Бақылау сұрақтары:

1. 1822-1824 жж. отарлау реформаларының мәні неде.

2. XVIII-XIX ғғ. Қазақ халқының ұлт-азаттық күресінің негізгі кезеңдері, мәселелері мен қорытындылары.

Тақырып 3.6.: Отарлау саясатына қарсы қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысы. Жанқожа Нұрмұхамедұлы мен Есет Көтібарұлы батырлары бастаған көтерілістер.

Хиуа хандығының сырдария қазақтарына билік орнатуға ұмтылысы, әскери күштердің салық жинауға бағытталуы, бекіністер салу үшін арал маңы қазақтарының зорлап шоғырландырылуы – осының барлығы көтерілістердің себептері.

Батыр Жанқожа Нұрмұхамедұлы 1843 жылы Қуаңдариядағы қоқанд бекінісін талқандады, 1845 жылы хиуа әскери жасағын жойды.

1853 жылы орыс әскерлері Ақмешітті алды, Сырдария әскери желісі пайда болды. Райымнан (Аралдан) Ақмешітке дейінші территория патша әскерлерінің бақылауны көшті. Алымдар алу күшейді. Қос қанау кедейлікке алып келді. Қазақтарды бекіністер салуға мәжбүрлеу 1856-1857 жылдардағы көтерілістің себебіне айналды, оны Жанқожа батыр басқарды. Ол Жаңақаланы көтерілістің орталығына айналдырды. 1857 жылдың 9 қаңтарында Арықбалық шатқалында Фитингоф жазалау жасағы бүлікшілерді талқандады. Көптеген қазақ сұлтандары, старшиналар мен дәулетті тұлғалар патша үкіметінің билігін қабылдады.

1847 жылдың 18 маусымында Жем (Үмбі) өзенінің ауданында батыр Есет Көтібарұлы Орынбордан шыққан жазалау жасағына шабуыл жасады. Тек 1858 ж. Есет-батыр патша билігін қабылдады.

XIX ғасырдың 50-ші жылдары Қоқанд хандығы көптеген салықтар жинап, Оңтүстік Қазақстанның халқын қанады. Борышкерлердің балалары Орта Азия базарларында сатылды. 1858 жылдың көктемінде көтерілісшілер Әулие-Атадағы, Шымкенттегі, Тоқмақтағы қоқанд горнизондарын қоршауға алды. Пішпек түбінде бүлікшілер қоқанд әскерлерін талқандады. Көтеріліс стихиялы, әлсіз ұйымдасқан болды. Қазақ феодалдары қоқанд блеушілерімен келісімге барды. Худияр ханның тарапынан көнуден кейін, Ташкент билеушісін ауыстырудан кейін, 1858 жылдың жазында көтеріліс тоқтатылды. Бағынбағандарға қарсы әскерлер жолданды.

Бақылау сұрақтары:

1. XVIII-XIX ғғ. қазақ халқының ұлт-азаттық күресінің негізгі кезеңдері, мәселелері мен қорытындылары.

2. Е.Көтібарұлы мен Ж.Нұрмұхамедұлы көтерілістерінің мәні.

Тақырып 3.7.: XIX ғасырдың екінші жартысындағы әкімшілік реформалар. Қазақстан – Ресей империясының отары

XIX ғ. 30-40-шы жылдары хиуа және қоқанд хандары Ресейдің құрамына Қазақстанның оңтүстігіне енуінің алдын алуға тырысты. Қазақстанның оңтүстігіндегі Ресей ықпалының күшеюінің кепілі әскери бекіністер салу болды. Ақтау, Алатау, Қапал, Сергиополь (Аягөз), Лепсинск (Лпсі) бекіністері салынды. Олар Іле аймағына жылжу үшін Ресейдің тірек орындарына айналды.

Ұлы және Орта жүздің оңтүстік аудандары 50 - 60-шы жж. басында Қоқанд билігінде болды. Подполковник Карбышев жасағы 1851 ж. Таушыбек бекінісін – Қаскелең өзенінің төменгі сағасындағы тірек пунктін алды. Орынбор генерал-губернаторы Перовский 1853 жылы Ақмешіт бекінісін алды. Іле өлкесіне қарай жылжуға жол ашылды. Батыс Сібір генерал-губернаторы Гасфорт Сырдария және Сібір әскери желілерін біріктіруді ұсынды. 1853 жылдың көктемінде Көксу және Іле өзендерінің арасында пикеттер тұрғызу басталды.

