Болюк 1 «минераллар ве металлар» группасы лексик системасынынъ къысмы оларакъ

1.1. Лексика бир система оларакъ

Тильде мевджут олгъан джеми сёзлернинъ джыйымына лугъат теркиби я да лексика дейлер. Базы вакъытлары лексика термини бир де бир фен саасына, айры шахыскъа, я да айры бир эсерге коре де къулланыла. Тургъун ибарелер де озь хусусиетлерине коре лугъат теркибине кирелер.

Система – айры парчалардан, элементлерден ибарет олгъан ойле бир болюктир, элементлер система ичинде белли къайделерге коре ерлештириле ве озьара чешит характерли багълылыкъларда булуналар.

Грамматик системалардан, яни фонология, морфология ве синтаксистен фаркълы оларакъ. Тильдеки сёзлернинъ эписини бирбутюн система ичине къаплап алмакъ имкянсыздыр. Лексика бир бутюн система дегиль де, къарама-къарышыкъ, хаотик бир олунгъан корюнишине кире. Ойле экен, лексикологияда озьара багълылыкъ косьтерген сёзлерни айры группаларгъа бирлештирелер. Сёз группаларынынъ базылары шекиль (ономасиологик), базылары манна (семасиологик), даа башкъалары тиль тышарысында яткъан факторлар эсасында тешкиль этилелер. Бу сёз группаларына лексиканынъ микросистемалары, яни алд системалары дениле.

Айры микросистема олуштыргъан сёз группалары бири-биринден колемдже, бирликлери темелинде шекиль яни мана ята олгъаны, лексик бирлемлер арасындаки илишкилернинъ синтагматик яки парадигматик характерде олгъан иле фаркълы тюшелер. Къырымтатар тилининъ сёзлери арасында системалы алякъаларнынъ бойле чешитлерини косьтермек мумкюн: омонимия (аддашлыкъ) – айтылувнынъ бенъземеси; синонимия (манадашлыкъ) – ифаделеген маналарнынъ бенъземеси; антонимия (къаршы маналылыкъ) – ифаделенген маналарнынъ бири-бирине терсликлери.

Шекильдже бенъзейишлерине коре тешкиль этильген группаларгъа омонимлер ве паронимлер дениле. Лексик бирлемлернинъ маналарына коре, группалдар тешкиль эткенде. Парадигматик мунасебетлер эсасында тешкиль этильген группалар – синонимлер. антонимлер, конверсивлер. лексик-семантик группалар, гипонимлер; синтагматик типке аит группалар – чокъманалы сёзлер группалары мейдангъа келелер.

Сёзлерни къатламлар ве сыныфларгъа айырув ашагъыдаки эсасларда озь темелини тапа:

— тильдеки сёзлернинъ пейда олув ёллары бакъымындан сыныфлаштырма – калькалар, алынма лексика;

—лексиканынъ къулланма сааларына коре къатламлары – кениш къуллангъан ве тар къуллангъан лексика, шивелер лексикасы, махсус лексика, жаргон лексикасы;

— лексиканынъ актив ве пассив сыныфлары – актив сёзлер. Эскирген сёзлер (архаизмлер) ве янъы сёзлер (неологизмлер);

— лексиканынъ тиль услюплерине коре сыныфлары – лакъырды тили лексикасы ве китабий лексика.

Тильнинъ лугъат теркиби ве оны тешкиль этиджи сёзлер бир сыра умумий хусусиетлерге малик олувынен характерленелер.

Лексикология лексиканы шу умумий хусусиетлерни козьде тутып огрене. Бу хусусиетлер бойледир:

1. Биринджиден, лугъат теркибини тешкиль этиджи эр бир сёзнинъ манасы бар. Сёзнинъ манасы (семантикасы) ве онен багълы меселелер лексикологияда эсас меселелерден бири сайыла. Лексикагъа аит бу меселенен лексикологиянынъ семасиология болюги огъраша.

2. Эр бир тильнинъ терекъкъиятында онынъ энъ тез денъишип тургъан къысмы лексикадыр.

Тиль теракъкъияты процессинде лугъат теркиби янъы сёзлернен зенгинлешип баргъанынен берабер ондаки айры сёзлер эскире ве къулланувдан чыкъып кете. Демек, лугъат теркиби эвельден къулланылгъан сёзлернен берабер янъы сёзлерге ве эскирген сёзлерге малик олувынен де характерлене. Лексикологияда лексиканынъ ана шу джеэти де огрениле [16, с. 12].

