Мұнда, n1 – жарық ойықтарының биіктігінен көрінетін бөліктер саны; n2 – жарық ойықтарының енінен көрінетін бөліктер саны.

Алынған ТЖК мәні кестелік коэффициентпен түптеу, әйнектеу және т.с.с әсерлерді ескеру арқылы түзетіледі. ТЖК-нің түзетілген мәні қалыпты мәнінен төмен болмауы керек. Кері жағдайда, жарық ойықтарының өлшемдерін үлкейткен жөн.

Жаңадан салынатын кәсіпорындарды жобалаған кезде ТЖК-ін бөлмелерде орындалатын жұмыстардың сипатына байланысты норматив бойынша қабылдайды (1 - кесте).

ТЖК нормаланған мәнінің жарықтық климаты мен күн жарықтығына түзетулер енгізіледі. Жарықтық климатының белдеуін 4-сурет бойынша, ал тиісті коэффициенттерді 1 және 2 – кесте бойынша алынады.

1-кесте. Өндірістік ғимараттар үшін табиғи жарықтандыру коэффициентінің нормаланған (e_н) мәні (ҚНжЕ 11-4-79).

Көру жұмысының сипаттамасы	Айыру объектісінің ең кіші өлшемі (мм)	Көру жұмысының разряды	Жарықтандыру кезіндегі eн-нің мәні
			Қабырға-лық	Төбелік және аралас
Ең жоғарғы дәлдік	0,15 кіші	I	3,5	10
Өте жоғарғы дәлдік	0,15 – 0,3	II	2,5	7
Жоғарғы дәлдік	0,3 – 0,5	III	2,0	5
Орта дәлдік	0,5 – 1	IV	1,5	4
Кіші дәлдік	1 – 5	V	1,0	3
Дөрекі	5-тен көп	VI	0,5	2
Өздігінен жарқырайтын материалдармен және ыстық цехтардағы бұйымдармен жұмыс істеу	0,5-тен көп	VII	1,0	3
Өндірістік үрдістің жүрісін жалпы бақылау	-	VIII	0,3	1
Құрылғылардың күйін периодты бақылау (…)	-	VIII	0,2	0,7
Механизацияланған және механизацияланбаған қоймаларда жұмыс істеу	-	VIII	0,1	0,5

Ескертулер:

1. Келтірілген e_н мәндерін шартты жұмыс беті үшін қабылдау керек.

2. Әр түрлі дәлдікпен істелінетін жұмыс бөлмелерінде (е) мәнін берілген өндірістің ең көп жұмыс дәлдігімен алған дұрыс.

3. Келтірілген e_н мәндерін ІІ – V разрядпен жұмыс істеген кезде, жеткіншектерді оқытуға немесе олардың жұмыс істеуіне арналған бөлмелер үшін І – разрядқа жоғарылатуға рұқсат етіледі.

4. Жарықтық климат (к) коэффициентінің мәні.

Жарық климатының белдеуі	І	ІІ	ІІІ	IV	V
Коэффициент (К)	1,2	1,1	1,0	0,9	0,8

2-кесте. Қабырғалы жарықтандыру кезіндегі күн жарықтығы коэффициентінің мәні (с) (ҚНжЕ 11-4-79)

Жарықтық климатының белдеуі	Көкжиек жақтарына бағытталған жарық ойықтары үшін (с) коэффициенті, градус
	136-225	226-315 және 46-135	316-45
І	0,90	0,95	1
ІІ	0,85	0,90	1
ІІІ	1	1	1
IV	0,75 0,70	0,80 0,75	1 0,95
Солтүстік ендіктен солтүстікке қарай 500
Солтүстік ендіктен оңтүстікке қарай 500
V	0,60 0,60	0,70 0,65	0,90 0,85
Солтүстік ендіктен солтүстікке қарай 400
Солтүстік ендіктен оңтүстікке қарай 400

1 - сурет. Бөлменің көлеміне қарай жарықтандыру коэффициенттерінің таралуы.

а – біржақты қабырғалы жарықтандыру; ә – төбелік жарықтандыру; 1 – жұмыс жазықтығының деңгейі; 2 – бөлме қимасының жазықтығындағы ТЖК-нің өзгеруін сипаттайтын қисық сызық; 3 – ТЖК-нің орта мәнінің деңгейі; М – ТЖК-нің ең кіші мәнінің нормаланған нүктесі.

