Биринджи болюкнинъ нетиджелери

Лексик-семантик группа – бир сой сёз чешитлернинъ мананынъ умумий компонентнен бирлешюви. Лексик-семантик группалар семантик даирелернинъ ичинде айрылалар. Мисаль оларакъ бойле лексик-семантик группаны кетирейик: арарет (дередже) сыфатлар: сыджакъ, сувукъ, бузлу, исинген, джыллы.

Лексик-семантик группаларнынъ аляметлери:

1. лексик маналарына коре эки ве экиден зияде сёзлернинъ бирлешюви;

2. тарихий принципке коре япыла, яни динамик бир олушмадыр;

3. тематик группаларына якъын олур, лякин олардан фаркъланыр.

Эр бир сёз чешити ичинде лексик-семантик группаларыны айыра билемиз. Юкъарыдаки къысымларда сема, архисема, дифференциаль сема, гипероним, гипоним киби терминлерни анълаттыкъ. Бундан да гъайры юкъарыдаки болюкте лексик-семантик группаларда парадигматик мунасебетлер акъкъында сёз юрюттик. Айры дикъкъат синоним ве чокъманалы сёзлерге айырыла. Чюнки парадигматик мунасебетлерде муим роль ойнайлар.

БОЛЮК 2

КЪЫРЫМТАТАР ТИЛИНДЕ МИНЕРАЛЛАР АДЛАРЫНЫНЪ ЛЕКСИК-СЕМАНТИК ХУСУСИЕТЛЕРИ

2.1. «Минераллар ве металлар» лексик-семантик

группасынынъ теркиби

Минераллар ве металлар лексик-семантик группасынынъ теркибинде бир сыра лексемаларны айырмакъ мумкюн. Ашагъыдаки исе энъ сыкъ къулланылгъан лексемаларны бельгилейик:

Демир – бутюн тюркий тиллеринде, къайд этильген лексема *dęmür киби къулланыла. Лексема тюрклернинъ Кюль Тегин ве Бильге Каган киби биринджи абиделеринде раст келе. Бундан да гъайры temir лексемасы къадимий уйгъур ве манихей языларында сыкъ къулланыла. Махмуд Къашгъарлынынъ лугъатында temür киби вариантта къулланылып, «железо» мананы анълата, Ибн Муханна (XIV а.) абидесинде исе demür вариантта къулланыла, Рабгузи tęmür 'железо, железный гвоздь' киби маналарында. Чагъатай абиделеринде (XV а) tęmür, хорезм (XIV а .) temür я да tęmür киби языла. Половец абидесинде, яни Codex Cumanicus (XIV а.) – temir. Эски осман абиделеринде XIV асырдан башлап – demür вариантны корьмек мумкюн. Шу лексема бутюн земаневий тиллеринде сакъланып къалгъан: къарлук тиллеринде: уйгъур tömür, озьб. temir; огъуз тиллери: турк. demir, азер. dɛmir, туркм. demir; къыпчакъ - тат., баш. timer, къаз., къкалп., ногъ. temir; Сибирь тиллеринде – алт. temir, леб. tebir, хак. timər, тув. demir; якъут timir ве чуваш timər. Корьгенимиз киби лексема асырлар девамында тек фонетик денъишмелерге огърай.

Зюмрют – фарс.-араб. zumurrud zumurrud. Шу тиллерде къайд этильген лексема "зеленый драгоценный камень" киби терджиме этиле.

Инджи – лексема къадимий тюрк jancu – жемчуг сёзюне якъын. Белли ки, чагъатай тилинде Сыр-Дарья озеннинъ ады да jandzu киби ишлетиле.

Чоюн (чугун) лексемасы – асыл тюркий лексемасы сайылыр: балкъар. соun, тат. cujn, къумыкъ, къарач., къараим cojun, чагъат. cujun.

Алтын лексемасы къадимий тюрк ąltun сёзюне якъын. VIII асырдан башлап Кюль Тегин, Бильге Каган ве Тоньюкуку абиделеринде altun киби ишлетиле ве 'золото' манасыны анълата. Бойле варианта къайд этильген лексема енисей ядикярлыкъларда къулланыла. Махмуда Кашгарлынынъ лугъатында (XI а.) altün киби язылгъан, чагъатай абиделеринде (XV а.) altun, хорезм ве къыпчакъ абиделеринде де ойле варианта къулланыла. Огъуз абиделеринде исе шу сёз, не ичюндир, ишленильмей. Земаневий тюрк тиллерининъ бутюн подгруппаларында къайд этиле: къарлукъ подгруппасында: уйгъ., лоб., altun, озьб. ɔltin; къыпчакъ подгруппасында тат., баш., къбал., къаз., ногъ., ве ил. altɨn; Сибирь тиллеринде - алт., хак. altɨn, тув. a'ldɨn; огъуз подгруппасында тек тюрк ве синоним оларакъ туркмен altɨn.

Кумюш лексемасы ильк кере къадимий тюрк абиделеринде раст келе. Башта орхон (VIII а.), ве сонъра енисей абиделеринде – kümüş. Бойле варианта шу лексема М. Къашгъарлыда, Кутадгу Биликте ишлениле. Земаневий тиллеринде де сыкъ къулланылыр: къарлукъ подгруппасы уйгъ. kümüš, озьб. kumuš, къыпчакъ – тат. kömeš, баш. kömöš, къаз., ногъ. kümis, къумыкъ gümüš, огъуз турк gümüš, азер. gümüš, турк. kümüš, Сибирь тиллеринде - алт. kümüš, хак. kümüs, тув. xümüš.

Къырымтатар тилинде металларны ве минералларны теркибине коре бир къач чешитке больмек мумкюн. Эгер де ишимизнинъ сонъунда берильген илявени козьден кечирсек, коремиз ки, металлар ве минераллар лексик-семантик группасына кирген сёзлерни саде ве муррекеп чешитлерине больмек мумкюн.

Джедвельден корюне ки, бир сыра металлар ве минералларнынъ адлары эки я да зияде сёз шекиллерининъ мана ве грамматик джеэттен бир-бирине бойсунув ёлунен къошулып, шимди бу синтактик алякъа къуветсизленюви нетиджесинде бир предметни анълатув ичюн хызмет эткен янъы сёздир.

Меселя:

Малахит – бакъырташ

Сердолик – акъыкъ

Платина – акъалтын

Ртуть – кунесув

Теркибине коре муреккеп олгъан минераллар ве металлар да сыкъ къулланылалар: аквамарин – денъиз тюсю, денъиз ренки, пемза - сюнгер ташы, кремень – чакъмакъ ташы, гравий – ташлы къум.