2. Тағам қоспаларының классификациясы

Тағам өндірісінде ортақ бір – тағам қосындалары деген атаумен

біріктірілген заттектердің үлкен тобы қолданылады. Бұл термин бір түсіндірмеге ие емес. Көбіне бұл терминді тағам өнімдерінің өіндірісінде, тасымалдауында, сақталуында енгізу үшін арналған, бірақ өздігінен тағам ретінде қолданылмайтын табиғи немесе химиялық қосындылар. Тағам қосындылары тағам өнімінің құнарлылығын сақтау, оның технологиялық өңделуін жақсарту мен жылдамдату және сақтау мерзімін ұзарту, сонымен қатар консервілеу, сақтау немесе өнімнің органолептикалық қасиеттерін әдейі өзгеру (түсі, иісі, консистенциясы) үшін қолданылуы мүмкін.

Әдетте тағам қоспаларын бірнеше топқа бөледі:

1. өнімнің сырт келбетін жақсартатын заттектер;

2. консистенцияны өзгертетін заттектер, әдетте бұл топқа шалағайы-белсенді тағам заттектерін де жатқызады;

3. хош иістендірушілер;

4. тәтті қосқыш заттектер және дәм қоспалары;

5. өнімнің сақталуы мен сақтау мерзімін ұзартатын заттектер.

Тағам өнімдеріне құнарлылық беру үшін немесе емдеу-профилактикалық мақсаттармен (дәрумендер, микроэлементтер, аминқышқылдары және т.б.), сонымен қатар, дәмділіктер, дәмдеуіштер тағам қоспаларына жатпайды. Зоотехника және ветеринарияда, өсуді жеделдететін және т.б. қолданылатын пестицидтер, биологиялық белсенді заттектер тағам қоспалары болып табылмайды. Қазір тағам қоспалары ретінде арнайы зерттеулерден өткен, адам ағзасына зиянсыздығы дәлелденген препараттар қолданылуы мүмкін. Мұнда препараттың уыттылығы мен мутагенділігі, бластомогенділігі, теорагенділігі, және де өнімнің құндылық қасиетіне әсері анықталады. Осындай зерттеулердің негізінде тағам қоспаларының өнімдегі барынша мүмкiн концентрациясы белгіленеді. Мүмкін тәуліктік дозасы (мг/кг дене массасының) – және мүмкін тәуліктік тұтыну – дене массасының ортана көлеміне – 60 кг, есептелген мөлшері. Қауіпсіздікті белгілеу рәсімі кең салыстырмалы зерттеулер нәтижесінде тағам қоспалары бойынша Біріккен комитеті ФАО/ДДСҰ және Еуропалық Кеңестің тағам өнімдері бойынша Ғылыми комитеті іспетті ұйымдармен жүзеге асырылады. Адамға тағам қоспасының әсер етуінің қауіпсіз деңгейін анықтау үшін, яғни оның мүмкін тәуліктік түсімімін орнату үшін созылмалы уыттылық тәжірибелерінде уыттылық әсерін тигізбейтін қоспаның мөлшер көлемін қауіпсіздік деңгейіне бөледі.

Тағам қоспаларының уыттылық-гигиеналық зерттеулерін өткізу мен ұйымдастырудың халықаралық тәжірибелері ДДСҰ-ның «Тағам қоспалары мен контаминаттардың тағам өнімдеріндегі қауіпсізідігін бағалау қағидалары» атты арнайы құжатта біріктірілген.

Қазақстан Республикасында 2008 жылдың 4 мамырында Үкіметтің қаулысымен 2004 жылғы 9 қарашада қабылданған «Техникалық реттеу туралы» заңына сай «Тағам қоспаларының қауіпсіздігі, олардың қолданылуы мен айналымына қойылатын талаптар» атты техникалық регламент бекітілді. Осы регламентте елдің территориясында тағам қосындалрына қойылатын талаптар мен тыйым салулар берілген.

Тағам қоспалары технологиялық функциялары бойынша жалпылама- лағанда негізгі 7 топқа бөлінеді:

1.тағам өнімдерінің дәмі мен иісін жақсартатаын тағам қоспалары (тағам хош иістендіргіштер, иіс пен дәмді түрлендіргіштер мен күшейткіш заттар, тәттілендірушілер, ас қышқылы, қышқылдылықты реттеуіштер)