2 - сурет. Бөлменің көлеміне қарай жарықтандыру коэффициенттерінің таралуы.

а – екі жақты қабырғалы жарықтандыру; ә – аралас жарықтандыру; 1 – жұмыс жазықтығының деңгейі; 2 – бөлме қимасының жазықтығындағы ТЖК-нің өзгеруін сипаттайтын қисық сызық; 3 – ТЖК-нің орта мәнінің деңгейі; М – ТЖК-нің ең кіші мәнінің нормаланған нүктесі.

3 - сурет. Данилюк графигінің көмегімен ТЖК-ін анықтау.

а – қима; ә – жоспар

4 – сурет. Жарықтық климаттың картасы.

- тұрақты қар жамылғысының аймағы;

~ - жарықтық климат белдеуінің шекаралары.

ТЖК-нің есептік мәні:

, %

мұнда, е_e – ТЖК-нің есептік мәні (%); e_н – ТЖК-нің нормаланған мәні (%); к - жарықтық климатының коэффициенті (1-кесте); с - күннің жарықтығының коэффициенті (2-кесте).

Жарық ойықтарының ауданы келесі формуламен табылады:

, м²

мұнда, П_е – жарық ойықтарыныі есептік ауданы (м²); П _еден – терезе арқылы жарықтандырылатын еденнің ауданы (м²); е_e – табиғи жарықтандырудың есептік коэффициенті (%); Р₀ – жарық ойықтарының жарықтық сипаттамасы; К_ғим – қарсы тұрған ғимараттың қараңғылауы әсерінен ТЖК-нің өсуін ескертетін коэффициент; Т₀ – терезе материалының жарық өткізуінің жалпы коэффициенті; h - ғимаратқа жататын бөлменің ішкі және жайылған бетінен шағылған жарықтың әсерінен ТЖК-нің жоғарылауын ескертетін коэффицинет.

H

Ж

5 - сурет. Табиғи жарықтандыруды есептеу үшін бөлменің керекті өлшемдері.

Н – терезенің жоғары жағының шартты жазықтықтан көтерілуі, м; Ж – қабырғаның сыртқы жағынан жұмыстық нүктеге (ЖН) дейінгі арақашықтық, м; Ұ – бөлменің ұзындығы, м; Т – бөлменің тереңдігі, м.

Есептік коэффициентінің мәндері бөлменің геометриялық өлшемдеріне байланысты. Олар 3-7- кестелер арқылы табылады.

3-кесте. Қабырғалық жарықтандыру кезінде жарық ойықтарының жарықтық сипаттамасының мәні (Р₀). (ҚНжЕ 11-4-79).

Ұ/Т-нің қатынасы	Т/Н-нің қатынасы
	1	1,5	2	3	4	5	7,5	10
4 және жоғары 3 2 1,5 1 0,5	6,5 7,5 8,5 9,5 11,0 18,0	7,0 8,0 9,0 10,5 15,0 23,0	7,5 8,5 9,5 13,0 16,0 31,0	8,0 9,6 10,5 15,0 18,0 37,0	9,0 10,0 11,5 17,0 21,0 45,0	10 11 13 19 23 54	11 12,5 15 21 26,5 66	12,5 14 17 23 29 -

4-кесте. Жарық өткізу коэффиценттерінің мәндері (Т₁, Т₂, Т₃, Т₄,).

Жарық өткізу материалының түрі	Т1	Түптеу түрі	Т2
Әйнек түрі:		Тұрғын және қоғамдық ғимараттардың терезелерінің түптеулері:
Бір қабат	0,9	Бірыңғай	0,8
Екі қабат	0,8	Қосарланған	0,75
Үш қабат	0,75	Екі бөлінген	0,65
Өрнекті	0,65
Жарық өткізу материалының ластану дәрежесі	Т3	Алынбайтын конструкциялар түрі	Т4
Жарық өткізгіш материалдарды орналастырған кездегі едәуір ластану:		Болатты форма	0,9
		Темірбетонды және ағаш формалар мен аркалар	0,8
Тік	0,65	Тұтас арқалықтар және рамалар қималарының биіктігі келесідей болғанда:
Көлбеу немесе жазық	0,5
Жарық өткізгіш материалдары орналасқан кездегі орташа ластану:		50 және жоғары	0,8
		50 – ден кіші	0,9
Тік	0,7
Көлбеу немесе жазық	0,55
Жарық өткізгіш материалдары орналасқан кездегі шамалы ластану:
Тік	0,8
Көлбеу немесе жазық	0,65

Ескертулер: Шаң, түтін, күйе кезінде едәуір ластану 10 және жоғары мг/м³; орташа – 5-тен 10 мг/м³-қа дейін; шамалы – 5 мг/м³-тан көп емес.