3. Лугъат теркибиндеки сёзлер къулланув сааларына коре сынъырлангъан ве сынъырланмагъан олалар. Базы сёзлер умумхалкъ даиресинде къулланылсалар (меселя, аш, сув, буюк, ана, бала ве башкъалары), дигерлери исе къулланылув джеэттен сынъырлангъанлар. Меселя, шиве сёзлери территориаль джеэттен сынъырлангъан олалар (кемик-сюек, далгъа-толкъун, йылдырым-яшын, къол-эль, копек-ит, ягъ-май ве башкъалары); терминлер социаль джеэттен сынъырлангъан, яни малюм зенаат саасындаки адамлар нуткъунда къулланылув джеэттен сынъырлангъанлар (меселя, ургъу, сес, созукълар, тутукълар, ялгъама, тамыр, негиз – тильшынаслыкъкъа аит терминлер; аран, ат, сыгъыр, къой, деве, къашагъа, пичен, аджыткъы – айванасравджылыкъкъа аит терминлер; бина, балта, эренде, козьлев, дивар, пенджере, мых – къуруджылыкъкъа аит терминлер; футбол, баскетбол, бокс, ринг, куреш – спорткъа аит терминлер ве башкъалары). Лексикология лугъат теркибини шу джеэттен де огрене.

4. Лугъат теркибиндеки сёзлер нутукъкъа, услюпке олгъан мунасебетлерине коре де озьара фаркъланалар.

Малюм сёзлер нутукъ тюрлерине, услюпке (стильге) битараф (нейтраль) мунасебетте олса (бет, козь, ичмек, алмакъ киби), дигерлери нутукъ услюбининъ малюм чешитине аит олалар (чере, чешме – поэтик услюпке аит; фонетика, морфология, сёз чешити, сыфат, исим, зарф – ильмий услюпке аит; иракъ, тедарик, усанмакъ – китабий услюпке аит ве башкъалары). Лексикологияда сёзлернинъ ана шу хусусиетлери де огрениле.

5. Эр бир сёз сеслерден (я да бир сестен) япылгъандыр ве эр бир сёзнинъ шекли ве мундериджеси бар. Лугъат теркибиндеки сёзлер ана шу шекиль ве мундериджеси джеэттен тюрлю мунасебетлерге аит олувы мумкюн. Меселя, бет, юз, чере, сима сёзлерининъ шекли чешит тюрлю, манасы исе бир-бирине якъын (манадаш); юксек-алчакъ, узун-къыскъа, татлы-аджджы сёзлернинъ маналары къарама-къаршы (антонимлер) ве башкъалары. Лексикологияда сёзлер озьара ана бойле мунасебетлери джеэтинден де огрениле.

Сёз кьайсы бир нутукь услюбиетинде кьулланылса да, онынь биринджи вазифеси – мана бильдирмектир.

Эр бир языджы озь макьсадына догьру кельген сёзни бегенгени киби озюнинь «ольчеви»нен келиштирсе, окьуйджынынь тюшюнмеси де кьолайлаша, сёзнинь тасвирий кьувети де арта. Сёз услюпке келишип, лексик ве грамматик тарафларындан догьру кьулланылувы шарт.

Тильде сёзлер пек чокь. Алимлер тильдеки сёзлер сайысыны йылдызларнен теньиштирелер. Инкишаф нетиджесинде, эр бир яньы адисени адлав кереклигинен тильде яньы сез ве терминлер озь сайысыны арта берелер.

Мында сёз япув, башкьа тиллерден сёз алув, сёзнинь кочьме манасында кьулланылув киби усуллары назарда тутула.

Тильде олгьан сёз эр кес бир дереджеде файдаланып оламай. Кьырымтатар тилиндеки 5000-6000 сёз эр кес ичюн аньлайышлы олып, нутукьта эр вакьыт кьулланыла. Булардан базылары (ана, кьыз, сув, ай, орман, ер, кьол, тиль, козь, сен, о, бир, мен, эки, учь, биль, кель, ол киби) пек кьадимий вакьыттан берли кьулланылмакьталар эм де яньы сёз япылувында иштирак этелер. Бу сёзлер фааль лугьатыны тешкиль этелер.

