8. Дипломатиялық құжаттардағы протоколдық сөз орамдары

Дипломатиялық құжаттардағы протоколдық сөз орамдары мемлекет және үкімет басшыларының жеке жолдауларында, жеке ноталарда, вербальді ноталарда, сондай-ақ шабарман арқылы жіберілетін жадынамалық жазбаларда қолданылады. Протоколдық сөз орамдары ұғымына дипломатиялық құжат бағытталған тұлғаға арналған қаратпа сөз, құжаттың басындағы құрмет сезімін білдіру және дипломатиялық құжаттың соңында білдірілетін қошеметтілік жатады. Осы аталған үш құжаттарда ( жеке жолдаулар, жеке ноталар, вербальді ноталар), протоколдық сөз орамдарының атқаратын қызметіне төмендегідей түсініктеме беруге болады.

Бірінші жақта жазылатын және нақтылы тұлғаға арналатын жеке жолдаулар мен жеке ноталарда протоколдық сөз орамдары дипломатиялық құжатты жіберуші мен қабылдаушы арасындағы тікелей жеке қатынасты көрсетеді. Алдымен қаратпа сөз келеді, яғни құжатқа қол қоюшы өзінің серіктесімен, өзінің сұхбаттасушысымен амандасқандай болады. Әрі қарай осы хатқа себепші болған мәселе баяндалады. Мәселені баяндау толығымен аяқталғаннан кейін хат жолдауішы өзінің серіктесімен қоштасу ретінде қайтадан протоколдық сөз орамдарын ( қорытынды қошеметтілікті) қолданады.

Мемлекет және үкімет басшыларына арналған жолдауларда қолданылатын протоколдық сөз орамдарының кең таралған түрлері: « Құрметті Президент мырза »,

«Құрметті Премьер-министр мырза», « Жоғары мәртебелі». Жеке жолдау хаттарда құжаттың мазмұны мен қандай сарында жазылғандығына қарай әдетте қорытынды қошеметтің екі-үш түрі қолданылады: «Құрметпен», «Шынайы құрметпен», немесе «Ізгі ниетпен». Жеке жолдау хаттар сияқты жеке ноталар да қаратпа сөздермен басталады. Қаратпа сөзді қолдану түрі құжаттың кімге бағытталғаны мен жергілікті қалыптасқан дәстүрге байланысты. Егер жеке ноталар министрге арналған болса, онда қаратпа сөз «Министр мырза», «Құрметті Министр мырза» деп жазылады. Басқа да ресми құжаттар осы ретте дайындалады «Елші мырза», «Құрметті Елші мырза». Жеке ноталарда көп жағдайда мәселені хабарлағанын «өзіме мәртебе санаймын» деген сөздермен жалғастырып жатады.

Дегенмен, бүгінгі күні әлемдік тәжірибеде «мәртебе санаймын» сөзін жеке ноталарда сирек пайдалануда. Жеке ноталардың да қорытынды протоколдық сөз орамдары әдеттегі кең таралған қошемет сөздермен аяқталады: «Құрметпен», «Шынайы құрметпен» немесе «Ізгі ниетпен».

Яғни, жеке жолдаулар мен жеке ноталардың протоколдық сөз орамдарында ешқандай айырмашылықтар жоқ екендігін көруге болады. ХХ ғасырдың екінші жартысынан бастап дипломатиялық қызметтің өзара әрқилы деңгейдегі байланысында жеке ноталар дипломатиялық құжаттардың басым түрлерінің біріне айналды. Ал вербальді ноталардың протоколдық сөз орамдары жеке ноталардың протоколдық сөз орамдарынан өзгешеленеді. Жеке ноталар басталатын қаратпа сөздер вербальды нотада болмайды, олар бірден құрметтілік білдіруден басталады.