Тазалау мерзімдерін ескере отырып, коэффициенттер мәндері орнатылған:

- едәуір ластану кезінде – жылына 4 реттен кем емес;

- орташа ластану кезінде – жылына 3 реттен кем емес;

- шамалы ластану кезінде – жылына 2 реттен кем емес.

5-кесте. Төбе (В_төбе) мен қабырғаның (В_қаб) шағылу коэффициенттері.

Төбенің күйі	Втөбе	Қабырғалардың күйі	Вқаб
Жаңа ақталған	0,7	Ақ пердемен жабылған терезелі, жаңа ақталған	0,7
Таза бетонды	0,5	Пердесіз терезелі, жаңа ақталған	0,5
Ақталған ылғал бөлмеде	0,5	Бетонды, сыланған, терезелері бар	0,3
Жарық, ағаштан жасалған, боялған	0,5	Лас	0,1
Бетонды, лас	0,3	Кірпішті сыланбаған	0,1
Ағаштан жасалған, боялмаған	0,3
Лас (ұстахана, көмір қоймасы және т.с.с.)	0,1

6-кесте. Түрлі түсті беттерден жарықтың шағылу (В) коэффициенті.

Боялған үстірттік түсі	Шағылу коэффициенті
Ақ политура Ақ жартылай матты Ақ піл сүйегі Кремді – ақ Ашық-қызғылт Ақшыл-сары Ақшыл-қызыл Көгілдір Ақшыл-сұр Сұр-алюминді Жасыл (сәлбеннің түсі) Сарғыш Қоңыр Зәйтүн жасыл Қара-қоңыр Қара-жасыл Қара-көк	0,84 0,82 0,79 0,72 0,69 0,60 0,56 0,53 0,53 0,42 0,41 0,38 0,23 0,20 0,15 0,10 0,04

7-кесте. Бөлменің ішкі беттерінен және ғимаратқа жақын төселген қабаттан шағылған жарықтың әсерінен ТЖК-нің өсуін ескеретін h коэффициентінің мәні (ҚНжЕ 11-4-79)

Т/Н қатынасы	Ж/Т қатынасы	Ворт орта көтеріңкі шағылу коэффициенті
		0,5			0,4
		Ұ/Т қатынасы
		0,5	1	2 және жоғары	0,5	1	2 және жоғары
1	2	3	4	5	6	7	8
1,0-1,5	0,1 0,5 1,0	1,05 1,40 2,10	1,05 1,30 1,90	1,05 1,20 1,50	1,05 1,20 1,80	1,05 1,15 1,60	1,0 1,1 1,3
1,5-2,5	0,1 0,3 0,5 0,7 1,0	1,05 1,30 1,85 2,45 3,80	1,05 1,20 1,60 2,00 3,30	1,05 1,10 1,30 1,70 2,40	1,05 1,20 1,50 1,70 2,80	1,05 1,15 1,35 1,60 2,40	1,05 1,10 1,20 1,40 1,80
2,5-4,0	0,1 0,2 0,3 0,4 0,5 0,6 0,7 0,8 0,9 1,0	1,10 1,15 1,20 1,35 1,60 2,00 2,60 3,60 5,30 7,20	1,05 1,10 1,15 1,25 1,45 1,75 2,20 3,10 4,20 5,40	1,05 1,05 1,10 1,20 1,30 1,45 1,70 2,40 3,00 4,30	1,05 1,10 1,15 1,20 1,35 1,60 1,90 2,40 2,90 3,60	1,00 1,05 1,10 1,15 1,25 1,45 1,70 2,20 2,45 3,10	1,00 1,05 1,10 1,10 1,20 1,30 1,40 1,55 1,90 2,40