19)Биоценоздағы организмдердің қарым қатынастары(в.Н.Беклемишев бойынша).

Биоценоздағы түріші және түраралық қатынастарды орыс зоологы В.Н.Беклемишев төрт түрге:трофикалық(қоректік),топикалық,форикалық және фабрикалық деп бөлді.Трофикалық байланыстар бір түр басқа тірі особьтармен,өлекселермен немесе олардың соңғы өнімдерімен қоректену.ұшып жүрген жәндіктермен қоректенетін құстар,көңмен қоректенетін қоңыздар,өсімдіктер шірнесін жинайтын аралар өздеріне қорек болатын түрлермен тікелей байланысқа түседі.бір түрдің тіршілігі әсерінен тіршілік ортасының физикалық немесе химиялық өзгеруін топикалық байланыстар деп атайды.бір түрдің екінші түрді тіршілік ортасымен қамтамасыз етуі(мысалы,ішкі паразитизм,жануарлар ішіндегі комменсализм) басқа түрлер қоныстанатын немесе басқа түрлер қоныстанудан қашатын субстрат құруы,қоршаған кеңістіктегі жарыққа,ортаның бөлінген соңғы өнімдермен қанығуына,судың,ауаның,температураның өзгеруіне әсері.Бір түрдің басқа түр арқылы таралуы форикалық байланыстар болып табылады.Әдетте таратушылар рөлін жануарлар атқарады.жануарлар арқылы өсімдіктер тозаңдарының,спораларының,тұқымдарының таралуын зоохория,ал майда жәндіктердің таралуын форезия деп атайды.Организмнің өз інін,ұясын саларда басқа түрлердің өлі қалдықтарын пайдалануын фабрикалық байланыстар деп атайды.мысалы,құстар өз ұяларын салу кезінде ағаш бұтақтарын,жануарлар жүндерін,түбіт,қауырсын,шөп,жапырақ және т.б қалдықтарды пайдаланады.

20)Биотикалық қарым қатынастар типтері.

Биотикалық факторлар бір организмдердің тіршілік етуі барысында басқа организмге әсері.биотикалық қарым қатнастардың негізгі типтері:бәсекелестік,жыртқыштық,комменсализм,мутуализм,симбиоз,синойкия,паразитизм.Бәсекелестік бір немесе бірнеше түрге жататын организмдердің өзара қорек, тұрағы,т.б ресурстардың жетіспеушілік жағдайындағы қарым қатынастарының көрінісі.Жыртқыштық қорек,аумақ,т.б ресурстар үшін бірін бірі өлтіру,қуу,жеу арқылы көрніс береді.жыртқыштық түрлер арасында болатын қарым қатынастардың ең жоғарғы формасы.Паразитизм бір түр өкілінің екінші бір түр өкілін қорек немесе тіршілік ортасы ретінде пайдалануарқылы тіршілік етуі.Бұл процестер бактериядан бастап жоғары сатыдағы организмдер арасында кездеседі.Симбиоз екі түрге жататын организмдердің кеңістікте бір біріне ешбір зиянын тигізбей,керісінше селбесіп пайдалы тіршілік етуі. Комменсализм бір түрдің қоректік қалдығымен екінші организм қоректене отырып қған ешбір зиян келтірмеуі.мәселен, ірі балықтардың желбезегінде ұсақ балықтар еркін тіршілік етуге бейімделген.Мутуализм әр түрге жататын организмдердің бір бріне қолайлы жағдай туғыза отырып селбесіп тіршілік етуі.Зоохария жануарлардың орын ауыстыруы арқылы өсімдіктер тұқымдарын кеңістікке тарату құбылысы.Аллелопатия организмдердің денесінен өзіне тән химиялық заттар шығару арқылы қарым қатынас жасау жолы.

21.Биоценоздағы бір-біріне пайдалы қатынастар түрлері.

Симбиоз(+,+).Грекше симбиос-бірге тіршілік ету деген мағынаны білдіреді.Симбиоз-екі түрге жататын организмдердің кеңістікте бір-біріне ешбір зиянын тигізбей,керісінше селбесіп пайдалы тіршілік ету.Мысалы:Саңырауқұлақ пен балдырлардың бірге тіршілік етуі.Саңырауқұлақ пен жоғары сатыдағы өсімдіктер тамыр жүйесі.Түйнекті бактериялар мен бұршақ тұқымдастары тамыр жүйесі.Мутуализм(+,+).Латынша мутуо-өз ара деген мағынаны береді.Мутуализм-әр түрге жататын организмдердің бір-біріне қолайлы жағдай туғыза отырып селбесіп тіршілік ету.Мысалы,тақуа шаян мен актиния арасындағы қарым-қатынас немесе құмырсқа мен өсімдік биті арасындағы байланыс.Зоохория(өсімдіктер тұқымдарының жануарлар арқылы таралуы)

22. Биоценоздағы пайдалы-зиянды қатынастар түрлері.

Жыртқыштық(+,-). Жыртқыштық-қорек,аумақ,т.б ресурстар үшін бірін-бірі өлтіру,қуу,жеу арқылы көрініс береді.Жыртқыштық түрлер арасында болатын қарым-қатынастардың ең жоғарғы формасы..Мысалы:Фитофагтар-өсімдіктер,қасқыр-бұғы,түлкі-тышқан.Паразитизм(+,-). Паразитизм-бір түр өкілінің екінші бір түр өкілін қорек немесе тіршілік ортасы ретінде пайдалануарқылы тіршілік ету.Паразиттік құбылыс организмдер арасында тікелей жанасу арқылы бірте-бірте пайда болған.Бұл процестер бактериядан бастап жоғары сатыдағы организмдер арасында кездеседі.Мысалы:ішкі және сыртқы паразитизм,кездейсоқ паразитизм.Аменсализм(+,-). Латынша а-емес,менса-тағам дегенді білдіреді.Бір организм үшін пайдалы,екіншісі үшін зиянды қарым-қатынастар.Мысалы:химиялық заттардың әсері(фитонцидтер,антибиотиктер).

23. Биоценоздағы пайдалы-нейтралды қатынастар түрлері.

Комменсализм(+,0).Латынша кум-бірге,менса-тағам дегенді білдіреді.Комменсализм-бір түрдің қоректік қалдығымен екінші организм қоректене отырып оған ешбір зиян келтірмеу.Ал кейде екінші организм біріншісін қозғау құралы немесе қорғаныс ретінде де пайдаланады.Мәселен,ірі балықтардың желбезегінде ұсақ балықтар еркін тіршілік етуге бейімделген.Мысалы үшін ағашта өсетін эпифиттер.Акулалар мен жабысқақ балдырлар.Егер де комменсалдар бір-біріне зиян тигізе бастаса оның біреуі паразиттік немесе бәсекелестік жолға түседі.Синойкия(+,0).Латынша син-бірге,ойкос-баспана дегенді білдіреді.Бір организм үшін пайдалы,екіншісі үшін немқұрайлы қарым-қатынас.Мысалыға алатын болсақ құстардың ағаштарға ұя салуы.