________________________________________

3. Йовһар (йов_____) цогц-махмудт олзта.

_______________________________________________________________

4. Хошур өөрдәд ирхлә, нохан (хуц____) улм чаңһрв.

_______________________________________________________________

5. Шатр (наад_____) сурһульд туста.

_______________________________________________________________

6. Хаврт олн зүсн урһмл (тәр_____) эклнә.

_______________________________________________________________

7. Намрт тәрә (хура_______) төгснә.

_______________________________________________________________

8. Күүкдт шаһа (наад______) йир сонҗлта.

_______________________________________________________________

А1. Чик хәрүһинь орулҗ бичтн:

1. -Вр суффикстә үгмүд ямр нег юм эс гиҗ юмна _______________ медүлнә.

а) үүлдвр

ә) чинр

б) кемҗә

2. - Вр суффикстә үгмүд __________, _____________ сурврмудт хәрү өгнә.

а) альд? юунд?

ә) юн? ямаран?

б) яһна? яһҗ?

Ә1. Харар барлата үгмүдин суффикс темдгләд, эднд сурврмуд тәвтн:

1. Болха дегтрәс соньн келвр умшв.

2. Хургин һардач шин тогтавр умшв.

3. Ээҗ улавр зүстә эдәс бүшмүд уйв.

4. Манҗ эццәвр цогцта көвүн.

5. Бичкдүдин ардас сән хәләвр кергтә.

6. Школын һардвр сән сурһульчнриг темдглв.

7. Хальмг үлгүрмүд чик уха-заавр сурһмҗлна.

8. Кермнә мис цәәвр зүстә.

Б1. Кергтә суффиксәр дамҗулад, юн? болн ямаран? гисн сурврмудт хәрү өгчәх үгмүд тогтатн:

Зогс – ________________________, ______________________________

Тәр – _________________________, ______________________________

Зур – _________________________, ______________________________

Шата – ________________________, ______________________________

Ту – ___________________________, ______________________________

Цаһан – ________________________, ______________________________

Хура – _________________________, ______________________________

Мед – __________________________, ______________________________

Уһа – ___________________________, _____________________________

Су – ____________________________, _____________________________

Зө – _____________________________, _____________________________

Ид – _____________________________, _____________________________

Дош – ____________________________, _____________________________

Үүдә – ____________________________, _____________________________

Зак – ______________________________, _____________________________

Өөм – _____________________________, _____________________________

Янз: ту – туулһн, туувр

Б2. Үгмүдин тогтац күцәтн:

Медврин – ______________________________

Күцәлһн – ______________________________

Көгшәвр – ______________________________

Зөөлһн – ______________________________

Цуглуллһн – ______________________________

Олвр – ______________________________

Ухаллһн – ______________________________

Гүүлһн – ______________________________

Янз: зөөлһн

А1. Чик хәрүһинь тәвтн:

1. Үгин ___________________________________ чилгч гиҗ нерәднә.

а) әдл хүвиг

ә) сольгддг хүвиг

б) шин янз тогтадг хүвиг

Ә1. Үгмүдин сольгддг хүвиг темдглтн. Үгин сүүринь заатн:

^

1. Дун – дуулна – дуулач – дуулачин

2. Хөөч – хөөчәр – хөн – хөд

3. Зак – заквр – закврла – закна

4. Бичнә – бичлһн – бичмр – бичмрин

5. Хәәкрнә – хәәкрәч – хәәкрсн – хәәкрәчин

6. Мартна – мартмха – мартдг – мартдгас

7. Сурһуль – сурһульч – сурсн – сурсна

8. Мөсн – мөстә – мөстлһн – мөстсн

9. Залач – залачла – заллһн – залдг

Б1. Чик чилгчсинь тәвтн:

1. (Юуна?) Элст____ өөр Вознесеновка гидг баахн селән бәәнә.

2. Мана (юунд?) балһсн____ шин сәәхн гермүд тосхгдҗана.

3. Шин тосхсн (юунас?) гермүд____ негнь холас йилһрнә.

4. Хаврин цагт (юуһар?) теег____ олн зүсн аңгуд гүүнә.

5. Шин гермүдт (кенә?) Герл____ ээҗ бәәнә.

6. Герлә (кенүр?) ээҗ____ дару-дарунь золһҗ ирнә.

7. Герлә эн (юунла?) миис____ наадхдан дурта.

8. Хаврин цагт ээҗ (кентә?) Герлә____ хамдан тег һәәхнә.

Б2. Үгмүдин тогтац темдглтн:

Ноха – с – ин, ууль – мха, бүшкүр – д – дг, тәрә – ч – чнр.

Заман – ч – ла, урл – ач – лһн – ин, һард – ач – вр – лһн – ин.

Умш – ач – лһн – сн – та, тогтна – вр – лһн – сн – ас, үр – мүд – сг – тә.

Б3. Чилгчс сурврмудла ирлцүлтн:

Юуна? ас-әс

Юунд? ла-лә

Юуг? д-т

Юуһар? н, ин-ын, а-ә

Юунла? ур-үр

Юута? иг-ыг, г

Юунас? ар-әр

Юунур? та-тә

Соңсч бичлһнә дамшлһн