8.4. Оқушылардың сабақ үстіндегі өзбетінше жұмысы

Ең тиімді және жоғарғы тиімді сабақ берудің бір түрі өз бетімен жұмыс жасау болып табылады. Ол қазіргі заманғы сабақтан үлкен орын алады, себебі қазіргі кезде әр оқушы өз бетінше оқу әрекетінде ғана білім алады адам өз бетінше жұмыс істейді.

Озат мұғалімдер оқушылардың сабақ үстінде әрқашан өз бетінше жұмыс жасағаны жөн, ал мұғалім оларды басқарып, оларға тиісті материалдарын тауып беруі керек деп есептеген. Бірақ, өз бетінше жұмыс жасау мектепте өте аз кездеседі. Өз бетіндік жұмыстар оқушылардың танымдық әрекеті тәсілдерін қалыптастыруға бағытталғын. Оқушылар оқу-танымдық әрекеттің негізін құрайтын өзіндік жұмыстың тәсілдеріне, яғни ықшамдалған және толық сипаттауларға. Түсіндірулерге, ережелер жасауға, идеялар ұсынады және оларды мағынасы мен мазмұны жағынан өрбітуге үйретілмейді.

Оқушылардың өз бетінше жұмысы туралы түсінік. Жеке өз бетінше жұмыс жүргізу дегеніміз - мұғалімнің оқушының белсенді әрекетін ұйымдастыру, ол алға қойылған мақсатты арнайы берілген уақыт ішінде орындау, білімді іздеу, оларды түсіну, бекіту, шеберлік пен дағдыларды қалыптастыру.

Дидактикалық кұбылыс ретінде өз бетімен жұмыс бір жағынан, оқу жұмысы, яғни оқушының орындайтын әрекетінің объектісі, екінші жағынан - сәйкес жұмысты туғызатын форма: білімі, ойлау қабілеті, оқу жұмысын орындау кезінде туатын шығармашылық ой.

Демек, өз бетімен жұмыс бұл мынанадай белгілері бар оқыту құралы:

• әрбір нақты жағдайдағы меңгеру нақты дидактикалық мақсат пен міндетке сай;

• оқушылардың оқытудың әрбір кезеңінде оның білмеуден білуіне қозғалысын, білімдерін, дағдылары мен іскерліктерін танымдық міндеттердің белгілі бір тобын шешу қажетті көлемде және білім деңгейін қалыптастыруды қамтамасыз етеді.

• Оқушыларға өздерінің білімін жүйелі толықтыру мен ғылыми және қоғамдық ақпаратты жаңа танымдық міндеттерді шешуде пайдалану іскерлігін үнемі жетілдіруге психологиялық тұрғыдан бағдар беріледі;

• Оқыту үрдісінде білім алушының жеке танымдық әрекетіне басшылық етудің маңызды құралы болып табылады.

Оқушылардың өзіндік әрекетінің деңгейлері. Практик - ғалымдар мен психологтардың зерттеулері оқушылардың езіндік әрекетінің олардың оқу мұмкіндіктеріне сай төрт деңгейін шартты түрде бәліп көрсетеді:

1. Оқушылардың үлгі бойынша көшірме әрекеттері обьектілер мен құбылыстарды сәйкестердіру, оларды белгілі үлгілермен салыстыру арқылы тани білу. Осы деңгейде оқушылар өзіндік әрекетке даярланады.

2.Есте сақтау деңгейінде оқып-үйреніліп отырған обьектінің түрлі қасиеттері туралы ақпараттарды қайталау үшін жүргізілетін репродуктивті әрекет.

З.Тоныс үлгіден тыс, индуктивті және дедуктивті тұжырымдарды талап ететін міндеттерді шешу үшін алынған білімдерін өзбетінше қолданатын продуктивті әрекет

4.Білімдерін мүлдем жаңа жағдаятта, шешім қабылдаудың жаңа бағдарламаларын жасауда, болжамдық ойлауда қолданылатын өзіндік әрекет.

Бұл деңгейлер шартты бөлінгенмен, шын мәнінде практикада бар. Оқушыға деңгейі жоғарырақ өзінідік тапсырма беру - сабақта уақытты бос өткізу деген сөз. Әрине, әрбір шығармашылықпен жұмыс жасайтын мұғалімнің ең жоғары дәрежедегі бағдрламасы неғұрлым көп баланы дербестіктің төртінші деңгейіне жеткізу. Бірақ, оған жол алудың үш деңгейі арқылы өтетінін есте сақтау керек. Соған сәйкес мұғалімнің сабақтағы оқушылардың өзіндік жұмысын ұйымдастырудағы әрекет бағдарламасы құрылады.

