Бүйрекке тас байлану ауруы, этиологиясы, өршітетін факторлар, клиникалық белгілері, бүйрек шаншу ұстамасында жедел жәрдем көрсету.

Бүйрек тас аурулары урологияда жиі кездесетін ауру. Амбулаториялық науқастарда 17% жағдайда, ал стационарда 23% кездеседі. Жиі 30-55 жастағы адамдарда кездеседі. Тас көбіне сол бүйрекке қарағанда, оң бүйректе жиі байқалады. Тас пайда болуына бірнеше теориялар қарастырылған, олар кристализация және матрица. Кристализациятеориясына сүйенсек бүйректе тас кристалға қаныққан зәр соңынан, ал матрица теориясы бойынша белоктық негізге тұз тұну нәтижесінен пайда болады. Эндогенді факторлар гиперпаратиреоидизм (фосфор кальций алмасуының бұзылуы), түтікше сүйектерінің жарақаты (қан құрамында кальций деңгейінің көбеюі), асқорыту ағзасының және бауыр қызметінің бұзылуы (зат алмасуының бұзылуы). Бүйректе тас пайда болуына әрекет етеді: зәр мүшесінің және бүйректің туа біткен аномалиялық өзгерістері, қабыну процестері, уродинамиканың бұзылуы, пиелонефрит, жұлынның зақымдануы, параплегия, полиомиелит, малярия, гиперпаратиреоз, түтікшелі сүйектердің сынықтары. Тағам құрамында А, В, Д витаминдерінің жеткіліксіздігі, несеппен щавельқышқылы, кальций көп мөлшерде шығуынан, ол соңынан тас пайда болуына әрекет етеді. Некроздалған тіндер тас пайда болуының негізін құрайды, сондықтан бүйректің некроздалған емізікшесінің ұшына тұз тұнуына жағдай жасалады. Ары қарай тостағанша және табақша, зәр каналдарына микролит жиналады. Тас пайда болуына зәрдегі инфекция үлкен үлес қосады.

Пиелонефрит кезінде уродинамика бұзылады, табақша және тостағанша қабырғаларында фибриннің түзілуі байқалады, шырыш көптеп бөлінеді, зәр азаюы байқалады.

Химиялық құрамына қарай тастар органикалық емес (ураттар, фосфаттар, оксалаттар, карбонаттар, ксантиндер, цистинді, индигалық) және органикалық (бактериалды, фибринді, амилоидтты). Оксалаттар қоңыр және сұр, фосфаттар ақ сұр, ксантиндер ақшыл сары, цистиндер сұр, ураттар қызыл қоңыр түсті болады.

Бүйрек тас ауруында патоморфологиялық өзгерісі аурудың ұзақтығына, тастың орналасуына немесе инфекцияға тікелей байланысты. Қозғалмайтын тастарға қарағанда, қозғалыстағы тастар бүйрек қызметін, уродинамикасын бұзады. Бүйректегі тас инфекциямен асқынуы мүмкін. Бактериялогиялық зерттеу кезінде ішек таяқшалары және көк ірің таяқшалары, протей, гемолитикалық стрептококк, ақ стафилакокк, клебсиелла анықталады. Инфицирленген зәрдің тұрып қалуы пиелонефритті асқындырып, инфекцияның гематогенді, лимфогенді, уриногенді жол арқылы таратып (апостематозды нефрит, бүйрек абцессі және карбункул, пионефроз, педункулит, паранефрит дамуына) ауруды одан сайын асқындырады.

Бүйрек тас аурының негізгі симптомдары: бел аймағындағы ауырсыну несепағар арқылы таралып, гематурия, тұз және тастардың жылжуы, дене температурасының көтерілуі, дірілдеу, лоқсу, құсу, метеоризм, дизуриялық бұзылыстарға алып келеді . Бүйрек тас ауруында бел аймағының ауырсынуы тұйық және жедел болады. Тұйық ауырсыну аз қозғалатын тастарға тән. Ол көп қимылдағанда, суықтағанда, көп мөлшерде сұйықтық қабылдағанда ауырсыну күшейеді. Жедел шаншып ауырсынубірден басталады, ол қуыққа ауырсыну берілуімен, дизуриялық бұзылыстармен, интестинальды синдроммен, кейде дене қызуының жоғарылауымен жүреді. Бүйрек шаншуының ұзақтығы әртүрлі болады. Тас және тұз жылжығанда ауырсыну басылады. Тас несепағарға төмен жылжыған сайын дизуриялық бұзылыс күшейеді. Гематурия несепағардың немесе тостағаншаның, табақшаның кілегей қабаты зақымдану нәтижесінде, пиелонефритта немесе бүйректе веноздық стазда байқалады. Бүйрек шаншуы кезінде несеп толығымен тоқтаса гематурия байқалмайды, ол тек несеп жолдары қалпына келгенде қайтадан басталады. Лейкоцитурия несеп жолдарының инфицирленген белгісі. Бүйрек шаншу ауруында лейкоцитурия жоқ болып кетеді, бірақ науқастарды қалтырау және жоғары дене температурасы мазалайды. Түссіз зәрдің пайда болуы несеп ағар жолының қалпына келуі. Бүйрек тас ауруы бүйректің жедел іріңді асқынуына алып келуі мүмкін, сондықтан мұндай жағдайда антибиотик көмектеспейді тек қана хирургиялық араласулар ғана тура көрсеткіш болып табылады.