Дегенмен, барлық вербальді нотада протоколдық сөз орамдары болады деуге болмайды, бұл жерде үкіметтік деңгейдегі, Сыртқы істер министрлігі деңгейіндегі, дипломатиялық өкілділік деңгейіндегі вербальді ноталарды айыра білген жөн. Үкімет деңгейіндегі вербальді ноталарда бағытталған үкіметке әдетте қошеметтілік білдірілмейді. Егер басқа елдің үкіметінің вербальді нотасына жауап берген сәтте негізінен басты сөз орамы жауап беріп отырған нотаны алғандығын растаудан басталады.

Ал Сыртқы істер министрлігінің, шетелдегі дипломатиялық өкілдік ноталарының протоколдық сөз орамдары әлде қайда кең көлемді қамтиды. Күнделікті дипломатиялық қатынастарды реттейтін, нығайта түсетін, өзара байланыс көздерін жандандыра түсетін көптеген вербальді ноталарды «...өзінің ілтипатын білдіреді» сияқты протоколдық сөз орамдарымен басталып, ыңғайына қарай «...мәртебе санайды» деген сөз орамдарымен жалғасын табады. Жалпы достық сипаттағы ноталар қорытынды қошеметпен аяқталады. Мысалы: «Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрлігі Қазақстан Республикасында тіркелген барлық Елшіліктерге, Дипломатиялық миссияларға және Халықаралық ұйымдар өкілдіктеріне өзінің ілтипатын білдіреді және Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаевтың дипломатиялық корпуспен 2004 жылғы 14 желтоқсандағы кездесуде сөйлеген сөзінің мәтінін жіберуді мәртебе санайды. Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрлігі барлық өкілдіктеріне өзінің зор ілтипатын тағыда растайды». Кейбір вербальді ноталарды «мәртебе санайды» сөз тіркесінің болмауы да мүмкін. «Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрлігі Ресей Федерациясының Қазақстан Республикасындағы Елшілігіне өзінің зор ілтипатын білдіре отырып, төмендегіні хабарлайды» деп басталуыда ықтимал. Сондай-ақ қорытынды қошеметте «Осы мүмкіндікті пайдалана отырып, Министрлік Елшілікке деген өзінің зор ілтипатын тағы да куәландырады» деп тұжырымдалуы мүмкін.

Яғни, жолдауларда, жеке және вербальді ноталарда қолданылатын протоколдық сөз орамдары бір-біріне ұқсас болғанымен іс жүзінде дипломатиялық құжаттардың мақсаттылығына, мазмұндары мен сарынына қарай оларды әрқилы түрлендіруге болады. Нақтылы құжатты дайындау барысында қандай протоколдық сөз орамдарын қолдансам деген мәселе туындағанда, ежелдің өзінде Құранда келтірілген даналықты ескерген дұрыс: «Сізді қандай да бір қошеметпен қарсы алса онда одан да асып түсіңіз немесе соны қайтарыңыз».

Дипломатиялық хат алмасуды өңегелілік пен сыпайылылық талаптарын сақтау қабылданған, дипломатиялық құжаттар жіберілетін елдің намысына тиетін дөрекіліктен алшақ болған жөн. Оның мемлекеттік қайраткерлері үшін жағымсыз қабылданатын мағыналық және шешендік сөз орамдарын қолдануға қатаң тиым салынады. Бұл мемлекет аралық қатынасқа жағымсыз әсер етіп келеңсіз жағдайға әкеледі. Жалпы протоколдық сөз орамдары өз жағына ешқандай нақтылы саяси мазмұнға ие болмағанымен олар дипломатиялық құжатта протоколдық сөз орамдары арасында орналасқан мазмұн тұтастығының бөлінбес бөлігі болып табылады. Протоколдық сөз орамдары дипломатиялық құжаттарға жалпы өң беріп тұрады. Бұл әсіресе жалпы қабылданған протоколдық сөз орамдарынан ауытқушылық орын алғанда айқын көрінеді, әрине ауытқушылық жағымды жағына ма немесе жағымсыз жағына ма, дегенмен құжаттың мәні бірден сезілетін болады. Алайда осы ауытқушылықты жеңіл аңғару үшін, оны қолдана білу үшін нақтылы дипломатиялық құжаттың түрлерінде пайдаланылатын протоколдық сөз орамдарын өте жетік меңгеру қажет.