Оқушылардың сабақтағы өзіндік жұмыстарын ұйымдастыруға қойылатын талаптар.

Оқушылардың сабақтағы өзіндік әрекетін ұйымдастыруға қойылатын негізгі талаптарға тоқталайық. Бұларды төменде тізіп көрсетпекшіміз. Кез-келген өзіндік жұмыс кез-келген дербестіктің деңгейінде өзінің нақта мақсатын қояды. Әрбір оқушы жұмысты орындау тәртібін және тәсілдерін біледі.

Өзіндік жұмыс оқушының оқи алу мүмкіндіктеріне сәйкес, ал олардың кұрделілігінің дәрежесі дербестіктің бір деңгейінен екінші деңгейіне біртіндеп көшу ұстанымын толық сақтайды. Оқу үрдісінде өзіндік жұмыстың, оның ішінде үй жұмысының нәтижелері, тұжырымдары пайдаланады. Өзіндік жұмыстың түрлері үйлеседі және жұмыстың барысы басқарылуы қамтиды. Өзіндік жұмыстың мақсаты - танымдық қабілеттерді, шешім қабылдау белсенділігін, шығармашылық ойлаудыдамыту. Сондықтан, тапсырмаларды іріктей отырып, оның тек үлгі бойынша орындалатын түрін мейлінше азайту керек.

Жұмыс мазмұны оны формасы оқушылардың қызығушылығынан, жұмысты орындаудағына дейін жекізуге жұмылдыруы керек.

Өзіндік жұмыстар оқушыларды еңбек дағдыларды қалыптастыруды ойластыратындай етіп ұйымдастырылады.

Өткізу формасына қарай өзіндік жұмыстар жеке, жаппай және толық деп бөлінеді.

Өзіндік жұмыстардың типтері.

Оқушылардыңөзіндік оқу танымдық әрекетінің деңгейлеріне сәйкес өзіндік жұмыстың төрт типін бөліп көрсетуге болады: үлгіні қайталайтын өзіндік жұмыстар, қайта құрастырушы - жылжымалы, эвристикалық және шығармашылық. Төрт типтің әрқайсысының дидактикалық мақсаттары бар. Үлгіні қайталайтын өзіндік жұмыстар нақты жағдайларды қимылдар тәсілдерін есте сақтау (түсініктер, фактілер мен анықтамалыр белгілерін), дағдылар мен іскерліктерді қалыптастыру, бекіту үшін қажет. Бұл типтегі өзіндік жұмысты орындау үшін әрекеті мүлдем өзіндік емес, өйткені олардың дербестігі өзіндік емес өйткені олардың дербестігі әрекетті қайталаумен, еста сақтауымен шектеледі. Бірақ мұндай жұмыстардың рөлі өте үлкен. Олар оқушының өзіндік жұмысының негізін қалайды. Мұғалімнің әрбір оқушыға жұмыстың көлемін оңтайлысын анықтайды. Басқа типтердегі өзіндік жұмыстарға асығыс түрле көшу оқушыға қажет білімдердің, іскеліктер мен дағдылардың қажет басасын жоюы мүмкін. Үлгі бойынша жұмыста көп уақыт жіберу, оқушыларды оқуға және пәнге қызығу төмендейді, олардың дамуы тежелейді.

Қайта құрушы - жылжымалы типтегі өзіндік жұмыстар бұрын алынған білімдер және мұғалім берген идеялар негізінде берілген жағдайда тапсырмаларды орындауға мүмкіндік табылады. Бұл типтегі өзіндік жұмыстар білімдерді типтік жағдайларға көшіре

алады, оқиғаларды, құбылысты, фактілерді талдуға үйренеді, танымға ұмтылады, ойлау белсендігін дамытады. Бұл типтегі өзіндік жұмыстар оқушының шығармашылық әрекетін одан әрі дамытуға негіз құрайды. Эвристикалық өзіндік жұмыстар белгілі үлгіден тыс жауап іздеу дағдылары мен іскерліктерін қалыптастырады. Оқушы шығару жолдарын іздестіреді және табады. Міндеттерді шешуге оқушының білімі жеткенмен оларды ойша іріктеу оңай емес. Продуктивті әрекеттің осы деңгейінде оқушының шығармашылық әрекеті қалыптасады. Жаңа шешімдерді үнемі іздеу, алынған білімдерді қорыту және жүйелеу, оларды дәстүрден тыс жағдаятқа көшіру оқушыларды дағдылар, іскерліктер мен өзбетінше білім алу қажеттігін қалыптастырады. Эвристикалық өзіндік жұмыстардың түрлері көп болуы мүмкін.

