Жаппай ұжымдастыру саясатына шаруалар мен керстьяндардың наразылығы

Крестьяндардың наразылығы түрлі формаларда болды: қалалар мен құрылыстарға кету; байқа аймақтарға, тіпті шетелге көшу; белсенділерді, партияшылдарды, кеңстіктерді, жұмысшыларды өлтіру; қарулы жасақтар құру; көтерілістер.

1930 ж. ақпанынан халық наразылығының ірі ошағы Семей өңірі болды.

Созақ ауданындағы көтеріліс табандылығымен және шебер ұйымдастырылуымен ерекшеленді.

Бүлікшілер қозғалысының ірі орталығы Адай даласы болды.

Бүлікшілердің бір бөлігі Қазақстанның шекараларынан кетуге және Түркменияға, Иранға және Ауғанстанға, Қытайға көшуге мәжбүр болды. 1931 ж. Көктемінде Қарқаралы округының Абралы, Шыңғыстау және Шұбартау аудандарында көтеріліске шыққандар түгелдей дерлік қырылды.

Ересек адамдардың сауатсыздығын жою (ликбез)

1924 ж. сәуірінде Қазақ АКСР «Сауатсыздық жойылсын» қоғамы ұйымдастырылған болатын. 1928 ж. соңына қарай республикада тек 25% сауатсыз, қазақтардың ішінде шамамен 10% болды. 1931 ж. желтоқсанында 15-50 жас аралығындағы сауатсыз халықты жаппай міндетті оқыту енгізілді.

Қазақстанда білім беруге кеткен шығындар 1928 ж. - 12 млн. руб., 1932 ж. - 60, 1937 ж. - ­447, 1940 ж. - 682 млн құрады.

1939 жылы республика халқының сауаты 65%, ал қазақ халқының арасында - 40% жетті.

Небәрі 1926-1939 жж. Ішінде Қазақстан халқының сауаты 9-49 жас аралығында 25,2%-дан 83,6% дейін артты. Сауатсыздықты түп-тамырымен жою міндеті 50-ші жылдардың аяғында орындалды.

1929 жылы қазақ жазуы араб графикасынан латын графикасына көшірілді, 1940 – латын графикасынан кириллицаға көшірілді.

Халықтық білім беру

1930/31 оқу жылы отырықшы аудандарда, 1931 ж. көктемінен – көқшпелі халқы бар аудандарда жаппай оқыту енгізілді.

20-шы жж. қазақ мектептері үшін оқулықтар мен әдістемелік әдебиеттер жасауға С.Сейфуллин, С.Садвакасов, Ғ.Мүсірепов, М.Дулатов, М.Жолдыбаев, М.Жұмабаев, К.Кемеңгеров белсенді қатысты.

Қазақстандағы соғыстың қарсаңында 44 мыңнан астам мүғалім болды.

Кәсіптік білім беру мен Қазақстан зиялыларының қалыптасуы

1928 ж. Қазақстанда алғашқы педагогикалық институт ашылды, оған кейіннен Абайдың аты берілді. 1931-1932 жж. Орал және Қызылорда пединституттары ашылды. Алғашқы ауыл шаруашылық жоғары оқу орны Алматы ветеринарлық-зоотехникалық институт болды (1929 ж.), одан соң Қазақ ауыл шаруашылық институты ашылды (1930 ж.). 1931 жылдың наурызында Алматы медицина институты алғашқы оқу жылын бастады.

Еліміздің түрлі аймақтарындағы жоғары оқу орындары мен техникумдарында шамамен 20 мың қазақстандық оқытылды. Жоғары мектептің қалыптасуына С.Д.Асфендиаров, Т.Жургенев, С.Сейфуллин, А.Байтұрсынов, М.Әуезов, К.Жұ­банов үлкен үлес қосты.

Соғысқа дейінгі бесжылдықтар кезінде жұмысшылар мен колхоз шаруаларынан шыққан, Қазақстандағы кеңес зиялыларының негізі қаланды. Төңкеріске дейін қалыптасқан, зиялылардың таңдамалы қабаты жойылды.

Ғылым

1932 ж. КСРО Ғылым академиясының Қазақстандық базасы құрылды, 1936 ж. базамен Ұлттық мәдениеттің Қазақ ғылыми-зерттеу институты бірікті.

Қазақстандағы ғылымның дамуына КСРО ҒА Президенттері С.И.Вавилов, В.Л.Комаров, ғылымның қазақстандық штабын басқарған, ірі кеңес түркітанушысы, академик А.Н.Самойлович, көрнекті ғалым-геолог, академик А.Д.Архангельский қатысты. Қ.И. Сәтпаев үлкен роль атқарды.

1935 ж. проф. С.Асфендиаров жазған, «Көне заманнан басталған Қазақстан тарихы» басып шығарылды; 20-30-шы жылдары қазақ тілі мен әдебиеті бойынша еңбектерді С.Сейфуллин, С.Мұқанов, А.Байтұрсынов, К.Жұбанов жасады. Ұлы Отан соғысының қарсаңында Қазақстанның 57 ғылыми мекемесінде 1700 астам ғалым еңбек етті.

1938 жылы базаны КСРО Ғылым академиясының Қазақ филиалына өзгерту Қазақстан ғылымындағы маңызды оқиға болды.