2.2. Тұтас жүйелік оқыту үрдісінің сипаттамасы
Оқытуда тұтас жүйе түріндегі оқытуды оның динамикасын зерттеп, оның құрамы (элементтері), (құрылымы) олардың арасындағы байланыстар) оқыту қызметтеріне байланысты калай өзгертетінін біліп барып сипаттау қажет. Сонымен бірге бұл жүйе қарапайым емес, оның күрделі, ерекше болғандығын ұмытпау керек. Бұл жүйе адамдардың тарапынан жасалынады және солар арқылы іске асады. Оқытудың жүйелілігі және кешенді біртұтастығы деп нені түсінуге болады
Педагогикалық ғалымдарында бұл түсініктердің нақты
Оқыту үрдісінің анықтамалары әлі жоқ. Жалпы философиялық ұғымда тұтастық ол біртұтастығы обьектінің ішкі бірлігі, оның сырткы дүниеден тәуелсіз болуымен
есептеледі. (Энциклопедиялық сөздік.1984.148бет) Бұл үрдістердін
обьектінің обьективті ерекшелігі. Бірақ ол, оларға мәңгі тән бола алмайды. Біртұтастық олардың дамуында бір кезеңде пайда болып, бір кезеаде жойылуы мүмкін.
Бұл жай педагогика ғылымы және педагогикалық практика үшін аса мәнді. Педагогикалық обьектінің ол үшін мәнді және кешендігі біртұтастығы біркелкі қалыптасуда. Педагогикалық қызметте қалыптасқан болмыс диалектикасы педагогикалық обьектінің біртұтастығының екі аспектісінде көрінеді.
Біріншісі: біртұтастық - оқыту үрдісінің заңды ерекшелігі болып табылады. Қоғамда мектеп бар болғандықтан, ол да өз орнын табады. Бұл жай оқу үрдісінің түпкілікті сипаттамаларынан көрініс табады. Мысалы, абстрактілі түсінік аясында алынған оқыту үрдісі оқыту мен бұл үрдістің мазмұндық және үрдістің жақтарының бірлігі сипаттамаларымен көрінеді(В.В.Краевский).
Екіншісінде: Шынайы педагогикалық практикада біртұтастық арнайы және мақсаты қалыптасады және құрылады. Оқыту үрдісінің баламалы, құрастырмалылығы, сипаттамасы осы жерде білімдік, дамушылық және тәрбиелілік қызметтердің бірлігі ретінде беріледі. Бұл үш кызмет ең күрделі байланыста болады.
Оқытудың біртұтастық ұстанымы бұл бірлікті көрсетеді. Бұл тұтастық педагогикалық практикада, педагогикалық теориядағы сияқты оқыту үрдісінің біртұтастығы білімдердің дұрыс байланыстардың, меңгерлік, есептер анықтамасында, даму және окыту үрдісінде сабақтасуда, білім меңгерліктің дүние туралы және оның өзгерілуі туралы көрсетілім жүйеде өз түсіндірмесін табады.
Оқыту үрдісінің біртұтастық түсінігі жүйелілікпен түсініктерімен Оқыту үрдісінің және кешендік тығыз байланысқан. Бір жағынан, біртұтастық жүйелілігі және түсінігі жүйелілік пен қамтиды. Жүйе - ол біртұтастылық және кешенділігі тұрақты бірлікті құрайтын, заңдылықтар мен интегративтік
ерекшеліктерді иеленетін көптеген элементтердің өзара байланысы. (Принципы системности в теории и методологии К.Маркса М,1986с111.) Бұндай анықтамамен, оқыту көптеген өзара байланысқан элементтерді қамтиды: мақсат, оқу ақпараты, ұстаз бен шәкірттің педагогикалық коммуыикация құралдары, олардың әрекет түрлерін және оқушылардың басқа әрекеттерінің формалары пікір.
Оқытуды біртұтас жүйе ретінде былай елестетуге болады:
3-үлгі
Оқыту үрдісінің құрылымының моделі:
Жүйе секілді оқыту үрдісінің жүйе құрастырушы түсініктері ретінде: мұғалімнің оқытушылық әрекеті оқушылар әрекеті (оқу) және нәтиже қарастырылады. Басқару құралдары болса, бұл үрдістің уақытша құрамдас бөліктері болып табылады. Олар оқу құралдарын мазмұның, оқыту әдістерін, оқыту пәндік кұралдарын, және оқушылардың оқу әрекеті секілді оқытудың құралдарының өзара шартты оқытудың мақсатымен оның ақырғы нәтижесіне тәуелді.Олар беру мақсаттарына бағынған өскелең ұрпақты өмірге және қоғамдық әрекетке даярлаудың интегративтік ерекшеліктері бар тұрақты бірлік пен тұтастықты құрайды. Бұл барлық компоненттердің қызметтік функционалдық бірліктің алғашқы бастамасы, біріккен оқыту мен оқудың және қарым-қатынасы іс әрекеті пәндік болып табылады. Оқыту мен оқуның бірлігі, элементтердің көптілігі, түрлі ерекшеліктігі және олардың оқытуды үрдісінің біртұтастығын құрайтын байланыстары оған ұйымдастырушылық, реттілікті береді.
Жоғарыда айтылған дидактикада оқыту үрдісі әрекет сияқты қарастырылады. Сол себепті оның құрамында;
алғашқы ситуацияның талдау, оқыту мақсатын анықтау және оқушылардың оны қабылдауы;
жұмысты жоспарлау, мақсатқа жетудің мазмұнымен құралдардың таңдау,-оқу құралының жаңа көрсету және оны оқушылардың қабылдауы;
үзінділерін оқыту және түрлі әсерімен оқу операцияларының орындалуы, ұстаз бен оқушының оқу жұмысының ұйымдастырылуы (оқу материалдарын қолдануды оңтайлы қолдану мақсатында оқушының әрекетін ұйымдастыру және оз әрекетін оқушының өзінің ұйымдастыру); және оған еңгізу;
кері байланыс ұйымдастырылуы, құрал мазмұнды игеруді бақылау, түзету.
талдау және өзіндік талдау, оқу нәтижелерін бағалау;
- оқушылардың мектептен тыс дайындығы және жұмысы қарастырылады. Теориялық мақсаттың, мазмұндық, әрекеттік және нәтижелік бөліктерден тұратын
оқыту үрдісінің теориялық тұрғыдағы көрінісі осындай. Оқыту үрдісінің құрылымы. Осындай педагогикалық шынайы болмыста қызметте оқыту үрдісі кезеңдік мінезді болады. Әрбір оқыту үрдісінің дидактикалық кезеңі оқушыға оқу құралын ұсыну үшін әрекет ететін қызметтік жүйені құрайды. Оқыту үрдісінің кезеңдік талдауына тоқталайық.
Бұндай талдау оқыту бөліктерінің компоненттерінің біртұтас жүйе түріндегі құрылымдық байланыстарын нақты белгілеуге және бұл жүйенің үрдіс ерекшеліктерін көрсетуге мүмкіндік береді.