Арап ве фарс тиллеринден алынгьан бир кьач сёзлер (терек, халкь, девир); рус тилинден (совет, трактор) эр кеске аньлайышлы олувынен берабер, кьырымтатар тилинде яньы сёзлер япылмасы ичюн де менба олалар. Девир деньишюви себебинден бир кьач сёзлер умумкьулланувдан чыкьып кетелер (джуббе, чарыкь, кятип), базылары эскирип, маналарыны деньиштирелер (муарребе) ве башкьа бир мананы ифаделеп, яньы тюшюндженинь ады олалар.

Сёзнинъ тюшюндже, къошма эмоциональ–экспрессив ренк ве стилистик аляметлерини ифаделевине лексик мана дейлер. Тюшюндже, эмоциональ–экспрессив ренк ве стилистик алямет лексик манасынынъ теркибий къысымлары (компонентлери) сайылалар.

Сёзнинъ лексик манасы этрафлыджа огренильгенде, оны чешитлерге (типлерге) айырып, махсус адларнен адландыралар. Лексик мананы чешитлерге айырувда, шунен берабер бу чешитлерни адландырувда алимлерде бир фикир ёкъ. Тильшынаслыкъкъа багъышлангъан эсерлерде лексик мананен багълы олгъан этимологик мана, архаик мана, баш мана, эсас мана, ясама мана, догъру мана, кочьме мана, багълы мана киби бир къач терминлернинъ къулланылувы лексик манагъа тюрлюдже янашкъанларынынъ, онынъ чешитлерини тюрлюдже тюшюнгенлерининъ нетиджесидир.

Шимдики тильге аит лексик мана козьде тутулгъанда бойле шейлерге эмиет бермек керек: 1) япылув мунасебетине, 2) объектни ифаде этювине, 3) нутукъта реаллешюв алына коре.

Япылув мунасебетине коре лексик мана эки чешитке болюне:

эсас мана ве ясама мана.

Сёз джумледен тыш бир мананы, джумледе исе башкъа мананы, яни экинджи бир предмет ве тюшюнджени анълатмасы мумкюн. Меселя, тиш сёзю айры алда кельгенде адамнынъ бир къысмыны анълата: Зенифенинъ тишлери инджи киби беяз ве дюльбер эди. Тырнавучнынъ тишлери къыйышкъан джумлесинде тиш сёзю башкъа бир мана ифаделей.

Сёз джумледен тыш алынгъанда, бойлеликнен, джумле ичинде де эксерий алларда насыл манада къулланылса, шу мана онынъ эсас манасы сайыла. Къалгъан маналары исе ясама маналар сайылалар. Сёз джумледе ачыкъ-айдын бир маналы ола.

Лексик мананы бойле чешитлерге айырув чокъманалы, яни полисемантик сёз маналары ичюн харктерлидир. Бирманалы сёзлерде лексик мананынъ бойле чешитлери олмаз.

Малюм олгъанына коре, полисемантик сёзлернинъ мана микъдары чешит тюрлю (эки ве зияде) ола. Бойле вакъытлары ясама маналарнынъ эписи бир мана эсасында япылмай, яни чокъманалы сёзлерде эсас мана эр вакъыт бир дане олмай. Эсас мана полисемантик сёзлерде бир я да бирден зияде олувы мумкюн. Меселя, аза сёзюнинъ бойле маналары бар:

1. Адам я да айван тенининъ белли бир вазифе беджерген къысмы: сезги азалары; 2.Бир де бир группа я да джемиетке менсюп шахыс: меджлис азалары; 3. Бир де бир иш-арекет, фаалиет иштиракчысы: делегация азалары. Сонъки эки мана биринджи мана эсасында япылгъан. Демек, бу сёзде бир эсас мана ве эки ясама мана бар. Оюн сёзюнинъ маналары арасында башкъа ал корюне. Бу сёзнинъ бойле маналары бар: 1. Гонъюль котермек, раатланмакъ макъсадынен бир де бир авагъа уйып арекет этмек: Тойда яшлар шенъленелер, оюнгъа тюшелер; 2. Ойнап алмакъ макъсадынен тешкиль этильген мешгъулиет: Карта оюны; 3. Малюм къаиделер эсасында кечирильген ярыш: Футбол оюны. Шахмат оюны.