1854ж. көктемінде Алматы ортағасырлық қонысының орнына Верное бекінісі салынды. 1855 жылы Ұлы жүз ставкасының резиденциясын Қапалдан Верныйға көшіру оны Жетісу өлкесінің басты қонысына айналдырды.

1867 жылдың 11 шілдесінде II Александр 1867-68жж. реформаларды бекітті.

.

Қазақтардың бүкіл территориясы үш генерал-губернаторлыққа бөлінді: Түркістан, Орынбор және Батыс Сібір. Орал және Торғай облыстары Орынборға, Ақмола және Семей Батыс Сібірге, Жетісу және Сырдария Түркістан генерал-губернаторлығына қарады. Бөкей хандығының территориясы 1872 жылы Астрахань губерниясының құрамына енгізілді, ал Маңғыстау (Манғышлақ приставы) кейінне Каспийдің ар жақ облысына енгізілді. Түркістан генерал-губернаторына Қытаймен және Иранмен дипломатиялық келіссөздер жүргізу құқығы берілді.

Облыстар уездерге бөлінді. Уездер болыстарға, ал болыстар 100-200 үйден тұратын, ауылдарға бөлінді. Ақсүйектерден іріктелгнен болыстықтар мен ауылдықтар жоғары отарлау басшылығымен бекітілді. Шыңғысханның ұрпақтары – сұлтандар - өмірлік зейнетақымен қамтамасыз етілді және салықтан босатылды. Бұдан реформаның кластық мазмұны құралды.

1867-1868 жж. реформа бойынша әскери-сот комиссиялары мен уездік соттар ұйымдастырылды. Әскери губернаторлар бекіткен билер мен қазылар соты Қазақстандағы отаршыл сот жүйесінің ең төменгі буыны болды, әскери-уездік соттардың ролі маңыздырақ болды.

1867-1868 жылдардағы реформалар өлкенің байлықтарын игерудің алғышарттарын құрды. Капиталистік құбылыстар шаруашылық және әлеуметтік өмірге енді, әлеуметтік жіктелуі, жатачества қалыптасуы күшейді.

Реформалар қаза даласының отаршыл тәуелділігін күшейтті. Бекіністер тұрғызу үшін, жерлер алынды, салықтар артылды. Ақсүйектер бағыныштыларына әкімшілік қысымды күшейтті. Қазақ көшпенділері алып жатқан жерлер, үкіметтің бұрынғы заңды құжаттары мен уәделеріне қарамастан, мемлекеттік меншік деп жарияланды.

Маңғыстаудағы 1870 жылғы көтеріліс. Адай-қазақтарға жайлауларды пайдалануға тыйым салды. Адайлықтардан өткен жылүшін алымды жаңа бағамен төлеу талап етілді. Көшпелі адайлықтардың жайлауларында – Жем өзенінің аңғарында – бекіністер тұрғызды.

Пристав Рукиннің адайлықтарды «Ережені» қабылдауға мәжбүрлеуі көтеріліске себеп болды. Маңғыстау өлкесінің приставы подполковник Рукин 1870 жылдың 16 наурызында адайлықтардың көшіп-қонуын тоқтату үшін далаға аттанды. Бозашы түбегінің ауданында 200 көтерілген қазақты 30 қарумен Досан Тәжұлы мен Иса Тіленбайұлы басқарды. 22 наурызда қазақ бүлікшілері жасақты қоршады, 24 наурызда жасақтың қалдықтары берілді, ал подполковник Рукин өзін атып өлтірді. Көтеріліс басып-жаншылды. Жазалаушылар әскери министр Милютиннің «бүлікшілерді үлгі ретінде жазалау» бұйрығын орындады. Жазалаушылардың қайырымсыздығы айқын болғаны соншалық, жазалау жасақтарының кейбір жетекшілері сотқа берілді. 1870 жылдың желтоқсанында үш мың қазақ-адайлық отбасы Хиуа хандығының территориясына көшті. Олармен бірге көтеріліс жетекшілері Иса Тіленбайұлы мен Досан Тәжұлы болды.

Адайлықтарға 90 мың қой мөлшерінде контрибуция жүктеді.