Е100 – Е199 Бояуыштар	100 - 109	Сары
	110 - 119	Сарғылт
	120 - 129	Қызыл
	130 - 139	Көк және күлгін
	140 - 149	Жасыл
	150 - 159	Қоңыр және қара
	160 - 199	Өзгелері
Е200 – Е299 Консерванттар	200 - 209	Сорбаттар
	210 - 219	Бензоаттар
	220 - 229	Сульфиттер
	230 – 239	Фенолдар және формиаттар (метаноат)
	240 – 259	Нитраттар
	260 – 269	Ацетат (этаноат)
	270 279	Лактаттар
	280 – 289	Пропиноаттар
	290 + 299	Басқалары
Е300 – Е399 Тотықтырғыштар	300 – 305	Аскорбат (С дәрумені)
	306 – 309	Токоферол (Е дәрумені)
	310 – 319	Галлат және эриторбат
	320 – 329	Лактат
	330 – 339	Цитрат
	340 – 349	Фосфат
	350 – 359	Малат және адипат (адипинат)
	360 – 369	Сукцинат және фуромат
	370 - 399	Басқалары
Е400 – Е499 Тұрақтандырғыштар, қоюлатқыштар, эмульгаторлар	400 – 409	Альгинат
	410 – 419	Шайырлар
	420 – 429	Өзге табиғи заттектер
	430 – 439	Поликсиэтиленнің қосындылары
	440 – 449	Табиғи эмульгаторлар
	450 – 459	Фосфаттар
	460 – 469	Целлюлозаның қосындылары
	470 – 489	Май қышқылдарының қосындылары
	490 - 499	Басқалары
Е500 – Е599 рН тұрақтандырғыштар	500 – 509	Органикалық емес қышқылдар
	510 – 519	Хлоридтер мен сульфаттар
	520 – 529	Сульфаттар және гидроксидтер
	530 – 549	Сілтілік металдардың қосындылары
	550 – 559	Силикат
	570 – 579	Стеарат және глюконаттар
	580 – 599	Басқалары
Е900 – Е999 Басқалары	900 – 909	Балауыз
	910 – 919	Глазирователь
	920 - 929	Ұн өнімдерін жақсартатын заттектер
	930 – 949	Тәтті қосқыш
	950 – 969	Көбіктендіргіш
	990 - 999	Басқалары
Е1100 – Е1599 Қосымша заттектер	Стандартты классификацияға түспейтін жаңа заттектер

2.тағам өнімдерінің сырт кейпін жақсартатын тағам қосындылары (ас бояуыштары, бояуды тұрақтандырғыштар, ағартқыштар, глазировательдер), 3.тағам өінмідерінің консистенциясын реттейтін тағам қоспалары(эмульгатор, стабилизатор, қоюландырғыш, қопарғыштар, толтырғыштар),

4.сақтау мерзімін ұзартатын тағам қоспалары (консерванттар, антиқышқылдаушылар, ылғал сақтайтын агенттер, газ орталары),

5.нан пісірудегі жақсартушылар,

тағам өнімін өнддіруді жеңілдететін және жылдамдататаын кещенді тағам қоспалары,

7.технологиялық көмекші заттар (пісіруді жеделдеткіштер, көбіктендірушілер, көбікқшушілер, флокулянттар, хладоагенттер, пропеллент, катализатор, пайдалы микроағзалардың тіршілігіне көмектесетін заттектер, кептіргіштер, экстрагенттер, қопарғыштар).

Тағам қосындыларын классификациялау үшін Еуропа Кеңесінің елдерінде нөмірлеу жүйесі қалыптастырылған (1953 жылдан бастап енгізілген). Әрбір қоспа «Е» әрпінен басталатын бірегей нөмірге ие. Нөмірлеу жүйесі толықтырылып, “Codex Alimentarius” халықаралық классификациясына қабылданған.

Халықаралық классификация:

Тағам өнімдеріне енгізілетін кез-келген заттек адам денсаулығы үшін қауіпсіз болуы тиіс. Кейбір қоспалардың көп мөлшері агрессивті элементке айналады және ағзаға уытты әсер ететіні белгілі. ДДСҰ/ФАО 1973 жылы тұтынушылар денсаулығына кері әсер тигізбейтін тағам өнімдеріне қоспаларының шектеулі мөлшерін белгілейтін Кодекс қабылдады.

Осындай бақылау нәтижесінде зат белгілі бір өмір ұзақтығында ағзаға зиянсыз тұрақты түрде қабылдауға болатын тәуліктік мүмкін тұтыну нормасы тағайындалды. Адам денсаулығына кері әсер тигізбейтін тағам қоспалары үшін Минималды жарату мөлшері қойылмайды. Мысалға, мынадай табиғи қоспалар: Е164 «бозғалдақ», Е166 «Сандал ағашы», Е160 «каротиндердің табиғи сығындысы», Е260 «сірке қышқылы», Е290 «лецитин» және басқаларын тағам өнімдеріне тек технологиялық орындылықпен шартталған мөлшерде қосады. Күнделікті өмірде қолданылатын кейбір табиғи қоспалар тіпті САН ПИН тізіміне тіркелмеген. Олар: іркілдек (желатин), крахмал, ас тұзы және басқалары.

Барлық мәліметтерді біріктіретін болсақ, тұтынушы денсаулығына ең зиянды жасанды боуыштар және консерванттар болып табылады. Сондықтан ерекше боялған және сақтау мерзімі өте ұзақ тағам өнімдерінен алшақ болған абзал. Тұтынушы қорабында жазылған құрамын назар салып оқыңыз.