Шекті пайдалылықтың төмендеуі

Тұтынылатын тауардың саны, шартты бірлік	Жалпы пайдалылық, өсіңкі нәтижемен, теңге	Шекті пайдалылық, теңге
1	2	3
0	0	400 – 0 = 400
1	400	700 – 400 = 300
2	700	900 – 700 = 200
3	900	1000 – 900 = 100
4	1000	1000 – 1000 = 0
5	1000	–

2.1-кестенің бірінші бағанында тұтынылатын тауардың өсіңкі саны берілген. Екінші баған тауардың жалпы пайдалылығы артатынын, бірақ біртін-біртін баяу қарқынмен артатынын көрсетеді. Үшінші бағанда тауардың шекті пайдалылығы берілген. Байқайтынымыз – егер тұтынушы үшін тауар сатып алар кездегі шекті пайдалылығы 400 теңге болса, тауардың бір данасына қол жеткізгеннен кейін оның шекті пайдалылығы 300 теңгені құрайды. Осылайша, осы тауарды әрбір келесі тұтынған сайын оның шекті пайдалылығы төмендей береді.

2.2. Кәсіпорын өнімінің бәсекелестік қабілетін талдау

Тұтынушы үшін тауардың тиімділігі нені білдіреді? Коммерциялық қызметтің негізгі принципі: «Ешкім тауарды немесе қызметті сатып алмайды – кез-келген тұтынушы тауардың пайдалылығын сатып алады». Нарыққа келген сәтте тұтынушы өзіне қажет тауарды сатып алу үшін әр түрлі жағдайларға тап болады. Ол әрбір жағдайды, нұсқаны салыстыра отырып, өзінің мұқтаждықтары мен субъективті талғамына сәйкес келетін нұсқаны таңдап алады. Тұтынушының таңдауын шектейтін негізгі жағдай – оның табысы. Тұтынушы өзінің шектеулі табысын барынша пайдалы тауар алуға жұмсағысы келеді, яғни өз табысын барынша тиімді жұмсауға тырысады.

Тұтынушының таңдауы әр уақытта оның бюджетімен және тауардың бағасымен шектеледі. Тұтынушылық тепе-теңдігі, яғни тұтынушының табысына сай тепе-теңдік, мына қатынаспен сипатталады:

(2.1)

мұнда МП_А және МП_Б – сәйкесінше А және Б тауарларының маржиналды (шекті) пайдалылығы; Б_А және Б_Б – сәйкесінше А және Б тауарларының бағасы.

Тұтынушы шекті пайдалылықтың бағаға қатынасы тең болатын тауарлар жиынтығын сатып алып, пайдалылықты барынша арттырады. Тауардың сапасы – бұл оның жеке және өндірістік мұқтаждықтарды қанағаттандыра аларлық қасиеттерінің жиынтығы болып табылады. Маркетингтік зерттеулердің нәтижесі бойынша тұтынушылар үшін олардың тауардың сапасы бағадан тікелей тәуелді жоғарғы және төменгі шектері болады. Төменгі шектен төмен баға өте төмендетілген болып табылады, ал жоғарғы шектен асқан баға - өте қымбат баға болып табылады.

Тәжірибе жүзінде тауардың пайдалылығы мен бағасы төменде келтірілген баға қалыптасуының параметрлік әдістері бойынша анықталады.

1. Салмақты баға әдісі. Бұл әдіс бойынша баға тауар сапасының негізгі параметрінің құнын есептеу арқылы есептеледі (қуаты, өнімділігі және т.с.с.). Есептеу формуласы келесідей:

немесе немесе (2.2)

мұнда Б_б – базалық өнімнің бағасы; Б_ж – жаңа өнімнің бағасы; П_б – базалық тауардың негізгі параметрінің мәні; П_ж – жаңа тауардың негізгі параметрінің мәні.

2. Баллдық әдіс. Бұл әдіс тұтынушы үшін тауар сапасының параметрлері сараптамалық бағалауға негізделеді. Сапа параметрлеріне техника-экономикалық, эстетикалық және басқалар жатады. Есептеу үшін келесі формула қолданылады:

(2.3)

мұнда б_б және б_ж – сәйкесінше базалық және жаңа өнім баллдарының қосындысы.

3. Регрессялық талдауға негізделген әдіс, яғни бағаның тауар сапасы параметрлері өзгергерістерінен тәуелділіктерінің формулаларын (регрессиялық теңдеулерді) анықтау болып табылады.

Параметрлік әдістердің көмегімен жаңа тауарлардың бағасын анықтап қана қоймай, сонымен қатар тауардың бәсекелестік қабілетін бағалауға да болады. Қалай анықтау керек екендігін мысал арқылы қарастыралық.

Кәсіпорын техникалық құралдың A үлгісін өндірумен айналысады делік. Онымен бәскелестік құратын кәсіпорындар B, C және D үлгілерін жасаумен шұғылданады. Осы үлгілерді А үлгісімен салыстыру қажет. Тауар үлгілерінің техникалық көрсеткіштері 2.2-кестеде берілген.

2.2-кестеде

Тауар үлгілерінің бәсекелестікқабілетін бағалау

Үлгілер	Жұмыс ауқымының саны	Пайдалану-дың қауіп-сіздігі	Қуаты	Тауардың сапасы	Жалпы баға (орташа балл)
Барлық көр-сеткіштер, %	20	20	20	40	100
A үлгісі	4	4	4	4	4,0
B үлгісі	4	3	3	3	3,2
C үлгісі	5	5	4	4	4,4
D үлгісі	3	4	3	4	3,6

Тауарлардың бағалары: A үлгісі – 450 мың теңге, B – 400 мың теңге, C- 600 мың теңге, D – 500 мың теңге.