Мектеп практикасында ең көп тараған эвристикалық өзіндік жұмыстарының түрлері өзіндік түсіндіру, көрсетілімді құбылыстыталдау, дэлдемелер, тепе-теңдіктер, есептеулер арқылы тұжырымдарды негіздеу болып табылады.

Мысал ретінде 6-шы сыныптағы физика сабағының үзіндісін қарастырамыз. Алдыңғы сабақтарда оқушылар сұйықтың оған түскен деген әсерін, дененің түзу шартын оқып үйренген, бекіткен. Енді міне мұғалім қарапайым тәжірибе көрсетеді. Мойны жіңішке бөтелке толтырып су кұйылады, пластилинге оттықты орналастырып суға түсіреді. Бөтелкенің аузын саусақпен басып, суды итереді. Оттың суға жаймен орналасады. Сосын ол жоғары көтеріледі, кез-келген тереңдікке тоқтайды, тағы төмен түседі. Сыныптың басым көпшілігі бұған таң қалады. Мұғалім бұл құбылысты түсіндіруді ұсынады. Бұл эвристикалық тапсырма. Бұл шешімнің саусақпен жасалған сұйықтың ішіндегі қысыммен байланысты екеніне бәріне мәлім. Бірақ, бір жағынан бұл қысымның өзгеруі оттыққа тіке қарсы орналасқан, басқа жағынан оның жүзуі өзгеріп тұр ғой. Оқылған формулаға мына қысым симай тұр. Осы сұраққа жауап алтыншы сыныптағыларға көп қуаныш әкелмек. Шығармашылық өзіндік жұмыстар оқушылардың өзіндік жұмыстарының деңгейі болып табылады. Бұл әрекет оқушыға жаңа білім алуға мүмкіндік жасайды, білімдерді өз бетінше іздеу дағдыларын бекітеді. Психологтрдың пікірінше, оқушылардың мәселелік, шығармапіылық міндеттерді шешу барысындағы ақыл- ой әрекеті шығармашылық және ғылыми қызметкерлер әрекетіне ұқсайды. Осы типтегі міндеттер- шығармашыл тұлғаны қалыптастырудың тиімді құралы.

Оқытудағы өзіндік жұмыстар түрлері. Оқыту практикасында өзіндік жұмыстың әрбір типтегі жұмыстардың мұғалімдердің сабақта және сабақтан тыс дәрігерде өте көп түрін қамтиды. Олардың ең көп тарағандары мен тиімділерін атайық.

1. Кітаппен жұмыс. Бұл оқулықтағы мәтінмен және графикалық материамен жұмыс; мәтіннің бөлігін негізгі мазмұнын баяндау; Оқылған мәтін бойынша жауаптың жоспарын құру; мәтіннің қысқаша конспектісі; мәтінге алдын-ала қойылған сұрақтарға жауап; бірнеше тармақтардың материалын талдау, салыстыру, қорыту және жүйелеу. Білім көздерінен. Анықтағыштармен және ғылыми көпшілік әдебиетпен жұмыс, оқылғанды конспектілеу, мазмұндау.

2. Жаттығулар: үлгі бойынша орындалатын жаттықтырушы; қайта құрастыру жаттығулары; көптеген есептер мен сұрақтарды құру; оқушылардың жауаптарына пікір жазу, олардың сабақтағы әрекетін бағалау; практикалық іскерліктер мен дағдыларды қалыптастыратын жаттығулар.

3. Түрлі есептерді шешу және практикалық, зертханалық, жұмыстарды орындау.

4. Түрлі тексерістік өзіндік жұмыстар, бақылау жұмыстары, диктанттар, шығармалар.

5. Баяндамалар мен рефераттар даярлау.

6. Табиғатқа экскурсиялар мен оны бақылауларға байланысты жеке және топтық тапсырмаларды орындау.

7. Үйдегі зертханалық тәжірибелер мен байқаулар.

8. Техникалық модельдеу және құрыстыру.