Оюн сёзюнинъ экинджи манасы биринджи манасы эсасында япылгъан. Учюнджи манасы исе экинджи манасы эсасында ясалгъандыр. Демек, ясама мананынъ озю де башкъа мана (я да маналарнынъ) пейда олувына эсас ола, бойлеликнен, бу ясама маналаргъа коре эсас мана сайыла билир.

Предметни насыл шекильде ифаделевине коре лексик мана эки чешитке болюне: адлав мана ве фигураль мана.

Адлав мана предмет, шей, алямет, арекет акъкъындаки догърудан–догъру малюмат, олар иле догърудан-догъру багълангъан манадыр. Фигураль мана исе предмет, шей, алямет я да арекетнен догърудан-догъру багъланмай, яни сёз фигураль манасы иле предмет, шей, алямет я да арекетнинъ адына айланмай, фигураль мана адлав мана вастасынен предмет, шей, алямет, арекет иле багълана. Анам чыракъны якъмадан пенджереге якъынлашты. (У.Э.). Айше онынъ ичюн омюр зевкъы, бу эвнинъ бирден бир чырагъы эди. (Ю.Б.). Абляким акъай ашыны ашады, чайыны ичти, сигарыны думанлатып, къапугъа якъын кельди. (Я.З.). Акъшам салкъынында бир сигар ичип, озь нерваларыны бираз ятыштырмагъа къарар берди. (Я.З.). Кетирильген мисаллерде чыракъ, ичмек сёзлерининъ биринджи джумледеки манасы – адлав мана, экинджи джумледеки манасы исе фигураль манадыр.

Адлав мана ве фигураль мана мунасебети чокъманалы (полисемантик) сёз маналары ичюн характерлидир. Чокъманалы сёз маналарындан тек ясама маналар фигураль мана олалар. Лякин ясама маналар сырасында да фигураль мана адлав манагъа коре пек аз микъдарны тешкиль эте.

Тильде бир предметни я да тюшюнджени, шейни, адисени, аляметни, арекетни ифаделеген сёзлерге бир маналы ( моносемантик) сёзлер дейлер. Меселя, тильшынаслыкъ термини тек тиль акъкъындаки илим манасында, сюжет термини исе тек бедий эсердеки вакъиалар тизими манасында къулланыла.

Эр бир сёз пейда олгъанда конкрет бир мананы ифаделей, яни бир маналы ола. Чокъманалы адисеси тиль инкишафы процессинде пейда ола, бу адисе озь невбетинде тильнинъ терекъкъият дереджесини де косьтериджи аляметлерден бири сайыла. Чюнки бир сёз иле бирден зияде шейни ифаделев имкяны тиль теркибининъ зенгинлигини ве къолайлыгъыны теминлей.

Чокъманалыкъ тиль инкишафы процессинде пейда олгъан адисе олып, онынъ келип чыкъышынынъ себеплери олувы да табиийдир. Мына шу себеп ве эсасларны айдынлатмакъ сёз семантик теркибининъ терекъкъиятыны огренювде муим роль ойнай. Бундан да гъайры, чокъманалыкъ муреккеп адисе олып, сёзнинъ семантик теркибиндеки эр бир мананы тайинлемек, айдынлатмакъ эм амелий, эм де назарий эмиети олгъан шейдир. Мында, айрыджа, чокъманалыкъкъа якъын олгъан адиселерден, меселя, омонимлерден, айырмакъ муимдир. Къошма эмоциональ–экспрессив ренклер чокъманалыкъкъа алып кельмейлер. Чюнки олар озю айры тюшюндже ифаделемей, бельки тюшюнджеге малюм ренк къоша. Чокъманалыкъкъа алып кельген ясама маналар баш манадаки тюшюнджеден башкъа олгъан тюшюнджени ифаделей. Меселя, памукъ сёзю: 1) эксерий алларда бу сёз йымшакъ ве беяз ренкли шейни анълата (талебелер памукъ джыялар); 2)базан «урлукъ» манасыны ифаделей (тарлагъа памукъ сачтылар); 3) осюмликнинъ бир чешитини бильдире (памукъны сувармагъа башладылар). Бойле чокъманалы сёзлер ифаделеген предметлер арасында умумий бельги олмакъ керек.