Тауар сапасының (бір баллдың) құнын анықтаймыз. А үлгісі үшін:

теңге.

Сәйкесінше, В үлгісінің сапасы 125 мың теңге, С үлгісінің сапасы 136,4 мың теңге, D үлгісінің сапасы – 138,9 мың теңге деп бағаланады.

Сонымен, аталған тауардың А үлгісі баға және сапа қатынасы бойынша бәсекелестік қабілеті ең жоғары деп бағаланады.

Ал енді өндірушінің қандай мақсатты көздейтінін қарастыралық. Тауар өндіруші кәсіпорын алатын табысын барынша арттыруға ұмтылады, яғни өнімді сатудан түскен сома мен оны өндіруге кеткен шығындардың айырамасының оң нәтиже беруін мақсат етеді. Демек, өндіріс көлемі туралы шешім қабылдау барысында өндіруші барынша үлкен табыс алып келетін өндіріс көлемін таңдай білуі қажет.

Осылайша біз түрлі бағалар мен өндіріс көлемдерін пайдалана отырып, өнімді сатудан түсетін табыстың нұсқаларын есептеу барысына да жеттік. Әрине, әрбір келесі өндірілетін өнім тек сатудан түскен табысты арттырып қана қоймай, сонымен қатар шығындардың да өсуін талап етеді. Басқаша айтсақ, өнімнің қосымша бірлігін өндіру жалпы сатылым сомасын белгілі бір шамаға арттырады (шекті сатылым), сонымен қатар жалпы шығындардың шамасын да арттырады.

Сонымен ең негізгі сұрақ: табысты барынша арттыру үшін өндірілетін тауардың қандай көлемін өндіру және оны қандай бағамен сату керек? Бұл үшін табысты сатылымнан түскен соманың шамасы жалпы шығындардың сомасынан артық болады деп есептейміз. Есептеу үшін 2.3-кестенің мәліметтеріне жүгінелік.

2.3-кесте ең тиімді сатылым көлемі әрқайсысының бағасы 840 теңгеден 6 дана өнім сатқан кезде болатынын көрсетеді. Басқа ешқандай нұсқалар кәсіпорынға мұншалық жоғары табыс (1040 теңге) алып келмейді.

Шекті пайдалылық теориясының негізіне сүйене отырып тұжырымдалық. Шекті сатылым сомасын (6-баған) шекті шығындармен (7-баған) салыстырып көрелік. Өндіріс көлемі ұлғайған сайын сатылым көлемі шекті шығындардан басым болса, онда өндірісті және сатылым көлемін тауардың қосымша (шекті) бірлігі табыссыз ұлғайта беруге болады. Шекті шығындар шекті сатылым көлемінен басым бола бастаған сәттен бастап, өндіріс көлемін қысқартуға тура келеді. 2.3-кестеге байыппен қарасаңыз, шекті шығындар азайған сайын табыс көлемі арта береді. Сондай-ақ, шекті шығындар арта бастаған сәтте де табыс біршама уақыт, яғни шекті шығындар шекті сатылым көлемінен басым болғанға дейін, арта береді. Тек соңғы жағдай орындалған жағдайда ғана табыс тауардың әрбір келесі данасын өндірген сайын төмендей бастайды.

Сонымен, кәсіпорынға барынша үлкен табысты шекті шығындар шекті сатылым көлеміне барынша жақын болғанда немесе тең болған жағдайдағы өндіріс көлемі қамтамасыз етеді. Бұл нұсқа өндірушіге ең жоғары субъективті пайдалылық – барынша үлкен табыс алып келеді. Осы ережемен толық келісе отырып, ең тиімді нұсқа деп әрқайсысы 840 теңгеден 6 бірлік сатылатын нұсқаны есептейміз.

2.3-кесте Табысты есептеу нұсқалары	Шекті сатылым сома-сы мен шекті шығын-дардың айырмасы	8	1340-640=700	1140-200=940	940-150=790	740-130=610	540-130=410	340-190=150	140-310=-170	-60-490=-550	-260-730=-990	–
	Шекті шығындар	7	3200-2560=640	3400-3200=200	3550-3400=150	3680-3550=130	3810-3680=130	4000-3810=190	4310-400=310	4800-4310=490	5530-4800=730	–
	Шекті сатылым сомасы, теңге	6	1340-0=1340	2480-1340=1140	3420-2480=940	4160-3420=740	4700-4160=540	5040-4700=340	5180-5040=140	5120-5180=-60	4860-5120=-260	–
	Табыс, теңге	5	0-2560=-2560	1340-3200=-1860	2480-3400=-920	3420-3550=-130	4160-3680=480	4700-3810=890	5040-4000=1040	5120-5180=-60	5120-4800=-320	4860-5530=-670
	Жалпы шығын-дар	4	2560	3200	3400	3550	3680	3810	4000	4310	4800	5530
	Сатылым сомасы, теңге	3	0	1340×1=1340	1240×2=2480	1140×3=3420	1040×4=4160	940×5=4700	840×6=5040	740×7=5180	540×9=4860	1340×1=1340
	Бағасытеңге	2	1440	1340	1240	1140	1040	940	840	740	640	540
	Сатылатын тауардың саны	1	0	1	2	3	4	5	6	7	8	9