Тізімен өзіндік жұмыстардың қөпшілігі оқушылардың өзіндік әрекетінің әр түрлі деңгейлеріне құрылуы мүмкін, яғни жоғарыдан төрт типтің біреуіне жатуы ықтимал. Әртүрлі дидактикалық мақсаттағы өзіндік жұмыстар шығармашылық мұғалімнің иелігінде болып отыр. Өзіндік жұмыстардың көптурлілігі олардың өткізудің реті туралы нұсқауларды жоққа шығармайды. Бірақ кез-келген жұмыс оқушылардың әрекет мақсаты мен тәсілін сезінуден басталуы керек. Бүкіл жұмыстың тиімділігі осыған байланысты. Озат мұғалімдердің тәжірибесі көрсеткендей, олардың шеберлік деңгейінің негізі белгілерінің бірі жұмыста оқушылардың білім ару мүмкіндіктерін есепке алатын, бірін-бірі толықтыратын өзінідік жұмыстардың көп түрлерін пайдалану болып табылады.

Бүгінгі нашар сабақта оқушылардың уақытты бос өткізіп, жұмыс істеуімен сипатталады. Үлкен шеберлік иелерінің сабақтарында оқушылардың сабақтың көп бөлігінде түрлі езіндік жұмысты атқарады.

Өзіндік жұмыста ұйымдастыру практикасын байқау және оқушылардың сондай жұмыстардың орындау нәтижелерін талдау бұларды ұйымдастырудағы кездесетін кемшіліктерді бөліп көрсетуге мүмкіндік жасайды:

• жұмыстарды ұйымдастыруда жүйе жоқ, олар мазмұны саны, формасы жағынан кездейсоқ;

• ұсынылған дербестік деңгейі оқушының білім алу мүмкіндіктеріне сәйкеспейді; тапсырмаларды іріктеуде жеке тапсырмаларды іріктеуде жеке тәсіл көмескі көрінеді;

• өзіндік жұмыстар біркелкі, олардың өткізілу уақытының ұзақтығы осы сынып үшін қолайсыз;

Тапсырма орындағанда оқу есептерін шешкенде және барлық қимылдарды дұрыс орындауда оқушылар обьекті немесе құбылысты өз бетінше түсіндіріп жазып бере алуы үшін мыналар керек;

• тапсырманы оның яғни толық немесе жинақталған сипаттама деп дәл көрсетілуі керек;

• байқау обьектісін модель, сызба, сурет, үлгі ретінде немесе өзін көрсету; егер құбылыс оқып-үйрететін құбылыс болса, оның дамуын сөзбен карталар, суреттер, сызбалар арқылы сөзбен сипаттау керек;

• барлық бұрынғы түсініктерді беру керек-обьектінің және оның кұрасдастар бөліктерінің аттары, оның ішінде терминдер, шартты белгілер, кодтар беріледі;

• оқушылардың обьектінің ұқсастықтар мен айырмашылықтарын ажырата білетін бағдарларды анықтау керек; керек болса қандай белгілер ді қайдан іздеу керек екенін айтып көмектесу қажет. Кейбір мысалдар келтірейік. Мысалы, оқушылар тарих сабағында "соғыс" деген түсінікпен танысқан соң, оқушылар кұл иеленушілік дәуіріндегі соғыстың толық сипттамасы беруі керек делік. Бұндай да мұғалім оқушылар алдына міндеттерді қоя отырып, төмендегілерді баяндауы керек:

• соғыстың болған жылын, оған қатымушыларды, күштерін, негізгі кезеңдерді, шайқастарды, нәтижелерін;

• тарихи құжаттардан, көркем әдебиеттен үзінділер оқиды, мүмкін болса, оқу және көркем фильмдер үзінділерін көрсетеді;

• негізгі түсініктер тізімін, тарихи қайраткерлер, әскери басшылардың, қалалардың, шайқас болған жерлердің аттарын береді;

• осы соғыстың бұрын оқып үйретілген соғыстарға ұқсас белігілерін, сондай-ақ мәнде ерекше белгілерін - соғыстың сипаты, көлемін, уақтысын, шайқастардың ерекшелігін іздестіру жолдарын көрсетеді. Осы сияқты география сабақтарында да оқушыларды географиялық аймақтың табиғаты туралы әңгіме құрастыруға даярлау қажет; биология сабағында - өсімдік немесе жануар өмірін сиппаттауға; физика немесе химия сабақтарында - приборларды, техникалық немесе химиялық құралдарды сипаттуға дайындауы керек. Оқушыларды бұрын сипаттаған обьектіні немесе кұбылысты түсіндіруге арналған тапсырманы орындауға даярлаумынадай кезеңдерден тұрады. Мұғалім: - обьекті немесе құбылыстың құрамдас бөліктері мен жақтары арасында тұрақты байланыстар мен

қатынастарды танып білуге бағдарлар береді; бұл байланыстардың себеп-салдарлық, қызметтік, байланыстарының сипаттарын, олардың әрекет ету шектерін көрсетеді.