Бүйрек тас ауруы кезінде анурия постреналдық жағдай несеп жолдарының екі жақты бітелуі. Анурия кезінде несеп шығару каналдарында бірден ауырсыну сезімі, дизуриялық бұзылыс, несеп қаптың (мочевой пузырь) зәрге толуы және кіші дәретке шыға алмау жағдайы байқалады.

Олигоурия екі жақты калькулезді пиелонефритте асқынады, несепағар саңылауының жартылай және толығымен бітелуіне болады.

Асқынулар: пиелонефрит, гидронефроз, пионефроз, апостематозды нефрит, карбункул, бүйрек абцессі, анурия, олигоурия, бүйрек жетіспеушілік.

Эндовезикальды тексеріс: (цистоскопия, хромоцистоскопия, катетеризация, ретоградтты пиелография) бүйректің жедел іріңді ауруын шақыруы мүмкін.

Дифференциалды диагностика жүргіземіз: жедел аппендицит, холецистит, панкреатит, асқазан және он екі елі ішек ойық жарасының перфорациясы, ішек бітелуі, жатырдан түс жүктілік, аднексит, радикулит.

Несепағар тасы бүйректе тастың түсуі. Олар бір жақты немесе екі жақты болады. Бүйрек тастарымен қосарлануы мүмкін. Несепағарда тастар физиологиялық тарылған жерінде: несепағардың интрамуральды және жамбас тамырларының юкставезикальды қиылысқан жерлерінде орналасады. Бұл сопақша жылтыр формалы. Олар уродинамиканы бұзады, гидронефроз, уретрогидронефроз, пионефроздф, жедел іріңді ауруларын дамытады. Бүйрек шаншуы тастың мөлшеріне, диаметріне, орналасу деңгейіне тікелей байланысты. Тас тар жерден өткен соң ауырсыну басылады. Рентгенологиялық, цистоскопия т.с.с әдістер арқылы анықталады.

Зәр қапшығы (мочевой пузырь) біріншілік олар бүйректен түседі. Зәр қапшығында тастар үлкен көлемді болады. Несеп қапшығындағы біріншілік тастар зәр шығару бұзылғанда байқалады: аталық без ауруларында (рак, склероз, аденома), тұз тұну нәтижесінде және бөгде заттар тұрып қалғанда, дренаж немесе жібек лигатуралар салғанда байқалады. Химиялық құрамы оксалат, урат, фосфаттар жиналады. Ауырсыну және дизуриялық бұзылыстармен жүреді. Науқас зәрге бара алмайды. Терминальды гематурия байқалады. Кешке жақын несеп қапшығының аймағында сыздап ауырсыну байқалады. Дизуриялық бұзылыс күні бойы жалғасуы мүмкін. Таспен бітелген жағдайда зәрге бара алмау және зәрді ұстай алмау мазалауы мүмкін.

Шұғыл көмек

Баралгин (брал, спазган) к/т баяу немесе 5 мл б/етке (қажет жағдайда қайталау керек) енгізу керек, баралгин 1-2 таблеткасын басқа топтың дәрілерімен қосып беруге болады, мысалы но шпа 0,04 (1 таблеткадан) 3-4 рет күніне тағайындауға болады.

Глюкоза + новокаинмен бірге араластырып берілетін спазмолитиктер: 5% 100 мл глюкоза + 0, 25% 100 мл новокаин (платифиллин 0,2 % 2,0 мл немесе но – шпа 2% 2,0 мл) немесе 5 мл баралгин к/тамырға тамшылатып.

50% 1 мл анальгин (немесе 5 мл баралгин) + пипольфен (дипразин 2,5 % 2 мл)+платифиллин 0.2% 1,0 мл. б/етке.

0,04 – 0,08 но –шпа (1-2 таблетка) х күніне 3 рет немесе 2% 2,0 мл ерітіндісін б/етке, к/тамырға + 50 мг трамадол 1 капсуласын ішке.

Кең түрде қолданатын «литикалық коктейл» қосындыларын б/етке енгізу:

Платифиллин ерітіндісі 0.2% 1 мл– 1% 1,0 мл промедол ерітіндісі, 2% 1,0 мл димедрол ерітіндісі.

1% 1,0 мл промедол ерітіндісі - 2% 1,0 мл димедрол ерітіндісі – 2% 2,0 мл но – шпа ерітіндісі.

50% 1 мл анальгин ерітіндісі, 2,5% 2,0 мл дипразин (пипольфен)ерітіндісі,платифиллин ерітіндісі 0.2% 1 мл.

Егерде 15- 30 минутта ауырсыну басылмасажылы ванна қолданылады. Бастапқы температура (38-40⁰ С), ақырындап температураны 40 ⁰ С дейін жоғарылатуға болады. Науқас жылы ваннада 15-20 минуттар артық отырмау керек. Егде жастағы адамдармен және жүрек қан тамыр жүйесі аурулары бар науқастарға жылы ваннаны аса сақтықпен қолдану қажет.