• Байланыстардың немесе қатынастардың тұрақты сипатын көрсету мақсатында (дәл ғылымдарда-есептеулер, өлшеулер, құрылымдар), осы обьекті моделін немесе құбылысты бұрынғы оқылғандарға өлшеп тізіп көрсету;

• Осы байланыстарды логикалық түрде сөйлемдерде жазудың мүмкін тәсілдерін -сөйлемнің логикалық сызбаларын, олардың баламаларын, кодтау тәсілдерін көрсетеді.

• құрастырылған сөйлемдерді негіздеудің типтік тәсілдерін, қажет болса дәлелдеудің, оның логикалық сызбасының типтік тәсілдерін көрсетеді;

• дәлелдеуге керек түсініктердің және аксиомалық қағидалардың тізімін береді. Оқушыларды құлиелену дәуіріндегі соғысты тарих сабағында түсіндіру тапсырмасын орындағанда, ол былай өткізіледі. Мұғалім соғыстың сипатын және себептерін, сондай-ақ соғысушы жақтардың жеңілу немесе жеңу себептерінтүсіндіру міндетін қояды;

• соғысушы елдердің қоғамдық құрылыстары мен соғыстар сипаты арасындағы байланысты соғыстың себептерін, жеңіс немесе жеңіліс себептерін тануға бағыт береді;

• қандай белгілері бойынша әділетті немесе әділетсіз соғыс екенін ажырату белгілерін естеріне түсіреді, осы белгілерді жаңа оқып-үйреніп отырған соғысқа қолданып көру тапсырмасын береді; соғыстардың типтік себептерін көрсетеді, осы себептердің казіргі оқылып отырған соғысқа тән себептерін анықтауды ұсынады.

• Табылған заңдалықтарды көрсететін сөйлемдердің логикалық сызбасын береді:" соғыс(әділетті, әділетсіз... сипат алады", " соғыстың негізгі мақсаты-... (бөтен жерді , құралдарды, байлықты басып алу, саудадағы бәсекелесін құрту және т.б., "жеңстің негізгі себептері(қарсыластар әлсіздігі және бытыраңқылығы)"; саяси, әскери, экономикалық. "жеңілістің себептері...

• Дәлелдемеге қажет түсініктер мен аксиомалық қағидалар береді. Оқушылардың өзіндік жұмысын ұйымдастыруға қатысты сұрақтар тек қана оқушылар танымдық дербестіктің жоғары деңгейін меңгергенде ғана мүмкін болады. Сонымен, қазіргі мектептің оқу үрдістеріндегі оқушылардың өзіндік жұмысын ескере отырып, мұғалім өзіндік жұмыстың тиімділігін арттыруға қажет барлық жағдайды жасауы керек. Олардың ең маңыздылары:

• өзіндік жұмыстың түрлерінің күрделілік дәрежесіне және ақыл-ой белсенділігін ынталандырылуына қарай біртіндеп ендірілуі;

• тапсырмаларды орындауға оқушылардың даярлығының міндеттілігі.

• әрбір оқу пәнін оқытқанда өзіндік жұмыстың көптүрлілігі;

• өзіндік жұмысты белгілі бір қиындық деңгейінде орындауға оқушылардың қызығушылығын ояту;

• тапсырмаға қажет ақпаратты алу көздерімен оқушыларды таныстыру;

• қажет болғанда мұғалімнің оқушыға көмек көрсетуі;

• жұмысты орындағанда оқушының өзін өзі бақылауына үйрету;

• мұғалімнің оқушылардың өзіндік жұмысын тексеруінің міндеттілігі.

1. Өзіндік жұмыс туралы толығырақ ақпаратты мына жұмыстардын аласыз. Қараңыз: Есипов Б.П. Самостоятельная работа учащихся на уроке. М: учпедиц, 1961; Пидкасистый П.И. Самостоятельная познавательная деятельность школьников в обучении. М: Педагогика, 1980.